Na ovom ostrvu je izgrađen prvi svetionik na Zapadnoj obali Sjedinjenih Američkih Država (SAD), sredinom 19. vijeka da pomogne brodovima u vodama Tihog okeana.
Bilo je i odbrambeno utvrđenje koje je imalo stotine topova spremnih da zaštite Kaliforniju od bilo kog pomorskog napada.
Istovremeno, bilo je i prirodno stanište pelikana, po kojima je i nazvano.
Međutim, Alkatraz je postao posebno poznat kada je ova stijena, koja se uzdiže u zalivu San Franciska na sjeveru Kalifornije, služila kao savezna zatvorska ustanova sa najvišim stepenom bezbjednosti i prisilni dom za neke od najopasnijih američkih gangstera.
U periodu od 1934. do 1963. godine, u zatvor, poznat i kao „Stijena” (The Rock), premeštani su kriminalci koji su smatrani previše opasnima za druge kaznene ustanove na kopnu.
Najčuvenije bjekstvo iz ovog zatvora dogodilo se 1962. godine, kada su trojica zatvorenika nestala bez traga i o njima se više nikada ništa nije saznalo.
Ipak, legenda o njegovim ćelijama i dalje živi kroz usmena predanja i holivudske filmove.
Predsjednik SAD-a Donald Tramp je naredio da se najozloglašeniji američki zatvor ponovo otvori i proširi da bi se „u njega smjestili najopasniji i najnasilniji zločinci Amerike”.
Iako je veoma poznat u svijetu, evo pet stvari koje možda niste znali o Alkatrazu.
Model za ostale zatvore?
Prvi odbrambeni objekat na Alkatrazu, stjenovitom ostrvcetu u sjevernom Tihom okeanu, izgrađen je oko 1850. godine i korišćen je kao vojni zatvor.
Tadašjne vlasti su vjerovale da je geografska izolacija dovoljna prepreka za svaki pokušaj bjekstva, imajući u vidu jake morske struje i nisku temperaturu vode.
Do 1912. godine, na ostrvu je izgrađen najveći objekat od armiranog betona na svijetu.
Međutim, tek 1933. godine Alkatraz je postao poznat kao posebna kaznena ustanova, koju je Savezna uprava za zatvore nazvala „zatvor nad zatvorima”.
To je značilo da su u njega smještani osuđenici koji su bili previše nedisciplinovani za druge kaznene ustanove u SAD-u.
Zatvor je služio i kao probni model za takozvani sistem obezbjeđenja „1 na 3”, koji podrazumijeva čuvara na svaka tri zatvorenika.
Ovaj sistem je kasnije uveden i u druge američke savezne zatvore.
Prvi upravnik Alkatraza bio je Džejms Džonston, koji je zatvor posmatrao isključivo kao mjesto za sprovođenje stroge discipline, a ne kao ustanovu za rehabilitaciju i društvenu reintegraciju zatvorenika.
U ćelije je smještao samo po jednog zatvorenika, vjerujući da će tako spriječiti organizacija bilo kakvih zavjera ili bjekstava.
Najgore pravilo, po svjedočenju samih zatvorenika, bila je potpuna tišina: razgovor je bio dozvoljen samo tokom vikenda.
Oni koji bi prekršili pravila završavali bi u „rupi”, podzemnoj prostoriji gde su ponekad ostajali i po nekoliko nedelja u potpunoj izolaciji.
Mali broj zatvorenika, ali poznatih
Prema podacima Savezne uprave za zatvore, broj zatvorenika u Alkatrazu nikada nije bio iznad maksimalnog kapaciteta ustanove.
U prosjeku, u njemu je bilo smješteno između 260 i 275 osuđenika, što je činilo tek oko jedan odsto ukupnog broja zatvorenika u zemlji.
Iako je broj zatvorenika bio mali, bili su uglavnom poznati, a tokom Velike ekonomske krize iza rešetaka Alkatraza bilo je mnogo onih koji su bili umiješani u organizovani kriminal.
