VELIKA SRBIJA ILI VELIKA CRNA GORA?

Piše: Luka Kešeljević

Odavno je poznata priča o Velikoj Srbiji, a makar u novijem vremenu je nikada nije ni bilo. Znameniti književnik Brana Crnčević na satiričan način opisuje taj fenomen pitajući se: „Koliko Srbija treba da bude mala da ne bi bila velika?“

Čuveni akademik Čedomir Popov je autor knjige „Velika Srbija“. U njenom podnaslovu ni malo slučajno stoji: „mit ili stvarnost“ (Popov, Čedomir, „Velika Srbija“, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića – Sremski Karlovci, Novi Sad, 2008.)

Akademikova poetski laka ruka u vrlo opsežnom spisu, izlaže čitavu genezu tog problema i zaključuje da Velike Srbije, zapravo, nikada nije ni bilo. Sam taj pojam nije uopšte utemeljen u Srbiji, već u Habzburškoj monarhiji, a služio je – kako tada tako i danas – isključivo kao strašilo.

Habzburgovcima je ta priča i borba protiv nepostojeće opasnosti, zapravo, trebala da opravda svoje osvajanje Balkana i evropskog jugoistoka. I tako se dolazi do paradoksalne situacije u kojoj je Srbija velika sa četvrtinom oslobođenih svojih sunarodnika, a Habzburška monarhija da nije velika iako svojom silom u svom sastavu ima dvije trećine negermanskog stanovništva.

Kada je Habzburška monarhija nestala, sovjetska Kominterna je preuzela taj – kako se to danas kaže – narativ, prenijela ga na svoju filijalu i predala zadatak podizvođačima u Kraljevini Jugoslaviji. Tako do današnjih dana Velike Srbije nema, ali priča o njoj je sve glasnija.

Devetnaesti vijek je vijek nacionalnog romantizma i stvaranja nacionalnih država, kao i vijek oslobođenja porobljenih naroda, kao što su Srbi, Rumuni, Grci, recimo. Generalno, nacionalno buđenje i oslobođenje je išlo ruku pod ruku sa jačanjem građanske klase i sa oslobođenjem seljaka od feudalnih stega.

Najbolji primjer za to možemo naći u djelu vožda Karađorđa. NJegovo djelo ne samo da je pokrenulo srpski, već i druge narode, prvenstveno rumunski, zapravo vlaški i grčki da teži u tom pravcu.

Sigurno, prvobitne namjere vojvoda i drugih narodnih prvaka i nijesu imale do te mjere daleke ciljeve, već oslobođenje od dahija, koje su se svakako bile odmetnule od same centralne vlasti u Carigradu.

Međutim, čim je vožd zapalio tu luču slobode, ona je svoju svjetlost tako brzo nastavila da širi daleko izvan Šumadije i to tako spontano. To je čist dokaz da je riječ o jednom i jedinstvenom etničkom i duhovnom prostoru – srpskom.

Makar godine 1806, a možda i ranije, buna – kako je i Filip Višnjić u pjesmi opisuje – prelazi u pravu nacionalnu revoluciju. Dakle, ne prevazilazi lokalne okvirne samo u geografskom, već u svakom drugom smislu. Razlog zbog koje jedna, makar prvobitno, lokalna pobuna protiv terora feudalaca u Šumadiji prešla u čitav narodni pokret leži u tome što je narod u svim našim krajevima imao jedinstvenu nacionalnu svijest, a Karađorđe je njen simbol, jer njega razumiju ne samo na prostoru današnje Srbije, već i u Raškoj, Crnoj Gori, Hercegovini, Bosni, Staroj Srbiji, Šopluku i među prečanskim Srbima.

To svjedoči da se nacionalna svijest kod srpskog naroda probudila možda brže nego kod svih drugih naroda u Evropi.

Dokaz sveopštosti Srpske revolucije je i u tome što je na odjek naišao i u Drbnjacima. Postoji i anegdota da su tada grahovski prvaci slali izvjesnog obavještajca pod nekim pseudo imenom da se poveže sa vitezovima iz Šumadije.

I to ide u prilog tvrdnji da ljudi u svim srpskim krajevima su u pobuni šumadijskih seljaka vidjeli šansu za oslobođenje svih srpskih krajeva, pa i svoga kraja. Mnogo čvršći dokaz za to je saradnja vožda sa Svetim vladikom Petrom Prvim. A Petrar Drugi Lovćenski Tajnovidac – takođe u vrijeme procvata nacionalnog romantizma – rekao je da Karađorđe nikada umrijeti neće.

