Piše Mašan Ercegović
U Crnoj Gori postoji, da ponovimo, samo jedna prećutna i neupitna, gotovo plebiscitarna, saglasnost na političkom planu i to od svih učesnika u javnom životu počev od političara preko medija do akademskih i intelektualnih djelatnika i nvo sektora, to je opredjeljenje za članstvo u Evropskoj Uniji, bez pogovora i prigovora. Nažalost, bez i jednog ozbiljnog javno organizovanog kritički, stručno i kompetentno sublimisanog stava, okruglog stola, naučnog skupa ili drugog oblika javnog diskursa o bilo kom strateškom aspektu članstva počev od političkog, privredno-ekonomskog, vojno-bezbjednosnog do kulturno-istorijskog. Sve ovo uprkos očiglednoj činjenici da se na globalnom, pa i na evropskom geopolitičkom arealu odvijaju tektonski ideološki, politički i ekonomski geostrateški procesi prekompozicije međunarodnih odnosa i vektora uticaja.
Nažalost, i tu (u pristupanju EU, prim.aut.), u operativnom smislu osim navedenih napomena i oficijelnih kopenhaških standarda i kriterijuma, definisanih propisima Evropske unije o pristupanju, postoji i jedan politički i međudržavni problem koji Crnoj Gori ispostavlja susjedna i načelno vrlo naklonjena evropskoj perspektivi Crne Gore Republika Hrvatska, u vidu seta neriješenih pitanja. Taj problem su jasno definisali u Memorandumu HAZU iz 2022.god. i non-pejperu iz 2024. i konačno blokadom zatvaranja poglavlja 31- spoljna, sigurnosna i odbrambena politika, kako za 2024.(1) tako i za 2025.godinu(2), zatim formiranjem Povjerenstva za povratak ŠB“Jadran“ i ostale vojne imovine i konačno autorskim tekstom Predsjednika vlade Republike Hrvatske u 200-om broju Glasila Hrvata Crne Gore(3) uoči nove godine i proslave Dana Hrvata Crne Gore.
Iz ovakvog postupanja hrvatske vlade proizilazi da hrvatska strana jasno stavlja do znanja da su sva pitanja koja ispostavlja Crnoj Gori za njih od izuzetnog državnog značaja i da je poglavlje 31. samo paravan za njihovo apostrofiranje. Budući da su sva, ili gotovo sva, suverenističkog karaktera u političkom, materijalnom i teritorijalnom smislu, da su sva vezana za Boku Kotorsku pa time i za državu Crnu Goru za očekivati ja da im i sama Crna Gora da isti tretman, ako ne i važniji. Na ovo je i sama Boka Kotorska dužna i sama upozoriti i insistirati kako bi zaštitila svoju teritorijalnu cjelovitost i istorijski kontinuitet. Stoga, sva ova pitanja treba da se rješavaju bilateralno i nezavisno od postupka pristupanja EU koji Crna Gora vodi od 2012.godine.(4) Posebno, što se ovdje ne radi samo o jednom pitanju već o više njih, počev od ratne odštete, preko školskog broda „Jadran“, bazena u Kotoru do tzv. logora u Morinju i konačno pitanja o granici na Prevlaci i ne mogu ostati ispod radara javnosti, niti smiju.
Ono što ovdje, takođe, prvo pada u oči je da su, da ponovimo, sva sporna pitanja izuzev ratne odštete vezana direktno za Boku Kotorsku. Nepodijeljeno je mišljenje crnogorskog javnog mnjenja, koje je ostalo potpuno zatečeno vulgarnošću arogancije hrvatske diplomatije u odnosu na Crnu Goru i njene predstavnike, da se crnogorska diplomatija nije dobro ili nije nikako snašla u verbalnoj i scensko-vizuelnoj korespondenciji sa hrvatskom, potpuno prenebregavajući ili ne razumijevajući činjenicu da je to izraz hrvatske državne suverenističke politike a ne, prevashodno, nečije lične diplomatske prakse. Naravno, to se najočitije ogleda na odnos prema pitanju razgraničenja na Prevlaci. Od svih nabrojanih, najvažniji problem je pitanje poluostrva Prevlake, ili bi to trebalo biti, kao pitanje teritorijalnog itegriteta i državnog suvereniteta.
