Nastavak Trećeg svjetskog rata „na komade“

Piše: Miodrag Lekić

Četiri međunarodna poretka – Vestfalija 1648, Bečki kongres 1815, Versaj 1919. i Jalta 1945. – nastali su poslije velikih ratova u kojima su učestvovale najveće sile.

Jedno od suštinskih pitanja koje se danas postavlja glasi: da li se nastajući međunarodni poredak može konstituisati na osnovu aktuelnih kriza i ratova koji jesu zastrašujući, ali (još) nisu direktna ratna konfrontacija najvećih sila?

Pouke iz prethodnih vremena mogu biti korisne, makar za razumijevanje onoga što se dešava. Tako jedna rečenica zapisana između dva svjetska rata u „Zatvorskim sveskama“ Antonija Gramšija zvuči kao da je pisana ovih dana:

„Stari svijet nestaje, novi ne uspijeva da se rodi. U tom procjepu je vrijeme čudovišta.“

Latini bi rekli nomina sunt odiosa, pa nećemo nagađati imena kandidata za čudovišta savremenog svijeta. Ona mogu biti iz svijeta moćnih ili iz onog vazalnih, bez kojih bi ovi prvi vjerovatno teško mogli postojati.

Doktrina Monro i američko dvorište

Živimo u vremenu mnogih bitaka – između ostalog i bitke za interpretaciju onoga što se dešava.

Spektakularni vojni blic na Karakas, preciznije na utvrđeni kompleks predsjednika Venecuele, kojim je svrgnut tamošnji šef suverene države i odveden, zajedno sa suprugom, u američki zatvor, objašnjava se na različite načine.

Najčešće se tumači kao američko „sređivanje sopstvenog dvorišta“, odnosno kao stav da SAD imaju pravo na intervenciju jer je riječ o njihovoj sferi uticaja. Sve to se zasniva na „Doktrini Monro“ kao izrazu kontinuiteta američke politike u Latinskoj Americi.

Koje su glavne poruke „Doktrine Monro“ i kakva je praksa američkog intervencionizma u Latinskoj Americi?

„Doktrinu Monro“ definisao je peti američki predsjednik Džejms Monro 1823. godine. Tu strategiju su zatim prihvatali, neko više a neko manje, svi američki predsjednici. Predsjednik Tramp je u više navrata naglašavao značaj nastavka te doktrine, što je našlo mjesto i u nedavno objavljenoj nacionalnoj strategiji spoljne politike i bezbjednosti SAD.

Monrova strategija je ovih dana doživjela (ne znamo koliko šaljivu) simboličnu modifikaciju u nazivu, pa je „Doktrina Monro“ preimenovana u „Doktrinu D’onro“, prema prvom slovu imena sadašnjeg američkog predsjednika.

Doktrina Monro nastala je u sasvim drugačijem kontekstu međunarodnih odnosa. Njen osnovni princip izražen je krilaticom „Amerika Amerikancima“.

Radilo se o principijelnom stavu SAD da po svaku cijenu treba spriječiti uticaj i pokušaje dominacije evropskih kolonijalnih sila, prije svega Francuske i Engleske, na teritoriji Južne Amerike. Ovu antikolonijalnu poziciju 1823. godine saopštavala je američka država koja je i sama relativno nedavno bila kolonija evropskih sila.

U najkraćem, predsjednik Monro je ovom strategijom stavio pod zaštitu zemlje Latinske Amerike od evropskog kolonijalizma. U to vrijeme teško je mogao predvidjeti kasnije djelovanje Amerike u Latinskoj Americi i svijetu – upravo u kolonijalnom stilu.

Američke intervecije u Latinskoj Americi

Ako ostavimo po strani dalju sudbinu Doktrine M(D)onro, pogledajmo neke slučajeve američkog vojnog djelovanja u Latinskoj Americi nakon Drugog svjetskog rata.

U dugoj i burnoj istoriji odnosa između SAD i država Latinske Amerike bilo je svega: ljubavi, mržnje, nasilja, tragedija – i promjena režima vlasti koje su organizovale američke državne službe.

Radilo se o tzv. otvorenim ili prikrivenim intervencijama u kojima su ponekad smjenjivani diktatori i kriminalci, ali mnogo češće lideri koji su uživali podršku sopstvenog naroda. Nakon operacija „promjene režima“ nerijetko su uslijedile diktature, pa i građanski ratovi. Govorimo o periodu Hladnog rata, kada su na udaru američke politike bile ljevičarske organizacije i njihovi lideri.

U Gvatemali je 1954. godine oboren demokratski izabrani predsjednik Arbenz Guzman, nakon što je započeo agrarnu reformu koja je ugrožavala interese američkih kompanija.

