Tekst istoričara Dragutina Papovića (predsjednika Političkog savjeta DPS-a) Kosovski mit i tri bitke na Kosovu, objavljen nedavno na portalu CDM, predstavlja primjer izrazito problematične upotrebe srednjovjekovne istorije u savremenom političko-publicističkom diskursu.
Njegova osnovna slabost nije samo u pojedinačnim tvrdnjama, već u cjelokupnom metodološkom postupku. Autor ne pristupa temi kao medievista, ne gradi analizu na kritici izvora, ne razlikuje dovoljno sigurnu činjenicu od pretpostavke, niti odvaja istorijski događaj od kasnijih kulturnih, crkvenih, epskih i političkih interpretacija.
Zbog toga tekst ne funkcioniše kao naučni prilog, već kao ideološki intonirana publicistička konstrukcija.
Važno je odmah naglasiti: činjenica da je autor istoričar XX vijeka ne znači da nema pravo da piše o srednjem vijeku. Istorija kao disciplina dopušta istraživačko širenje tema.
Međutim, kada istoričar izlazi izvan svoje uže naučne specijalnosti, obavezan je na još veću metodološku disciplinu, oprez u zaključivanju i ozbiljno oslanjanje na relevantnu medievističku literaturu. Upravo toga u ovom tekstu nema u dovoljnoj mjeri. Autor nastupa kao da su problemi srednjovjekovne istorije Kosova, Lazarevića, Brankovića, Mrnjavčevića, Balšića, Osmanlija, Ugarske i Zete jednostavni i konačno riješeni, iako je riječ o pitanjima koja zahtijevaju strogu izvorno-kritičku obradu.
Papovićev tekst zato ne pokazuje sigurnost naučnika koji vlada srednjovjekovnim izvorima, nego sigurnost publiciste koji iz složene građe izdvaja ono što mu odgovara za unaprijed postavljenu tezu. Autor ne dekonstruiše mit naučnom metodom, već ga zamjenjuje politički upotrebljivom kontramitologijom. To je suština problema.
Umjesto da čitaocu objasni kako nastaju slojevi kosovskog pamćenja — istorijski događaj, crkveni kult, dinastička propaganda, epsko predanje, nacionalna romantika i moderna politička upotreba — on sve svodi na jednu ideološku liniju. Takav postupak ne predstavlja nauku, nego pojednostavljenje nauke za dnevno-političku upotrebu.
Prva ozbiljna metodološka slabost jeste tretman izvora. Autor bez dovoljno rezerve govori o bici na Kosovu 1389. godine, oslanjajući se na Mavra Orbina, pisca s početka XVII vijeka. Orbinijevo svjedočanstvo nije bez značaja, ali je kasno, posredno i mora se koristiti krajnje oprezno.
Ono ne može imati isti stepen dokazne snage kao događaji potvrđeni širim korpusom izvora. Papović, međutim, od jedne osjetljive i u nauci oprezno tretirane vijesti pravi osnov za vrlo krupne zaključke o „prvom Kosovu“, unutarsrpskom sukobu, izdaji Lazara i navodnom obrascu kasnijeg mita. To je metodološki neprihvatljivo. Naučni rad ne smije od hipotetičkog ili đelimično vjerovatnog podatka praviti čvrst temelj za dalekosežnu ideološku konstrukciju.
Druga slabost jeste anahronizam. Autor srednjovjekovne procese tumači terminima i kategorijama modernog političkog svijeta. Pojmovi kao što su „izdaja hrišćanstva“, „projekat Velike Srbije“, „osveta poraza“, „ideološko djelovanje politike XVIII–XX vijeka“ i slične formulacije u tekstu nijesu dovoljno precizno razgraničene. Nije sporno da je kosovska tradicija u modernom dobu imala političke upotrebe.
