Mi znamo ko smo: Mit o 1918. i slučaj „Zvicer” ― između laži i istine

1

Svjedoci smo činjenice da je, tokom prethodnih desetak godina, intenzivirana kampanja građenja konstitutivnog mita crnogorske nacije, preko reinterpretacije zbivanja s kraja Prvog svjetskog rata. Naznačeni projekat je sažet u pokliču „Nikad više 1918!”

Suočeni sa epohalnim neuspjehom pokušaja da se narativ o Duklji usadi kao osnova kolektivnog istorijskog pamćenja, kreatori savremenog crnogorskog nacionalnog projekta ustremili su pažnju ka 1918. godini, vjerujući da bi se, uvezivanjem aktuelnih zbivanja i ponovnog čitanja onovremenih dešavanja, odnosno nenaučnim projektovanjem političkih odnosa iz našeg vremena u prošlost, mogao izgraditi identitetski okvir, koji bi predstavljao tačku spajanja tri dominantna motiva: (1) unutrašnji razlog postojanja crnogorske države te (2) njenu ulogu u regionalnom i (3) globalnom kontekstu. Svaki od naznačenih motiva bi, u kontekstu mitotvorstva, između ostalog imao funkciju moralnog opravdanja za trenutnu orijentaciju elite crnogorskog nacionalnog projekta.

Prvi faktor, onaj koji se odnosi na unutrašnji razlog postojanja crnogorske države, definisan je tako da zadovolji dva kriterijuma: (1) zajedništvo iz straha i (2) političku diskreditaciju jedne od postojećih zajednica, s obzirom na to da ova država, do sada, nije pokazala sposobnost da stvori uslove u kojima bi se proizvodio višak vrijednosti dovoljan za sve ili barem za uvjerljivu većinu stanovnika. Tako posložena igra, u stvarnosti, podrazumijeva saradnju elita crnogorske, bošnjačke, albanske, muslimanske i hrvatske nacionalne zajednice, a najmanji zajednički sadržalac njihovog savezništva jeste strah od jačanja uticaja ovdašnjih Srba, pa ih, sljedstveno tome, treba trajno izolovati, tako što će se normalizovati ideja prema kojoj je sasvim prirodno to što su oni izvan sfere političkog odlučivanja i raspodjele eventualnog viška vrijednosti. Tako nešto se može postići samo ako se kao dominantno društveno uvjerenje ustanovi ono prema kome Srbi, kao zajednica, snose istorijsku krivicu za sve što se, posmatrano s pozicije nosilaca crnogorskog nacionalnog projekta, doživljava kao prijetnja postojanju Crne Gore. S tim u vezi je i šire nastojanje da se konstruiše opšte stanovište o prirodnoj bliskosti pojmova koji se odnose na jedan kolektiv („Srbi“, „SPC“, „srpski jezik“) i negativnih vrednosnih određenja („fašizam“, „iracionalizam“, „poraz“, „genocid“, „okupacija“, „izdaja“, „peta kolona“, „lažna istorija“, „mitomanija“). Posljedično, funkcija trajanja Crne Gore se, usljed iznevjerenih očekivanja o slatkom životu nakon referenduma o državno-pravnom statusu, pronalazi u uvjerenju o biološkoj i egzistencijalnoj ugroženosti od Srba. Dakle, u ovom dijelu, na planu unutrašnje politike, funkcija mita o 1918. godini jeste označavanje ovdašnjih Srba nepopravljivo štetnim elementom, petom kolonom koja neprestano vreba priliku da doskoči crnogorskoj državi.

