Autorski tekst političkog savjetnika njemačkog AfD-a Filipa Gašpara: U Trampovoj eri, evropski liberalni establišment posrće

Filip Gašpar je politički savjetnik njemačkog AfD-a i publicista sa hrvatskim korijenima u Bosni i Hercegovini. Specijalizovan je za stratešku komunikaciju, međunarodno pozicioniranje i konzervativne mreže. Redovno piše za njemačke i međunarodne izdavače te različite medije širom bivše Jugoslavije. Takođe koordiniše književne prevode u postjugoslovenskom regionu, uključujući nedavna izdanja Itamar K. Iddoa Netanyahua i Défendre l’Europe Davida Engelsa.

Autorski tekst koji je napisao za TheAmericanConservative portal Borba prenosi integralno:

*Alternativa za Njemačku partija može upravljati post-liberalnim, multipolarnim svijetom.*

Njemačka debata oko Alternative za Njemačku (AfD) — nacional-populističke partije za koju služim kao savjetnik — ustalila se u poznati, sve više ritualizovani obrazac. Ona je oblikovana manje istinskim istraživanjem nego gestovima isključivanja, referencama na politizovane izvještaje obavještajnih službi, ustavnim alarmima i stabilnim ritmom moralnog samouvjeravanja. Partija se raspravlja prvenstveno kao odstupanje koje treba obuzdati, a ne kao politički fenomen koji zahtijeva tumačenje.

Vanjski poslovi ulaze u diskusiju samo na marginama, svedeni na skraćene etikete poput pro-Rusija, anti-Evropa ili međunarodno izolovana.

Ono što ovaj okvir dosljedno izbjegava je zahtjevnije pitanje kakav međunarodni i evropski poredak partija odgovara, i zašto njen pogled na svijet rezonuje daleko izvan granica Njemačke. Upornost ovog izbjegavanja sugeriše da uspon AfD-a može otkriti manje o aberantnom političkom akteru nego o strukturnom iscrpljivanju liberalnog poretka koji teži da ga marginalizuje. U svjetlu snažnog pokazivanja AfD-a u anketama za federalne izbore 2025. godine, dosljedno anketirajući iznad 20 procenata na nacionalnom nivou i vodeći u istočnoj Njemačkoj, ritualizovano isključivanje se samo pojačalo.

Ali događaji u Americi čine sve teže u Evropi marginalizovati post-liberalne partije poput AfD-a. Same Sjedinjene Američke Države postale su ambivalentne prema liberalnom poretku koji su nekada zagovarale i podržavale. Povratak Donalda Trumpa u Bijelu kuću u januaru 2025. godine, kao i objavljivanje prošlog mjeseca Strategije nacionalne bezbjednosti njegove administracije, formalizuju ovu promjenu. Taj dokument hvali „patriotske evropske partije“ i upozorava na „civilizacijsko brisanje“ Evrope. Takođe izjavljuje da je post-Hladnoratovska težnja za trajnom američkom dominacijom nad cijelim svijetom bila pogrešna, odbacuje iluziju unipolarnog primata, i prioritetizuje fokusiranu definiciju nacionalnog interesa, strateško suzdržavanje, prebacivanje tereta na saveznike, i realizam vođen dogovorima — upravo stav koji AfD dugo zagovara za Njemačku.

Štaviše, u američkim strateškim debatama, pitanja kontrole granica i društvene kohezije sve više se tretiraju kao međusobno povezane bezbjednosne brige, a ne kao izolovana domaća pitanja. Za njemački liberalni establišment, ovo predstavlja krizu. Za AfD, to je potvrda.

Ispod ovih razvoja leži dublja kriza samog liberalizma. Liberalizam više ne funkcioniše kao koherentan globalni projekat. Ono što ostaje je fragmentisano naslijeđe čije univerzalne tvrdnje sve više se sukobljavaju sa geopolitičkom multipolarnošću, globalnom ekonomskom divergencijom i kulturnim pluralizmom. Liberalna retorika nastavlja da dominira zapadnim diskursom, ali liberalna praksa postala je selektivna, instrumentalna i interno nedosljedna. Kumulativni efekat bio je postepeno erodiranje kredibiliteta liberalizma, kako ekstererno tako i unutar društava koja su ga nekada održavala. Ono što je decenijama izgledalo kao stabilan poredak sada sve više liči na ideologiju koja se bori da pomiri moralnu ambiciju sa opadajućim kapacitetom.

