OBNAVLJA SE AUSTROUGARSKA MORHIJA?

Piše: Mr Momo Joksimović, predsjednik Partije penzionera CG

Obnavlja li se stara ideja Austrougarske monarhije pod novim imenom i u novom obliku? Mnogi političari, analitičari i geopolitički krugovi sve češće postavljaju to pitanje, naročito nakon naglog političkog uspona Petera Mađara, premijera Mađarske. Osnovu za tu priču udario je ministar vanjskih poslova Njemačke Genšer prije četiri decenije. Hrvatska mu je podigla biste i nazive ulica.

Peter Mađar nije slučajna politička figura. Godinama je bio bliski saradnik i sekretar stranke Fides, koju je vodio Viktor Orban. Njegov politički preokret i otvoreni sukob sa Orbanom izazvali su snažan potres u Mađarskoj, ali i daleko šire na prostoru srednje Evrope. Posebno je odjeknula i afera u kojoj je kompromitovana njegova supruga, tadašnja ministarka pravde u Orbanovoj vladi.

Istovremeno, zanimljivo je da je Peter Mađar godinama dolazio u Međugorje, jedno od najvećih katoličkih hodočasnih mjesta na Balkanu. Za mnoge to nije samo pitanje vjere, već simbol dubljih duhovnih i političkih veza koje se više godina grade na prostoru nekadašnje Austrougarske.

Na zapadu je, po svemu sudeći, postignut visok stepen političke i bezbjednosne saglasnosti da se Balkan i srednja Evropa ponovo integrišu kroz nove saveze, ekonomske projekte i bezbjednosne strukture. Ta nova tvorevina, koju neki nazivaju „novom Austrougarskom monarhijom“, oslanjala bi se na Austriju, Mađarsku, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, kao i dio Srbije, prije svega Vojvodinu.

Taj interes nikad nije potpuno nestao. Još od raspada velike Jugoslavije postojale su tvrdnje da su zapadne obavještajne strukture, a posebno njemačka politika i bezbjednosne službe, snažno odrađivale i predvodile razbijanje Jugoslavije i stvaranje novog geopolitičkog poretka na Balkanu. Danas, kada je Evropa u dubokoj ekonomskoj, bezbjednosnoj i energetskoj krizi, mnogi smatraju da su se stvorili uslovi da se ta stara ideja ponovo oživi — ali sada kroz ekonomiju, evropske integracije i političko povezivanje regiona.

Da li je Peter Mađar čovjek koji treba da realizuje taj projekat ili je riječ samo o novoj političkoj igri unutar Mađarske i Evrope, ostaje da pokaže vrijeme. Ali je jasno da se na prostoru Balkana i srednje Evrope ponovo sudaraju veliki interesi, stare imperijalne ideje i novi geopolitički planovi.

Teza o obnovi nekadašnje Austrougarske nije nastala danas. Pojedini geopolitički krugovi smatraju da taj proces traje još od ubistva prestolonasljednika Franca Ferdinanda 1914. godine u Sarajevu.

Po toj interpretaciji istorije, Gavrilo Princip i organizacija Mlada Bosna, iako su izvršili atentat na Franca Ferdinanda, nijesu bili jedini razlog za početak Prvog svjetskog rata. Smatra se da je Beč ranije pripremao napad na Srbiju jer je Srbija bila snažan politički faktor na Balkanu.

Posebno tragična je smrt princeze Sofije Habsburške, koja je u atentatu ubijena zajedno sa suprugom. U javnosti je postojala priča da je Sofija bila trudna i da je nosila muškog nasljednika Habsburga, što je dodatno pojačalo bijes dvora u Beču.

Dinastija Habsburga je davala krunske glave, careve i kraljeve na dvorovima Španije, Italije, Francuske, Njemačke, Austrije i drugih prostora. Ideja centralne Evrope je pod snažnim uticajem Njemačke, a taj pritisak nikad nije prestajao. Danas se, prema različitim analitičarima i političkim procjenama, ponovo pojavljuje koncept stvaranja šire političke, ekonomske, finansijske, carinske, bezbjednosne i kulturne zajednice na prostoru nekadašnje Austrougarske. Taj prostor bi obuhvatao Austriju, Mađarsku, Bosnu i Hercegovinu, kao i djelove Srbije — Vojvodinu.

Kao početak tog novog procesa vidi se devedesetih godina u nastojanju formiranja regionalnih ekonomskih i bankarskih sistema poput Hipo Alpe-Adria Bank International, koji su širili politički, ekonomski i finansijski uticaj na prostoru bivše Jugoslavije i srednje Evrope.

Prema tim tumačenjima, poseban interes za Balkan pokazuju zapadne obavještajne strukture, prije svega iz Njemačke. Razlog nije samo geopolitika, već i ogroman uticaj organizovanog kriminala, migracionih puteva, energetskih koridora i bezbjednosnih pitanja na Balkanu. Zbog toga postoji težnja da se prostor politički i ekonomski snažnije poveže pod dominantnim uticajem Njemačke i saveznika.

U tom kontekstu često se pominje i ulaganje Mađarske u Vojvodinu — kupovina firmi, poljoprivrednog zemljišta i jačanje ekonomskog prisustva. Novi Sad se sve više posmatra kao važan kulturni i ekonomski centar srednje Evrope.

Ostaje pitanje mogu li ovakve ideje izazvati nove sukobe na Balkanu. Istorija ovoga prostora pokazuje da veliki geopolitički projekti često proizvode strahove, podjele i nestabilnosti. Zato je važno da narodi Balkana, umjesto novih konfrontacija, traže način za saradnju, ekonomski razvoj i očuvanje mira, jer je ovaj prostor u prošlosti previše puta plaćao cijenu velikih sila.

