Piše Miloš Spaić
Međunarodno pravo se u savremenom pravnom i političkom diskursu često predstavlja kao univerzalni normativni okvir koji uređuje odnose između država i drugih subjekata međunarodne zajednice. Njegova legitimnost počiva na ideji opšte obaveznosti pravila, formalne jednakosti subjekata i zajednički prihvaćenih principa koji bi trebalo da obezbijede stabilnost međunarodnog poretka. Međutim, između deklarativne univerzalnosti normi i njihove stvarne primjene u praksi postoji vidljiv jaz, koji otvara pitanje selektivnosti kao jednog od ključnih izazova savremenog međunarodnog prava. U teorijskom smislu, univerzalnost međunarodnog prava podrazumijeva da pravila važe jednako za sve subjekte, nezavisno od njihove političke, ekonomske ili vojne moći. Takvo shvatanje proizlazi iz klasične koncepcije međunarodne zajednice kao pravno uređenog sistema, u kojem norme predstavljaju zajednički interes stabilnosti i predvidivosti. Ipak, kako ukazuje Hersch Lauterpacht u djelu “The Function of Law in the International Community”, efektivnost međunarodnog prava u velikoj mjeri zavisi od spremnosti država da norme prihvate kao obavezujuće ne samo formalno, već i suštinski, odnosno kroz doslednu praksu ponašanja.
Problem selektivnosti nastaje upravo u situacijama kada se univerzalne norme primjenjuju neujednačeno, odnosno kada njihova interpretacija i implementacija zavise od političkog konteksta ili odnosa moći između aktera. Takva pojava ne dovodi nužno do formalnog kršenja međunarodnog prava, ali utiče na percepciju njegove legitimnosti. Pravo koje se doživljava kao selektivno primjenjivo gubi karakter stabilnog regulatornog okvira i postaje predmet političke instrumentalizacije. U savremenoj teoriji međunarodnog prava, pitanje odnosa između normativnog idealizma i političke realnosti posebno razmatra Martti Koskenniemi, koji u djelu “From Apology to Utopia” ukazuje na napetost između pravnog univerzalizma i struktura moći koje utiču na njegovu primjenu. Prema ovom pristupu, međunarodno pravo se kreće između dva pola, kao normativni sistem koji teži univerzalnosti i kao instrument koji reflektuje postojeće političke odnose. Upravo u tom prostoru nastaje percepcija selektivnosti, koja ne proizlazi isključivo iz normi, već iz njihove primjene. Dodatnu dimenziju ovom pitanju daje odsustvo centralizovanog mehanizma prinude u međunarodnom poretku. Za razliku od nacionalnih pravnih sistema, međunarodno pravo se u velikoj mjeri oslanja na dobrovoljno prihvatanje obaveza I eventualni pritisak za koji mora postojati generalno viđenje situacije na isti način. Kako ističe Thomas M. Franck u djelu “The Power of Legitimacy Among Nations”, poštovanje međunarodnog prava u značajnoj mjeri zavisi od percepcije njegove legitimnosti i pravičnosti. Kada akteri smatraju da su pravila nepristrasna i predvidiva, vjerovatnoća njihove primjene je veća. Suprotno tome, percepcija selektivnosti smanjuje spremnost na poštovanje normi i slabi autoritet međunarodnog pravnog poretka. Važno je naglasiti da selektivnost ne mora uvijek biti rezultat namjerne zloupotrebe prava. Ona može nastati i kao posledica institucionalnih ograničenja, političkih kompromisa ili različitih interpretativnih pristupa. Ipak, bez obzira na uzrok, njene posledice su slične, erozija povjerenja u međunarodne norme i smanjenje njihove efektivnosti. U takvim okolnostima, formalna univerzalnost prava ostaje očuvana, ali njegova praktična snaga postaje ograničena. Iz perspektive pravne kulture, pitanje selektivnosti ima poseban značaj. Dosledna primjena normi predstavlja ključni indikator stepena internalizacije međunarodnog prava. Tamo gdje se pravila primjenjuju bez obzira na političku osjetljivost situacije, pravna kultura međunarodnog poretka pokazuje viši nivo razvoja. Nasuprot tome, neujednačena primjena normi doprinosi percepciji prava kao instrumenta, a ne kao stabilnog sistema pravila. Polazeći od ovih pretpostavki, u narednom nastavku biće razmotreno na koji način percepcija selektivnosti utiče na legitimitet međunarodnih institucija i kakve posledice proizvodi po povjerenje država i pojedinaca u međunarodni pravni poredak.