Kada je vožd žurio da se spoji sa Crnom Gorom, Petar Prvi nije razmišljao hoće li se Crna Gora utopiti u srpski sv(ij)et, jer ona je, svakako, to tada bila u cjelosti, tako da njena državnost i samobitnost uopšte nijesu bili tema, već jačanje širokog fronta za oslobođenje Srpstva i Balkana.

Nažalost, godine 1809, zbog ugroženosti jugoistočnog fronta, vožd je morao da promijeni smjer, takođe kao i on krilo koje je se kretalo kroz Bosnu i borba je iz ofanzive prešla u defanzivu, a oslobodilački rad se primicao propasti.

Međutim, posledica Karađorđevog djela je daleko prevazišla sam njegov ishod, jer od tada ništa više nije bilo isto, jer je nepovratno probuđena svijest o svejedinstvu srpskog naroda. (Vjerovatno da Karađorđe i Petar Prvi, pa ni Petar drugi u svom vremenu nijesu mogli ni da zamisle da će dva vijeka posloje njih uopšte biti potrebe da neko nešto objašnjava u prilog srpskom integralizmu. To je bilo nezamislivo iz razloga što nijesu mogli da predvide Kominternu i užurbano stvaranje nacija i identiteta u predvečerju 20 i praskozorju 21 vijeka.)

Zašto je seljačka buna u Šumadiji tako galopirajućom brzinom prerasla u svesrpsku revoluciju? Zato što nije bilo lokalnih sujeta. Kada je borba izlazila iz granica Šumadije i kasnije Smederevskog sandžaka na ostale krajeve kao što su istočna Bosna, Raška, Negotinska krajina, Torlaci, vođe iz Šumadije kao okosnice ustaničke države nijesu nametali Srbima iz okolnih provincija svoj mentalitet, koji se razlikovao za nijanse u odnosu na njihove mentalitete, nijesu im nametali folklor, običaje, već je u tom nukleusu stvaranja, zapravo, obnavljanja srpske države dobro došao svako u svojoj originalnosti.

Zašto? Pa zato što u tim krajevima, u Šumadiji prvenstveno nije bilo plemenske svijesti, pa se za to tako brzo širila i svijest o opštem i o ubrzanom oslobađanju i ujedinjenju obližnjih, a kasnije i udaljenijih srpskih krajeva.

Da su Šumadinci kao etnička grupa srpskoga naroda i kao srž države koja se obnavlja bili uskogrudi i da su ostalima nametali svoja svojstva, ne bi bilo ništa ni od čitavog revolucionarnog poduhvata kroz koji je narod krenuo. Isto se dešava i sa Drugim srpskim ustankom pod vođstvom kneza Miloša. Ustanak je opet buknuo u Šumadiji i iz nje se proširio na ostatak Smederevskog sandžaka.

Konačno je taktični i strpljivi knez malo po malo izvlačio srpskog seljaka iz ropstva i od njega za 15 godina stvorio slobodnog građanina. Dakle, srpskog seljaka – Srbina, a ne samo Šumadinca. On uspijeva da vrati i Krajinu, prekodrinske nahije, koje su bile dio Bosne i uspije da stvori Kneževinu Srbiju (zapravo, prvobitno Knjaževstvo Srpsko).

Zašto baš Kneževina Srbija? Pa zato što je to država svih Srba. Pored Šumadinaca, ona je već okupljala Srbe iz Negotinske Krajine, Torlake, djelimično Šope, Srbe iz Bosne, a ubrzo su joj počeli stizati i siromašni Srbi iz Crne Gore i Hercegovine, uglavnom kao poljoprivrednici i ratnici, ali i Srbi prečani (prekodrinski i prekodunavski) uglavnom kao trgovci, zanatlije i intelektualci. Dakle, Srbija je u vrijeme vožda Karađorđa i kneza Miloša postala matica svih Srba.

Zbog sveopštosti i namjere za svejedinstvom srpskog naroda, novoformirana kneževina se i nazvala Kneževina Srbija, a ne Kneževina Šumadija, odakle se luča slobode upalila, ali na svu sreću se nije tu zaustavila.

Novoformirana Kneževina Srbija okupljala je tek jednu četvrtinu ili jednu petinu srpskog naroda, ali postala je matica cijelom srpskom narodu. Da je Srpska revolucija ostala na nivou Šumadije, u tom slučaju bi se, vjerovatno, formirala Kneževina Šumadija, a od Srpske revolucije, srpske države i srpskog integralizma ne bi bilo ništa.