Sporno je kada se moderni politički pojmovi nekritički vraćaju unazad i kada se srednjovjekovni akteri posmatraju kao da su djelovali u kategorijama XIX ili XX vijeka. Lazar Hrebeljanović, Vuk Branković, Stefan Lazarević, Đurađ Branković, Janoš Hunjadi ili Đurađ Kastriot Skenderbeg nijesu bili akteri modernih nacionalnih programa, nego vladari i velikaši koji su djelovali u svijetu dinastičkih interesa, vazalnih odnosa, teritorijalnih posjeda, porodičnih saveza i borbe za politički opstanak.
Treća slabost jeste moralistički način tumačenja istorije.
Papović s pravom odbacuje epsku konstrukciju o Vuku Brankoviću kao izdajniku, ali zatim istu vrstu pojednostavljenja primjenjuje na druge ličnosti. Ako Vuk Branković nije bio izdajnik, iz toga ne slijedi da se krivica može prenijeti na Lazara, Stefana Lazarevića ili Đurađa Brankovića. Istorijska nauka nije sudnica u kojoj se traži nova osoba za optuženičku klupu. Ona treba da objasni odnose moći, političke interese, izvore, kontekst i granice mogućeg djelovanja. U Papovićevom tekstu, međutim, često se umjesto objašnjenja nudi presuda.
Posebno je problematično tumačenje kneza Lazara. Autor nastoji da razgradi predstavu o Lazarevom žrtvovanju za vjeru, ali to čini tako što Lazarevu politiku svodi gotovo isključivo na borbu za posjede. Takvo svođenje je preusko. Srednjovjekovni vladar se, naravno, borio za vlast, teritoriju i politički položaj. Ali to ne isključuje činjenicu da je njegova smrt vrlo rano dobila crkveno-kultni smisao i da je kult kneza Lazara formiran u srednjovjekovnom, a ne tek modernom kontekstu.
Ozbiljan naučni pristup morao bi razlikovati istorijskog kneza Lazara, crkveni kult kneza-velikomučenika Lazara, epskog cara Lazara i modernu političku upotrebu kneza Lazara. Papović te nivoe ne analizira dovoljno, nego ih polemički sabija u jednu konstrukciju.
Još je slabije tumačenje despota Stefana Lazarevića.
Autor naglašava Stefanovu odanost Bajazitu, njegovo učešće u osmanskim pohodima i njegovu vojnu ulogu u bitkama na Rovinama, kod Nikopolja i Angore. Sve su to istorijski važni podaci, ali se oni u tekstu koriste više kao retorički kontrast nego kao predmet ozbiljne analize. Despot Stefan Lazarević nije bio paradoks kosovskog mita, nego vladar koji je morao da preživi u prostoru između Osmanskog carstva i Ugarske.
Njegovo vazalstvo nije bilo izraz ideološke ljubavi prema Osmanlijama, nego realpolitički mehanizam opstanka jedne ugrožene vlasti. Ko srednjovjekovno vazalstvo tumači kao modernu političku lojalnost, pokazuje nerazumijevanje osnovnih kategorija srednjovjekovne politike.
Slično se može reći i za despota Đurađa Brankovića u vezi sa Drugim kosovskim bojem 1448. godine. Papovićeva interpretacija sugeriše da je despot Đurađ „izdao hrišćanstvo“ jer se nije priključio Hunjadijevom pohodu i jer je nastojao da sačuva svoju državu od osmanske odmazde.
Takva formulacija je krajnje pojednostavljena. Đurađ Branković je vladao despotovinom koja se nalazila između dvije sile, Ugarske i Osmanskog carstva, i njegova politika bila je određena pritiskom sa obje strane. Može se raspravljati o tome da li je njegova politika bila oprezna, oportunistička, pragmatična ili neuspješna, ali se ona ne može naučno svesti na moralnu etiketu. To je razlika između istoriografije i pamfleta.