Ono što takođe pada u oči, prilikom otpočinjanja bilateralnih pregovora, odnosno nastavka, između Crne Gore i Hrvatske je, da niko, ama baš niko, iz Vlade Crne Gore se ne osvrće na istorijsko nasljeđe same Boke Kotorske i iskustvo Bokelja u odbrani Boke, pa ni sami Bokelji. Za razliku od naše vlade, država Hrvatska skorih dana kao i prošle godine, samo sada kroz autorski tekst predsjednika vlade uoči proslave Dana Hrvata Crne Gore, kako bi poboljšala svoju pregovaračku poziciju koristi istorijsko kulturno nasljeđe Boke Kotorske, logično iz vizure hrvatske državne politike, kao fenomenološki argument vlastite prisutnosti u Boki Kotorskoj i čini se upravo sa ciljem da kroz navodnu (ne)upitnu autohtonost a time i konstitutivnost Hrvata u Boki Kotorskoj, a time i u Crnoj Gori, svojim državnim interesima i političkim pretenzijama dodaju i tu istorijsku dimenziju. Ovim se, uz ispostavljene zahtjeve koji su po prirodi stvari unutrašnja pitanja i uz, eventualno, prihvatanje razgraničenja kod Prevlake na moru a ne na kopnu, nesumnjivo, ne samo narušava teritorijalna cjelovitost Crne Gore već vrši i ozbiljna derogacija principa suverenosti Crne Gore kao države.
Gotovo je, pa nevažno, ili manje važno što su sam datum, povod i događaj kojima se obilježava proslava – Dan Hrvata Crne Gore, a koji se eksponiraju kao hrvatski, ni ujednom aspektu autentičnosti ne mogu dovesti u korelaciju sa hrvatskim nacionalnim korpusom a pogotovu ne sa hrvatskom državom. Važnija je činjenica da, hrvatska vlada u predvečerje otpočinjanja (ili nastavka,pr.aut.) pregovora ništa ne prepušta slučaju, a posebno ne tu vrlo važnu istorijsku komponentu u medijskom i marketinško-političkom smislu ma koliko po njih ona bila upitna i suštinski istorijski neutemeljena. Ona, politički i medijski ima nespornu težinu posebno ako sa crnogorske strane ova činjenica bude prenebregnuta zbog kontradiktorne ideološke pozicije koja već punih dvadesetiosam godina (od predsj.izbora 1997.god.pr.aut.) determiniiše suštinu crnogorske državne politike prema svom cjelokupnom istorijskom nasljeđu. U stvari, autentično istorijsko nasljeđe Boke Kotorske i u geografskom, i u državotvornom, narodnosnom, kulturno-jezičkom i u političkom smislu je potpuno na strani države Crne Gore(5). Ovo je nesporno ako se posmatra bilo koji period istorijskog nasljeđa zasebno ili kompletno istorijsko nasljeđe u cjelini.
Ovo je, posebno, karakteristika novovjekovne istorije Boke Kotorske počev od Kampoformijskog mira do stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, kada se i konačno u društveno-političkom smislu formira državnopravni okvir za koji su se Bokelji-naši preci i opredijelili i izborili(6). Da ironija bude veća svi nabrojani problemi i pitanja, koja hrvatska strana ispostavlja kao sporna vezana su za period zajedničkog života u zajedničkoj državi na principima bratstva i jedinstva. Istina, hrvatska strana se kao republika u zajedničkoj državi u istorijskom smislu može, barem donekle i uslovno, pozivati jedino na taj period. Stoga, posebno, kada je u pitanju poluostrvo Prevlaka kao ključno i najvažnije pitanje, umjesno je krenuti baš odatle kako bi se najprije razbistrio upravo taj period zajedničkog života pa, tek onda krenuti dalje, odnosno dublje u istorijsko nasljeđe, ukoliko se ispostavi kao neophodno(7). Tim prije što se pitanje Prevlake, odnosno rta Oštro, kao problem pojavilo tek u momentu završetka Drugog svjetskog rata i socijalističke revolucije, formiranja i razgraničenja republika i uspostavljanja teritorijalno-administrativnog uređenja države na novim političkim i ideološkim postulatima.