Novi Sad je u 19. i 20. vijeku nazvan Srpskom Atinom — centrom srpske duhovnosti, kulture i nacionalne misli. Upravo tu djeluje Matica srpska, koja danas obilježava više od dva vijeka postojanja i predstavlja jednu od najvažnijih institucija srpskog naroda.

Ipak, u posljednje vrijeme sve češće se čuju glasovi o većoj autonomiji Vojvodine u odnosu na Srbiju. Pojedini političari to posmatraju i povezuju sa širim geopolitičkim procesima i interesima srednje Evrope na prostoru Balkana. Slične priče postoje i kada je riječ o Crnoj Gori. U Kotoru i Tivtu prisutan je snažan kulturni i politički uticaj hrvatskih struktura, kao i svakodnevna saradnja sa Zagrebom. Prema upućenim geopolitičkim tumačenjima, cilj je postepeno povezivanje prostora nekadašnje Austrougarske i jačanje uticaja na istočni Jadran.

Posebno se naglašava značaj transportnih i ekonomskih koridora — pravac Budimpešta–Slavonija–Sarajevo–Ploče, kao i izlaz na Jadran preko Splita i Šibenika. Kontrola luka, energetskih pravaca i transportnih puteva oduvijek je bila ključ velikih sila na Balkanu.

U tom kontekstu počinje i prodaja Naftne industrije Srbije mađarskoj kompaniji MOL grupi. Srbija bi time bila zavisna od Mađarske, što bi dovelo u pitanje rad rafinerije u Pančevu. To Rusija zna i prodaju odlaže.

Istorija pokazuje da su početkom 20. vijeka nestala tri velika i moćna carstva: Osmansko, Austrougarsko i Rusko carstvo. Balkan je tada bio prostor sudara velikih sila, što je i danas slučaj.

Posljednjih godina sve veći je uticaj i prodor Turske na Balkan — kroz naoružavanje Albanaca, investicije, kupovinu firmi, poslovnih i stambenih prostora u Makedoniji, Srbiji, Crnoj Gori i BiH.

Zbog svega toga mnogi smatraju da se posljednjih godina i decenija osjeća postepeni povratak nekadašnje austrougarske sfere, ali sada kroz ekonomiju, finansije, banke, kulturu, medije i bezbjednosne strukture, a ne kroz klasične vojne pohode.

Trideset i pet godina, još od raspada velike Jugoslavije, na prostoru Balkana snažno se osjećao uticaj nekadašnje Austrougarske. Danas se taj uticaj ne sprovodi vojskom i carskim dekretima, već preko politike, ekonomije, bezbjednosnih struktura, bankarskog sistema, medija i kulture.

Proces obnove srednjoevropskog prostora je pod snažnim uticajem Njemačke i Austrije, koji je počeo rušenjem Jugoslavije, u čemu su one dale najveći doprinos. Balkan je postao nestabilan, ekonomski oslabljen i podložan uticaju velikih sila. U tom vakumu stvoren je prostor za postepeno političko i ekonomsko povezivanje teritorija koje su nekad pripadale Austrougarskoj monarhiji.

Posebnu ulogu u stvaranju takvog ambijenta imale su zapadne bezbjednosne službe, prije svega njemačke, kao i strukture iz Hrvatske i BiH, kroz instituciju visokih predstavnika OHR, gdje je godinama sprovođen snažan politički uticaj zapadnih centara moći.

Na tim pozicijama nalazili su se ljudi poput Volfganga Petriča, Valentina Incka, Kristijana Šmita — uglavnom iz Austrije ili Njemačke. Zbog toga mnogi smatraju da BiH nije samo država pod međunarodnim nadzorom, već i ključna tačka novog geopolitičkog oblikovanja Balkana.

Istovremeno, Beč je decenijama bio mjesto okupljanja brojnih političkih, intelektualnih i ideoloških krugova sa Balkana. Još od vremena Jugoslavije, Beč je bio centar različitih ljevičarskih, socijaldemokratskih i liberalnih političkih struktura, poput SDP-a i DPS-a iz Crne Gore, koje godinama aktivno održavaju bliske veze i kontakte sa evropskim socijaldemokratskim centrima.

Prema tim geopolitičkim procjenama, sve što se dešava srpskom narodu na Balkanu — od političkih podjela, slabljenja nacionalnog jedinstva, ekonomskog pritiska, do pitanja Vojvodine, Crne Gore i BiH — povezano je sa širenjem ideje o obnovi srednjoevropskog prostora pod snažnim uticajem Njemačke i njenih saveznika.

U tom kontekstu posmatraju se i ekonomska ostvarenja: kupovina banaka, firmi, medija, poljoprivrednog zemljišta i energetskih sistema. Mađarska već ima snažan uticaj na Vojvodinu, dok se na Jadranu sve više govori o povezivanju luka i transportnih koridora koji bi srednju Evropu izveli na more preko Hrvatske i Crne Gore.

Nije tajna da čitav proces ima podršku Vatikana, koji je istorijski uvijek imao snažan interes za političke procese na Balkanu i na prostoru srednje Evrope. Da li je to dugoročni plan obnove Austrougarske u novom obliku ili samo prirodno ekonomsko i političko povezivanje Evrope — ostaje pitanje o kome će se još raspravljati. Ali je sigurno da Balkan i danas ostaje prostor velikih interesa, tajnih strategija i borbe za uticaj, baš kao što je bilo i prije jednog vijeka.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)