Četvrta slabost teksta jeste selektivnost. Autor pominje one činjenice koje mu pomažu da kosovski zavjet (koji on tretira kao mit) prikaže kao niz pogrešnih zamjena i političkih manipulacija, ali ne posvećuje jednaku pažnju činjenici da mitovi nijesu proste laži, nego složeni oblici kolektivnog pamćenja. Naučna analiza mita ne pita samo da li je nešto „tačno“ ili „netačno“, nego kako je određena predstava nastala, zašto je opstala, koje je funkcije imala i kako se mijenjala kroz vrijeme.
U tekstu nema dovoljno istorije recepcije, nema ozbiljne analize crkvenih tekstova, nema diferenciranja između srednjovjekovne hagiografije, usmene epike, romantičarske nacionalne istorije i savremene političke instrumentalizacije.
Peta slabost odnosi se na Zetu i Crnu Goru. Autor kategorički tvrdi da vladari srednjovjekovne Zete nijesu učestvovali u kosovskim bitkama i da ti događaji nijesu imali bitniji uticaj na prilike u Zeti. Prva tvrdnja može biti razmatrana na nivou neposredne vojne participacije.
Međutim, druga tvrdnja je previše kruta i naučno siromašna. Zeta nije bila izolovano ostrvo, nego dio šireg jadranskog, balkanskog i mediteranskog političkog prostora. Balšići su bili povezani sa susjednim dinastičkim i političkim krugovima; njihova politika nije se odvijala izvan odnosa sa Srbijom, Bosnom, Dubrovnikom, Kotorom, Mletačkom republikom, Ugarskom i Osmanlijama. Čak i ako neposrednog učešća u bici nije bilo, to ne znači da regionalni potresi nijesu imali političke, diplomatske i kulturne posljedice.
Posebno je neodrživo kada se pitanje kosovske tradicije u Crnoj Gori rješava jednom tvrdnjom da se ona proširila „tek u kasnijem periodu“. Koji je to period? Kojim kanalima?
Preko crkvenih tekstova, usmene poezije, manastirskih centara, političkih veza, školstva, štampe, nacionalnih ideologija? Bez odgovora na ta pitanja, tvrdnja ostaje publicistička, a ne naučna. Istoričar koji govori o širenju jednog mita mora analizirati mehanizme transmisije, a ne samo proglasiti zaključak.
Šesta slabost jeste terminološka. Autor često govori o „Turcima“, iako bi u preciznom naučnom jeziku za srednjovjekovni kontekst trebalo razlikovati Osmanlije, osmansku državu, osmansku vojsku, sultana i različite vazalne ili pomoćne kontingente. Upotreba pojma „Turci“ nije sama po sebi neuobičajena u širem jeziku, ali u akademskoj analizi ona može biti suviše široka i neprecizna, naročito kada se govori o složenim odnosima osmanske ekspanzije, balkanskih vazala i hrišćanskih političkih struktura.
Sedma slabost jeste način na koji se iz pojedinačnih poređenja izvode krupni zaključci. Papović gradi tekst na efektu obrtanja: nije Vuk izdao, nego Lazar; nije 1389. odlučujuća, nego 1371. ili 1369; nije Lazar žrtva, nego politički akter; nije srednjovjekovna Zeta dio toga, nego je kosovski mit došao kasnije. Takav način pisanja može biti zanimljiv za novinski tekst, ali nije dovoljan za naučnu argumentaciju.
Istorija nije intelektualna igra zamjene mjesta. Nije nauka reći samo: „nije bilo ovako, nego suprotno“. Nauka mora pokazati zašto, na osnovu kojih izvora, sa kojim stepenom vjerovatnoće i uz koje moguće protivargumente.
Zbog svega toga, tekst Dragutina Papovića treba ocijeniti kao nenaučan u metodi, neakademski u tonu i površan u zaključcima. On ne donosi novu istoriografsku sintezu, ne pokazuje dubinsko poznavanje medievističke problematike i ne nudi uravnotežen odnos prema izvorima. Umjesto toga, koristi srednjovjekovnu istoriju kao materijal za savremenu političku poruku. Takav pristup je posebno problematičan kada dolazi od istoričara, jer čitaocu stvara utisak naučne autoritativnosti, iako je sama argumentacija bliža publicistici nego akademskoj istoriografiji.