Akcija iskrcavanja proameričkih snaga na Kubi 1961. godine, s ciljem obaranja Fidela Kastra, nije uspjela. Plan, započet u vrijeme predsjednika Ajzenhauera, dočekao je novog predsjednika Džona Kenedija, koji se upustio u ovu vojno neslavnu avanturu. Operacija u „Zalivu svinja“ završila se potpunim američkim fijaskom. Uprkos nastavku nezavisne i socijalističke politike, kao i otvorenom savezništvu sa Sovjetskim Savezom, Fidel Kastro je ostao jedan od rijetkih lidera kojima Amerika nije mogla ništa.

Američke službe, predvođene CIA, organizovale su 1964. godine prevrat protiv predsjednika Žoaa Gulara u Brazilu, nakon čega je uspostavljena vojna diktatura koja je trajala više od dvadeset godina, sve do 1985.

Jedna od najmračnijih američkih intervencija dogodila se 1973. godine u Čileu, kada je svrgnut i ubijen demokratski izabrani predsjednik Salvador Aljende. Nakon toga je, prema američkom planu, instalirana vojna hunta na čelu sa generalom Pinočeom. Taj period obilježen je masovnim progonima i likvidacijama čileanskih građana.

Amerikanci su izvršili invaziju na Panamu 1989. godine, svrgnuvši diktatora Norijegu, dotadašnjeg američkog saveznika i saradnika CIA. Akcija „Pravedni cilj“ završena je njegovim hapšenjem i suđenjem u SAD zbog šverca narkotika.

Između 1970. i 1980. ostala je upamćena i operacija „Kondor“, u okviru koje su, uz američku koordinaciju, sarađivale tajne službe Urugvaja, Čilea, Brazila, Paragvaja i Bolivije, s ciljem eliminacije ljevičarskih organizacija i njihovih simpatizera širom Južne Amerike.

U svim navedenim intervencijama izvođači su uglavnom bile plaćeničke formacije ili snage iz same zemlje u kojoj se smjenjivala vlast. Iako je bilo poznato da organizacija i logistika dolaze iz američkih centara moći, zvanična administracija SAD nastojala je da ne bude javno u prvom planu.

Napad na Venecuelu, iako još uvijek ograničenog obima, ali dovoljan da se sruši predsjednik te zemlje, vjerovatno je prva akcija u kojoj američke regularne snage otvoreno djeluju na tlu Latinske Amerike.

Dalji scenariji – u isti mah legalni i fantastični?

Teško je i nezahvalno predviđati dalji tok događaja u Venecueli i regionu zbog intenzivnih i nedovoljno jasnih procesa koji su u toku, kao i zbog najava američke strane da nisu isključene intervencije i u drugim državama – Kolumbiji, Kubi i Meksiku.

Prije dva dana ponovljena je i pretenzija da Grenland pripadne SAD. U tom slučaju objašnjenja zasnovana na „dvorištu“ i „Monrovoj doktrini“ znatno teže funkcionišu. Moguće američko osvajanje Grenlanda otvara nove, istovremeno logične i fantastične scenarije.

Grenland je uz određnu autonomiju zvanično dio Danske, članice EU i NATO. Napad na zemlju članicu NATO automatski aktivira član 5 statuta Alijanse, dok bi u okviru EU mogao biti aktiviran član 46 Lisabonskog sporazuma. To bi značilo da bi u slučaju američkog osvajanja Grenlanda članice  NATO i Evropske unije morale ući u rat sa SAD! Scenario koji zvuči istovremeno legalno i fantastično.

I zaista – mogućnost NATO napada  na Ameriku koja upravlja vojnim strukturama tog saveza vjerovatno nadmašuje imaganicaju pisaca nadreralnih romana.

Sve ovo, ma koliko djelovalo zbunjujuće, pa i sa elementima tragikomičng, pokazuje dubinu promjena i haosa u savremenom svijetu. To važi i za NATO i EU koje su do juče idealizovane snagom i pravilima.

A sve se dešava bez pouzdanog saznanja o izlazu iz geopolitičkog tunela.

I povodom Venecuele ostaje mnogo nepoznanica. Amerika je pred izborom modela upravljanja tom zemljom: da li primijeniti irački scenario iz 2003. godine, sa potpunim rasformiranjem državnog i vojnog aparata, što je dovelo do haosa i katastrofalnih posljedica, ili zadržati postojeći apparat venecuelske države, odnosno stvoriti „režim Madura – baez Madura“.

Posebna tema, sa mnogo nepoznatih, ostaju i odnosi velikih sila – SAD, Kine i Rusije. Gdje je Evropa u svemu tome? Kakve su posljedice po Balkan?

Ali možda bi, prije svega, trebalo sačekati smirivanje tla u Latinskoj Americi. Ako do njega uskoro dođe.

(RTCG)