Otuda i sukob između zelenaša i bjelaša doživljava reinterpretaciju, pa se ne tumači kao – najšire gledano – sudar dvaju različitih koncepcija južnoslovenske države, nego kao začetak trajnog antagonizma između patriota – Crnogoraca i izdajnika – Srba. Sljedstveno tome, a računajući i na postfaktičnost, kao bitno obilježje naše epohe, elita crnogorskog nacionalnog projekta redefiniše pogled na zajedničku nam prošlost, tako što ključnom pravcu onovremenog sukoba daruje značenje koje tada nije postojalo – ali je, cijeni se, sada neophodno – a sporednim incidentima priskrbljuje simboliku srpske mržnje i zavisti prema svemu što ima crnogorski predznak. Drugim riječima, vrijednost povijesti je u njenoj dnevnopolitičkoj upotrebljivosti, a stvarna nadmoć na tom polju pobjedniku daje pravo ne samo na pisanje istorije, nego i na stvaranje opasne iluzije prema kojoj se sva vremena stapaju u jednu tačku – upravo onu koja predstavlja simbolički izvor moći savremene elite. Pozivanje na zlu kob 1918. godine – kada je riječ o unutrašnjoj politici – ima, ponavljamo, funkciju iznalaženja moralnog opravdanja za odstranjenje jedne zajednice.

Paradoksalno, to je nesvjesno priznanje poraza, jer pokušaj da se potraga za stalnim unutrašnjim neprijateljem ugnijezdi u nacionalni mit ukazuje na to da jedna elita nije znala ili nije htjela da stvori funkcionalnu državu, čime je sam projekat nezavisnosti usmjeren ka zoni u kojoj se, po logici stvari, preispituje njegov smisao. „Nikad više 1918!“, u tom kontekstu, shvatamo kao pokušaj da se zaustavi točak istorije, tj. da se spriječi otvaranje dijaloga o redefinisanju odnosa u ovoj državi. Poslužimo se analogijom: taj poklič nam pomalo liči na zaklinjanje u bratstvo i jedinstvo tokom osamdesetih godina prošlog vijeka.

Drugi faktor, onaj koji se odnosi na regionalni kontekst, odnosno ulogu Crne Gore na Balkanu, definisan je tako da zadovolji dva kriterijuma: (1) uvažavanje najmanjeg zajedničkog sadržaoca u sferi unutrašnje politike, a to je označavanje Srba neprijateljskim elementom i (2) uvažavanje odnosa koji SAD i EU, kao ključni geopolitički akteri, imaju prema Balkanu, a to je, svakako, procjena da je Srbija najveći potencijalni remetilački faktor. Posljedično, funkcija Crne Gore u regionalnoj politici sadržana je u tome da uvijek i bezuslovno djeluje kao nož u meki trbuh Srbije. To je konstanta od 1998/99. godine i, dopustićemo sebi taj luksuz da prognoziramo, trajaće dok god je odnos snaga u geopolitičkoj areni takav kakav jeste. Mit o 1918. godini, u tom domenu, gradi se tako da Srbiju označi izvorom zla, odnosno zemljom kojom vlada mračnjaštvo i koja kontinuirano radi na tome da unesreći susjede, a naročit pik ima na Crnu Goru. Svrha tih napada, kako nas podučavaju kreatori i sljedbenici crnogorskog nacionalnog projekta, jeste u velikodržavnim težnjama i pokušaju da se nadomjesti nekoliko vjekova nepostojanja istorije. Da li su te tvrdnje tačne? Smatramo da nijesu, ali to, u datoj igri, nije ni bitno, zato što funkcija mita o 1918. nije u tome da bude blizak istini, nego da posluži kao moralno ili psihološko opravdanje. Čega? U regionalnom ključu, opravdanje zabijanja prsta u oko Srbiji, kad god se za to ukaže prilika. Takvo držanje – prema crnogorskim mitotvorcima – nije izazvano njihovom pohlepom ili odsustvom hrabrosti da se geopolitičkim hegemonima kaže „Ne!“, nego u preventivnom djelovanju, kako nam se, jelte, ne bi ponovila zlokobna Podgorička skupština. Pokornost, svakako, nije poželjan činilac nacionalnog mita, pa je, za potrebe bjektstva od suočavanja sa činjenicom o stvarnoj potčinjenosti – koja nalaže nastupanje protiv Srbije, uvijek i svugdje – mit o 1918. godini, odista, vrlo logičan izbor.