Ako bi se o kosovskom „mitu“ pisalo naučno, nužno bi bilo razlikovati pet nivoa: istorijski događaj iz 1389. godine; ranosrednjovjekovni i kasnosrednjovjekovni crkveni kult kneza Lazara; usmenu i epsku tradiciju; nacionalno-romantičarsku reinterpretaciju XIX vijeka; i savremenu političku zloupotrebu. Tek kada se ti nivoi razdvoje, može se ozbiljno govoriti o odnosu istorije i mita.
Papović ih, međutim, miješa i podređuje jednoj polemičkoj tezi.
Kada istoričar XX vijeka autoritativno presuđuje o složenim pitanjima XIV i XV vijeka, rezultat nije naučna revizija mita, nego publicistička improvizacija sa prividom stručnosti.
Zato ovaj tekst nije demistifikacija, nego nova simplifikacija. On ne oslobađa istoriju od „mita“, nego je uvodi u drugi, politički funkcionalan narativ. U tome je njegova najveća slabost. Istorijska nauka ne postoji da bi služila ni kosovskom mitu ni antikosovskom kontramitu, nego da bi prošlost razumjela u njenoj složenosti, protivrječnostima i izvornim ograničenjima.
Najveći glupavi mit je da je Kosovski boj izgubljen – jer nije. Kosovska bitka nije izgubljena. Vitez Miloš Obilić je likvidirao Murata, a posle njegov sin Bajazit je uspeo da zarobi i pogubi Kneza Lazara. Godinama posle su se vodili pregovori kada je naša nejaka Carica Milica popustila pod uticajem domaćih izdajnika i stranih plaćenika i priznala vlast Turcima pod uslovima koje oni nisu ispoštovali; što se složićete se nekako dešava i danas i u Srbiji i u Crnoj Gori.
Ishod bitke kao takve je da nije imala jasnog pobjednika u vojnickom smislu. Medjutim cinjenica je da je Bajazit uzeo Oliveru i da je Stefan Lazarevic morao da prihvati vazalski polozaj i ucestvuje u ratovima na strani Osmanlija.
I Milosevic je tvrdio da smo pobijedili NATO,ali se vojska i drzavni aparat povukli sa Kosova 1999. Vaznije od materijalistickog svodjenja rezultata Kosovskog boja je upravo ta duhovna povezanost naroda, koju nazivaju Kosovski mit. Opštenarodna svijest da je nužno osvetiti se i vratiti se na svoje je davala snagu i političku volju narodu da izdrži i da se izbori,kao i da utiče na njegovu svakodnevnu etiku.
Kosovski mit je doveo do 1912 kada su Srbija i Crna Gora oslobodile Kosovo i Metohiju. Srećom,taj mit živi i danas, i bez sumnje će donijeti neku novu 1912 i 1918. Ukratko,poraz koji je rodio svaku kasniju pobjedu.
Za razliku od ovog teksta, Papović je svoj potpisao. Dalje od te činjenice ne moramo ić kad je u pitanju relevantnost.
Potpisao se i onaj Domagoj mentalni bolesnik…
Papovića se neću ni truditi da čitam iako je potpisan. Razlog-još jedan bivši i osvjedočeni Srbin koji je veljesrbovao,dok mu DPS nije ponudio povoljan egzistencijalni aranžman.
Srećom internet je pun njegovog pro-srpskog zanosa,te mi je jasno zašto se uspinje i uporno javlja, kako bi zamaglio svoju prošlost. Što se iz kompleksa piše, nije ni za čitanje,već više da Drago sam sa sobom svede neke račune i sebe grešnoga opravda.