Problematika ideološkog i voluntarističkog pristupa tako važnom pitanju (administrativne granice nikad nisu zakonski regulisane, pr.aut.) je posebno eskalirala u peridu nasilne disolucije zajedničke države tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka.(8)Dakle, pitanje Prevlake u temporalnom smislu može se tretirati sa dva aspekta, u jednom slučaju sa aspekta istorijskog perioda posmatranja a u drugom, po Badinterovim kriterijumima razgraničenja po tipologiji državnih granica u periodu nasilne disolucije zajedničke države. Kada ga tretiramo u periodu zajedničke države onda se on, takođe, može podijeliti na dva vremenska perioda i to 1. period između dva svjetska rata, i 2. period od kraja drugog svjetskog rata do raspada zajedničke države. Generalno, status Prevlake u ovom prvom periodu posmatranja nije bio upitan niti predmet bilo kakvih sporenja imajući u vidu da je Prevlaka pripadala Zetskoj banovini kao prirodni geografski dio Bokokotorskog zaliva, kao što je pripadala i u cjelokupnom periodu vremenu prije osnivanja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Problemi nastaju poslije drugog svjetskog rata promjenom državnog uređenja i uspostavljanjem novih teritorijalno-političkih oblasti tj. republika, formiranih na osnovu nove političko-ideološke paradigme definisane odlukama AVNOJ-a.(9) Tom prilikom Prevlaka ostaje teritorijalno i nadležno nedefinisana i kao takva ostaje sve do 1952.godine kada se administrativna nadležnost definiše a teritorijalno-administrativna pripadnost ne, sve do današnjeg dana. Kada se problem Prevlake tretira u fokusu kriterijuma razgraničenja po osnovu istorijske pripadnosti (što je slučaj prilikom ustavnog uređenja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca pr.aut.), jasno je da se u tom slučaju moraju konsultovati određeni formalni fakticiteti, kako u pravnom tako i političkom smislu :
Prvo, kroz istoriju Prevlaka kao prirodni geografski dio Bokokotorskog zaliva pripada onome ko ima nadležnost nad cjelokupnim Bokokotorskim zalivom;
Drugo, da je ovo tačno po pravnoj analogiji potvrđuje i Uredba o osnivanju uprava pomorskih oblasti FNRJ iz 1952.godine(10), koju potpisuje sam JB Tito i Rješenja o teritorijalnoj nadležnosti uprava pomorskih oblasti iz iste godine;
Treće, od sredine devetnaestog vijeka pa sve do raspada SFRJ kao zajedničke države, sporna teritorija na Prevlaci je u nadležnosti vojske i države kojoj ta vojska pripada;
Četvrto, i konačno, po istom kriterijumu a na osnovu principa u međunarodnom javnom pravu poznatog kao „uti possidetis – ono što imate“(10), po kojem sukobljene strane zadržavaju ono što imaju u trenutku prekida sukoba, trebalo bi, odnosno jasno je u čijem je posjedu bila Prevlaka u momentu prekida sukoba prilikom raspada zajedničke države.
Ovo je, naravno, samo jedan od mogućih pristupa otpočetim pregovorima sa Republikom Hrvatskom koji ponajprije sugeriše, ako ne obavezuje, na sveobuhvatni istorijski i formalnopravni, argumentima podastrt pristup odbrane državnog suvereniteta i teritorijalnog integriteta Crne Gore a koji se zbog važnosti problema nameće kao „condicio sine qua non“. Očigledno je da Boka Kotorska problem cjelovitosti, odnosno, teritorijalnog integriteta, što je poseban kuriozitet i paradoks, iznova preživljava nakon ostvarivanja svog viševjekovnog sna da živi u vlastitoj zemlji, sa svojim sunarodnicima i to u dužem periodu u socijalističkoj zajednici na principima bratstva i jedinstva. Ova okolnost, mogućnost ponovnog onemogućavanja cjelovitosti Boke Kotorske, Bokeljima starosjediocima posebno teško pada. I još uvijek nisu u stanju da to vežu za bivšu jugoslovensku republiku Hrvatsku kao jednu od bivših bratskih republika. Drugim riječima, iako Boka Kotorska nije bila u potpunosti zadovoljna svojim statusom u Kraljevini Jugoslaviji između dva svjetska rata njena teritorijalna cjelovitost se u bukvalnom smislu relativizuje tek formiranjem nove narodne na revolucionarnim principima formirane države Federativne Narodne Republike Jugoslavije.(11)
Predsjednik Savjeta NVO Boke Kotorske Dr Mašan Ercegović
Literatura: 1. Međuvladina konferencija o pristupanju; RSE; 16.12.2024.god.
2. Međuvladina konferencija o pristupanju; RSE; 16.12.2025.god.
3. A.Plenković, autorski tekst, Hrvatski glasnik br.200;22.12.2025.god. 4. J. Dučić; Sporna pitanja Kraljevine Jugoslavije; Knjižarnica Obradović; 1999.god. 5. N. Luković, Narodna skupština Bokelja 1848.god. Prčanj, mononografija;