Treći faktor, onaj koji se odnosi na globalni kontekst, odnosno ulogu Crne Gore u svijetu, bolje rečeno njenu funkciju u očima velikih sila, opet je definisan tako da zadovolji dva kriterijuma: (1) u pogledu odnosa prema Rusiji, slijepo hodanje stazom koju su prokrčile velike sile sa Zapada te (2) staranje da se zauzme što vidljivija pozicija u promovisanju interesa istih sila u regionalnom okviru. Postoji i eufemizam za ovakvo držanje: ideolozi crnogorskog nacionalnog projekta ga zovu promjenom civilizacijskog kruga. Šta to, zapravo, znači i kakva je tu funkcija mita o 1918. godini? Najkraće rečeno, „promjena civilizacijskog kruga“ je strukturno prilagođavanje interesima zapadnih sila i potvrda pounutrašnjenja kultur-rasističkog pogleda na ono što se smatra Istokom. Istočno, između ostalog i rusko, drži se za mračno, strano, maligno, prljavo, podlo, svagda spremno da zakoči progres. Prema njemu se, kako nam poručuju, valja odnositi surovo i mesijanski. A mit o 1918. i ovdje nalazi svoje mjesto, jer je njegov neizostavni segment, između ostalog, tvrdnja o ruskoj krivici za onovremenu propast crnogorske države. Prosto rečeno, ideolozi savremenog crnogorstva tvrde da su Rusi pripremili teren za ono što je nastupilo 1918. godine, iz čega slijedi zaključak da je crnogorska dužnost – sada i ubuduće – da uvijek i na svakom mjestu zauzima antirusku poziciju (oni će reći antikremaljsku, tek da zavaraju trag). Za rusko dobro, dakako, jer tu zemlju treba civilizovati, a naša misija je, razumije se, da budemo od koristi u tom procesu. I ovdje – kao i u segmentu koji se odnosi na regionalni kontekst, vidimo da se, pomoću mita u nastajanju, traži zgodan način za psihološku transformaciju samoizdaje i podaništva u samopoštovanje i zrelost. Kažemo „psihološku“, zato što samozavaravanje, ma kakve zaštitne mehanizme imalo, ne može da promijeni stanje stvari.

Imamo, dakle, tri faktora čiji pravci imaju tačku spajanja. Ta tačka jeste crnogorski nacionalni mit u nastajanju. NJu, kao što je navedeno, čine (1) unutrašnja potreba, u vidu uvjerenja o izdaji, kao opravdanja za odstranjenje ovdašnjih Srba, (2) regionalna potreba, u vidu uvjerenja o zločinu, kao opravdanja za konstantno nastupanje protiv Srbije te (3) globalna potreba, u vidu uvjerenja o zavjeri, kao opravdanja za antiruski stav, odnosno promjenu civilizacijskog kruga. Dodatna poveznica između ovih faktora je i uvjerenje da centralna figura unutrašnje politike (ovdašnji Srbi) jeste eksponent regionalnog protagoniste (Srbija), dočim su oba ta činioca shvaćeni kao proksi globalnog aktera (Rusija).