Najpoznatiji među njima bio je bez sumnje Alfons Al Kapone, mafijaš i krijumčar, vođa ozloglašene kriminalne organizacije sa sjedištem u Čikagu.
Al Kapone je u Alkatraz prebačen zato što je, prema riječima tadašnjih vlasti, tokom služenja zatvorske kazne u Atlanti nastavio da upravlja njegovim kriminalnim poslovima.
Na Stijeni je proveo nešto više od četiri godine, kada mu je dijagnostikovan sifilis i premješten je u drugu ustanovu.
Još jedna poznati kiminalac koji je bio poznat izvan zatvorskih zidova bio je Robert Straud, osuđen za ubistvo.
Imao je nadimak „posmatrač ptica iz Alkatraza” zbog njegove opčinjenosti pticama.
Tokom prethodnog izdržavanja kazne u Kanzasu, Straud je imao nekoliko ptica, ali kako kućni ljubimci nisu bili dozvoljeni u Alkatrazu, strast prema pticama morao je da zadovolji jedino čitajući knjige.
Alvin Karpovič, poznat pod nadimkom „Jezivi Karpis” (Creepy Karpis), bio je „državni neprijatelj broj 1” na spisku Federalnog istražnog biroa (FBI) tokom 1930-ih, a ujedno i zatvorenik koji je najduže bio u Alkatrazu.
U ovoj kaznenoj ustanovi proveo je 25 godina i mjesec dana.
Kroz zatvorske ćelije Alkatraza prošli su i gangster Džordž Keli Barns, poznat kao Mitraljez, kao i Rafael Kansel Miranda, pripadnik Portorikanske nacionalističke partije, odgovoran za oružani napad na zgradu američkog Kongresa u Vašingtonu 1950-ih.
Veliki pokušaji bjekstva
Alkatraz je projektovan kao neosvojiva tvrđava.
Električne ograde, bodljikava žica i kule sa naoružanim stražarima činili su ga jednim od najbolje čuvanih zatvora u zemlji.
Ali to nije spriječilo desetine zatvorenika da pokušaju da pobjegnu.
Prema zvaničnim podacima bilo je 14 pokušaja bjekstva tokom skoro tri decenije, u kojima je učestvovalo ukupno 36 ljudi.
Prema evidenciji Savezne uprave za zatvore, 23 bjegunaca je uhvaćeno, šestoro je ubijeno tokom bjekstva, a dvoje se utopilo.
Međutim, petorica nikada nisu pronađena i vlasti ih vode kao „nestale”, iako neki vjeruju da su možda uspjeli da pobjegnu.
Prvi pokušaj bjekstva zabilježen je 1936. godine, dvije godine nakon što je Alkatraz otvoren kao saveznog zatvora.
Zatvorenik po imenu Džo Bauers pokušao je da se pobjegne preko zida zatvora, ali su ga stražari upucali jer je nastavio da se penje.
Kasnije su uslijedili i složeniji pokušaji bjekstva.
Džon Džajls je 1945. godine bio na korak od slobode.
Uz pomoć ukradene vojne uniforme i falsifikovanih dokumenata uspio je da se ukrca na vojni brod i stigne do kopna, ali su vlasti primijetile da mu se uniforma razlikuje od ostalih i odmah su ga uhapsile.
Godinu dana kasnije dogodio se najnasilniji pokušaj bjekstva u istoriji zatvora, poznato kao „Bitka za Alkatraz”.
Šestorica zatvorenika su se dočepali vatrenog oružja, ubili dvojicu stražara i ranili još 18, ali nisu uspjeli da pobjegnu.
Poslednja dva pokušaja bjekstva bila su 1962. godine i zapečatila su sudbinu Alkatraza kao zatvora.
Najprije su zatvorenici Frenk Moris i braća Klerens i Džon Anglin nestali bez traga, a jedini dokazi o njihovom bjekstvu bili su lični predmeti pronađeni na obližnjem ostrvu Ejndželu (Angel).