Za poseban respekt je što presudni događaji oko uspostave države počinju u Šumadiji, a za ništa manji respekt je to što su Šumadinci u sebi više vidjeli ono opšte i zajedničo, a to je srpska komponenta, a ne ono posebno – šumadijsko.

Isto tako, Srbi u ostalim pokrajinsma u Šumadincima su gledali uzor za onim opštim – za oslobođenjem i ujedinjenjem srpstva, a ne želju za širenjem Šumadije. Osim želje za oslobođenjem od Turaka, za to je revolucija i uspjela, za to se brzo i širila, pa je za to i stvorena Kneževina Srbija.

Okupljajući manji dio naroda Srbija koja mu je matica, nikako nije mogla biti velika čim ne okuplja sve. Kada je oslobodila svoje južne prostore, kasnije zapadne i sjeverne, nestala je kao pravni subjekt i utopila se u Jugoslaviju.

Deviza „što slabija Srbija – toliko jača Jugoslavija“ Srbiju je činila malom i stalno je smanjivala. U tome leži osnova i za stvaranje novih nacija, identiteta i podidentiteta u vremenu kada za to nije vakat, a to je era današnjice.

Sa Crnom Gorom situacija je obrnuta. Prvobitno imate Staru Crnu Goru sa četiri nahije i podlovćenskim Cetinjem u središtu. Pregalaštvom Petrovića širi se na Moraču i Brda, pa su u njenom službenom nazivu dugo ravnopravno sa Crnom Gorom bila i Brda, što jasno pokazuje da se o Crnogorcima tada nije moglo govoriti kao o naciji. Širila se i prema Hercegovini. Bilo je inicijativa da poslije Berlinskog kongresa u službenom nazivu ravnopravno sa Crnom Gorom uđe i Hercegovina.

Za to je bilo osnova jer skoro pola njene teritorije je pripojeno od Hercegovine. Međutim, Habzburška monarhija se tome protivila iz razloga što bi se moglo tumačiti da Crna Gora ima pretenzije prema ostatku Hercegovine. Kasnije se širila i prema Raškoj oblasti i dobila je i Metohiju, a na kraju i Boku Kotorsku.

Stvar je suprotna u tome što u odnosu na Srbiju, makar u doba knjaza, odnosno kralja Nikole, nije bilo previše sluha za regionalne različitosti koje su postojale između Crnogoraca, Hercegovaca, Srba iz Stare Srbije i drugih krajeva. Evidentno je bilo ukalupljivanje okolnih okolnih srpskih krajeva po mjeri Stare Crne Gore.

Čak je poslije 1878. Hercegovcima zabranjivan njihov folklor, forsiran je govor Katunske nahije, tako da su stanovnici crnogorske Hercegovine donekle bili neravnopravni građani u odnosu na Staru Crnu Goru. Dok u Srbiji i danas imate, recimo, kada je folklor u pitanju, veliku različitost od sjevera do juga, a to potvrđuje tu integralnu svijest od početka Srpske revolucije.

Ključna razlika između formiranja dvije srpske knjaževine je u tome što je Srbija od prvih dana Karađorđevog ustanka širila integralnu svijest, što ostalim pripojenim krajevima nijesu nametana obilježja Šumadinaca, a u Crnoj Gori je u doba knjaza Nikole baš bilo obratno. Kako se Crna Gora širila, vladajuća elita je od pripojenih krajeva pokušavala da ih saobrazi Staroj Crnoj Gori. Makar od 1878. se ide po formuli Crna Gora = Stara Crna Gora.

Iz toga razloga stvorena je Velika Crna Gora. Kako? Pa tako što Stara Crna Gora na sve pripojene krajeve gleda iz starocrnogorske perspektive, to jest da nove krajeve upodobi sebi, a Srbija sve pridošle krajeve ne upodobljava sebi upravo za to što je Srbija, dakle nešto mnogo šire, a ne samo Šumadija ili neki drugi region. Srbija polazi od onog opšteg, a Crna Gora od pojedinačnog, konkretno od regiona Stara Crna Gora i ono parcijalno – starocrnogorsko se isprečuje ispred opšteg.

U tome je i anahronost njenog postojanja, jer Hercegovac nikada neće postati isto što i Katunjanin, niti se Bokelj može upodobiti jednom od njih dvojice.

Otuda u Crnoj Gori i ovoliko tržište identiteta.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)