Važna uloga u građenju nacionalnog mita koji spaja neke od navedenih faktora, konkretno prva dva, pripada priči o porodici Petra Zvicera. Nacionalni trudbenici u pokušaju nastoje da utisnu Petra Zvicera u kolektivno pamćenje kao besprekornog heroja, crnogorsko hrabro srce, borca za samostalnost Crne Gore, kojeg su, zbog tako nepokolebljivog držanja, okupatorski činovnici kaznili spaljivanjem kuće i članova porodice, a potom i likvidacijom. Oslanjajući se na govor Sava Vuletića u Narodnoj Skupštini Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, od 27. jula 1925. godine, savremeni crnogorski mitotvorci ovako rekonstruišu događaj: srbijanski su žandarmi, predvođeni majorom Kecmanovićem i oficirom Kolakovićem, u noći između 24. i 25. aprila 1923. godine, ubili i spalili Anđu, majku Petra Zvicera, koja je imala 60 godina, potom Zagorku (supruga, 23), Planu (sestra, 20), Vidaka (brat, 13) i troje maloljetne djece. Petrovu babu, Đurđu, za koju se negdje navodi da je imala 80, a negdje 100 godina, žandarmi su natjerali da gleda smrt bližnjih, što ju je odvelo u ludilo i, ubrzo, smrt. Sam Petar Zvicer je stradao 28. decembra 1923. godine, kao član grupe Sava Raspopovića. Nakon Vuletića, o ubistvu porodice Zvicer je, na sličan način, govorio i Sekula Drljević (16. februar 1926). Poslije mnogo decenija, priča o likvidaciji porodice Zvicer postaje središnja tačka mita o „bijelom teroru“. Slučaj je popularizovan tokom devedesetih, prvo pisanjem Šerba Rastodera, potom i višegodišnjim nastupima Novaka Adžića i, u posljednje vrijeme, cijele palete javnih djelatnika koji svesrdno učestvuju u već opisanom građenju crnogorskog nacionalnog mita. Posljedično, o tome govori i predsjednik države – uzimajući ubistvo porodice Zvicer kao simbol za odnos Srbije prema Crnoj Gori u prošlosti – te niz navijačkih skupina i NVO, koje zahtijevaju naziv ulice, dizanje spomenika i, šire uzev, obilježavanje datuma zločina kao simbola terora nad Crnogorcima. Vidimo, dakle, kako datu situaciju doživljavaju učesnici izgradnje crnogorskog nacionalnog mita.

No, kako zapravo stoje stvari sa ovim zločinom, tj. da li njihova interpretacija odgovara stvarnosti? Druga strana priče o Petru Zviceru poklapa se sa ovom hagiografsko-mitotvoračkom u pogledu činjenice da je živio od 1896. do 1923. godine te oko toga da su i on i članovi njegove porodice zaista pobijeni na već opisani način, a da za zločin niko nije ni optužen ni osuđen. Stavka u kojoj dvije priče počinju da se razilaze jeste procjena držanja samog Petra Zvicera u vremenu koje prethodi zločinu. Dok mitotvorci ističu njegovo herojstvo, dotle su oni malo manje skloni idealizovanju pokojnika potencirali njegovo učešće u brojnim razbojništvima, uključujući egzekucije pripadnika žandarmerije te civila nenaklonjenih zelenašima. Predmet spora je i identitet počinilaca zločina nad članovima porodice Petra Zvicera, kao i sam motiv. Dok jedna strana poteže osvetu za odmetništvo kao argument, te žandarme kao počinioce zločina, dotle druga objašnjenje nalazi u učešću Petra Zvicera u pljački novca za invalide (procjena iznosa se kreće od 193.000 do 204.000 dinara). Prema toj priči, Zvicerovu familiju su pobili mještani revoltirani tom krađom. Takođe se pominje da je brat Petra Zvicera, Boško, tužio opštinu cucku, tražeći nadoknadu za pretrpljenu štetu, u iznosu od 100.000 dinara. O ovom slučaju, kao i o mnogim drugim iz date epohe, vrlo detaljno piše Mile Kordić, u knjizi „Crnogorska buna 1919-1924“. Interesantno, crnogorski mitotvorci se rado pozivaju na Kordića onda kada se navodi iz njegove knjige uklapaju u njihovu vizuru i još radije ignorišu one djelove knjige koji im ne idu u prilog.