U zvaničnim izvještajima je zabilježeno da su se „vjerovatno utopili”.
Potom su Džon Skot i Darl Parker uspjeli da pobegnu kroz kuhinju u podrumu, ali su presretnuti u vodama oko ostrva.
Holivudski filmovi
Predstavu ljudi o Alkatrazu uveliko su oblikovali holivudski filmovi, koji se nisu uvijek vjerno oslanjali na istorijske činjenice i svjedočenja.
„Alkatraz nije bio ‘ukleti zatvor’ SAD-a kako je predstavljen u mnogim knjigama i filmovima.
„Zapravo su mnogi zatvorenici smatrali da su uslovi za život, kao recimo pojedinačne ćelije, bili bolji nego u drugim saveznim kaznenim ustanovama”, rekao je portparol Savezne uprave za zatvore.
Jedan od najpoznatijih filmova Bjekstvo iz Alkatraza iz 1979. godine, sa Klintom Istvudom u glavnoj ulozi, prikazuje bjekstvo Frenka Morisa i braće Anglin.
Film sugeriše da su uspjeli da stignu do kopna, iako do danas ne postoji konkretan dokaz koji bi to potvrdio.
Takođe, Robert Straud, znan kao „posmatrač ptica”, postao je dodatno poznat zahvaljujući biografiji koja je kasnije pretočena u film Ptičar iz Alkatraza (Birdman of Alcatraz) iz 1962. godine, u kojem ga tumači Bert Lankaster.
Film Ubistvo prvog stepena (Murder in the First) prikazuje Henrija Teodora Janga kao usamljeno siroče koji dospijeva u zatvor zbog manjih prekršaja, iako je prema izvorima počinio više krivičnih djela, a kasnije je ubio i cimera u ćeliji.
U novije vrijeme, o Alkatrazu je 1996. godine snimljen film Stijena (The Rock), sa Nikolasom Kejdžom i Šonom Konerijem, inspirisao je istoimenu video-igru, i napravljena je TV seriju Alkatraz 2012. godine, ali je prekinuta posle samo jedne sezone.
Zašto je zatvoren Alkatraz?
Pored pokušaja bjekstva, veliki troškovi održavanja i obezbjeđenja zatvora doveli su do zvaničnog zatvaranja Alkatraza 1963. godine.
Američko Ministarstvo pravde je procijenilo da je potrebno oko pet miliona dolara za obnovu objekta koji je bio oštećen zbog soli i vlage, a da je dnevni trošak po zatvoreniku iznosio gotovo 10 dolara, što je bilo znatno više nego u drugim zatvorima u zemlji.
Međutim, posle zatvaranja Alkatraza ostrvo nije dugo ostalo napušteno.
Grupa starosjedelačkih aktivista, okupljenih pod nazivom Starosjedeoci svih plemena zauzela je Alkatraz s ciljem da na njemu osnuje školu i kulturni centar.
Pozivali su se na istorijska prava, navodeći da su na ovom ostrvu u 19. vijeku zatvarane poglavice koji su se suprotstavljali američkim vlastima.
Međutim, njihov projekat se suočio sa brojnim problemima, prije svega visokim troškovima prevoza materijala i hrane do ostrva, unutrašnjim sukobima, kao i velikim požarom koji je uništio veći dio objekta.
Zbog svega toga, tadašnji predsjednik SAD-a Ričard Niksona je 1971. godine naredio da se ostrvo evakuiše.
Danas je Alkatraz jedna od najposjećenijih turističkih atrakcija u San Francisku, koga godišnje posjeti oko 1,3 miliona ljudi.
Na njemu je i početak godišnjeg triatlona Bjekstvo iz Alkatraza, u kojem stotine sportista dokazuju da je, uz odgovarajuću fizičku spremu i opremu, moguće pobjeći sa čuvene Stijene i bezbjedno doplivati do kopna.
(BBC)