Šta je, dakle, suština priče? Postoji dio koji uopšte nije sporan, a on se svodi na to da je Petar Zvicer bio odmetnik, da mu je porodica pobijena aprila 1923. i da je on sam, kao dvadesetsedmogodišnjak, doživio istu sudbinu krajem te godine. Takođe, nesporna je i činjenica da je ondašnje pravosuđe zakazalo, s obzirom na to da nije bilo nikakvog procesa, tokom kog bi se optuženi izveli pred lice pravde. No, s druge strane – a to je ono što ovu priču čini relevantnom u našem vremenu, imajući u vidu činjenicu da je ovakvih zločina, nažalost, bilo mnogo, u različitim vremenima i prostorima – ne postoji nikakav zaista kredibilan dokaz koji bi nedvosmisleno upućivao na identitet ili motiv počinilaca – iz prethodno opisanog vidimo da su razlozi mogli biti posve različiti, počev od kazne za odmetništvo, zaključno sa osvetom za krađu – a još je manje argumenata koji bi mogli biti u funkciji teze o stradanju porodice Petra Zvicera kao nespornom simbolu crnogorske patnje, odnosno srpskog zvjerstva. Svjedočenje poslanika u Narodnoj Skupštini K SHS, nepotkrijepljeno jasnim činjenicama, zasnovano na kvalifikativima i, zašto ne reći, političkim interesima stranke koju su ti poslanici predstavljali, uz dužno poštovanje, zaista ne može biti uzeto kao nepobitni, prvorazredni dokaz o pozadini zločina. Preciznije rečeno, ne može, ako nam je cilj istorijska istina i/ili pijetet prema žrtvama. Može, ako nam je cilj da istoriju pretvorimo u pomoćnu disciplinu dnevne politike i, u ovom slučaju, osnovu za građenje savremenog crnogorskog nacionalnog mita.

Ta prljava igra, čiji tvorci i akteri ne prezaju čak ni od manipulisanja tragičnim sudbinama davno preminulih ljudi, nije nešto u čemu bi čovjek od integriteta trebalo da učestvuje. Prvenstveno, iz etičkih razloga, a potom ni zbog toga što se na lažima ne može graditi zdrav temelj.

Izvor: in4s.net

1 Comment
  1. ja lično komentariše

    Ovim temama koje i dalje dijele ljude niko se ne bavi. Šta je stvarna istina o ubistvu ove nesrećne porodice. Kojim jedinicama su pripadali ti zandari i ko im je komandovao? Da li je u pitanju organizivana drzavna akcija,bestidna individualna akcija neke odmetnute jedonice ili je ipak u pitanju osveta komšija za opljackane penzije? Previše supljina ima u svoj toj priči. Rekcija je bila prekomjerna i zaslužuje osudu od danasnjih prije svega Srba ako je u njihovo ime uradjena. Ali nejasno odakle bas srpski zandaemi 1923, kad vec 4 g postoji kraljevina SHS? Ko ce pobrojati ubistva koje su komite tih godina uradile nad familijama bjelasa,nad svojim rodjacima i terora i straha koje su sprovodile te čete? Za koga i pod kojom ideologijom su se uopste borili par godina poslije pobune? Kralj vec umro,drzava priznata u cijelom svijetu,pola stare vlade vec u Bg stiglo i penzije prima. Italija i nasa princeza su finansirale te nesrecne odmetnike,izgubljene u vremenu i idejama. Nikakav organizovana ideologija ne stoji iza toga kako se danas predstavlja. Ljudi koji su odbilo predaju u strahu od vješala ,u strahu izazvanom laznim vijestima i sl.postaju klasični hajduci i pljackasi. 100nkak ljudi danas se predstvlja kao neka organizovana vojska i pokret. U to vrijeme stotine kačaka i muslimana hajdukuje oko Kosva,u Slavoniji hara Gorsko car…

Ostavite Komentar

Your email address will not be published.