Ova razlika između moralne tvrdnje i stvarne moći je definicioni asimetrija savremenog liberalnog poretka. Od saveznika se očekuje da se pridržavaju standarda koji više ne mogu biti primijenjeni, dok ne-zapadne sile otvoreno prkose normama koje izgledaju performativno. Moralni autoritet bez primjene iritira umjesto da uvjerava. Upravo ovo stanje čini liberalni univerzalizam krhkim. AfD se često prikazuje kao odstupanje od stabilnog liberalnog konsenzusa. Ovaj okvir je umirujući ali pogrešan. Mnoge ideje koje artikuliše AfD odgovaraju onome što je postalo podrazumijevani položaj u velikom dijelu svijeta: odbacivanje vanjskih politika zasnovanih na vrijednostima u korist državništva vođenog interesima.

U globalnim terminima, države organizuju svoje ponašanje oko moći, bezbjednosti, suvereniteta i strateške prednosti, a ne oko apstraktnih moralnih tvrdnji. Bluntnost AfD-a, govoreći jezikom interesa umjesto obaveza, rezonuje jer se usklađuje sa percipiranom realnošću. Ova dinamika je najvidljivija u debatama o multipolarnosti. AfD tretira multipolarnost ne kao problem koji treba riješiti kroz obnovljenu zapadnu koordinaciju, već kao nepovratnu realnost koju treba prihvatiti. Partija pozicionira Njemačku kao potencijalni evropski pol u pluralnom poretku, a ne kao produžetak američke moći.

Multipolarnost, u ovom pogledu, više nije sinonim za nestabilnost. Ona opisuje geopolitički poredak u kojem više centara moći koegzistiraju bez jedinstvenog moralnog autoriteta. Sukob i konkurencija su trajne karakteristike međunarodnog života. Vanjska politika AfD-a tako je okvirena kao realistična a ne nostalgična, usklađena sa emergentnom globalnom realnošću a ne sa opadajućim idealom.

Ovaj pogled je neodvojiv od ponovne procjene američkog vođstva. Sa realističke perspektive, obnovljeni američki naglasak na suzdržavanje i nacionalni interes takođe odražava često zanemaren uvid: da eksternalna projekcija moći u krajnjoj liniji zavisi od društvene kohezije, političke legitimnosti i kredibilnog osjećaja kolektivne svrhe. SAD se više ne vide kao liberalni hegemon sposoban da podrži globalni poredak kroz vojnu dominaciju i moralni autoritet. Strateško preopterećenje i domaća polarizacija oslabili su njihove temelje.

Ova ponovna procjena stavlja Njemačku pred strateški izbor koji je dugo izbegavala.

Tradicionalno usklađivanje sa liberalnim atlantskim poretkom izgleda sve krhkije jer je taj poredak sam po sebi razbijen. Razvoji u Washingtonu pojačali su dilemu. Dugogodišnja fascinacija AfD-a Rusijom došla je pod naprezanje zbog geopolitičkog sukoba i ekonomske zavisnosti. Partija se ponovo kalibrisala: Rusija ostaje simbolički izazivač zapadne dominacije, ali više nije koherentan model. Umjesto toga, AfD gleda na Centralnu Evropu (Mađarska) kao primjere trajnog otpora liberalnoj ortodoksiji, i na istočnu Njemačku samu kao laboratoriju gdje su obećanja liberalne modernizacije propala.

Suprotno uobičajenim pretpostavkama, AfD ne odbacuje Evropu kao takvu. Ona odbacuje trenutnu tehnokratsku konfiguraciju Evropske unije, koja centralizuje autoritet dok raspršuje odgovornost. Alternativa je Evropa suverenih nacija: saradnja očuvana, ali uniformnost odbijena. Integracija podređena suverenitetu. Evropa kao strateški akter među drugima u multipolarnom svijetu — ne kao moralni učitelj ili produžetak američke moći, već kao koordinisana konstelacija suverenih država. Ova vizija je, vjerujem, savršeno kompatibilna sa pogledom na Evropu izloženim u Trampovoj NSS.

Odlučujuće pitanje nije kako Njemačka treba da se nosi sa AfD-om, već kako razume sebe u multipolarnom svijetu koji više ne nagrađuje moralni apsolutizam ili institucionalnu inerciju. U svijetu preoblikovanom drugim mandatom Trampa i ubrzavajućim multipolarnim poretkom, Njemačka više ne može priuštiti da ignoriše ovo pitanje. AfD ne stvara ovo stanje. Ona ga odražava, često sirovo i nedosljedno. U tom smislu, partija nije samo simptom strukturnog iscrpljivanja, već ozbiljan pokušaj da se postliberalne realnosti prevedu u državništvo.

Sa američke perspektive, pogled na svijet AfD-a više nije marginalan. On se usklađuje sa sopstvenom dijagnozom administracije o liberalnom iscrpljivanju i njenim zaokretom ka multipolarnom pragmatizmu. Ako Vašington pod Trampom može prihvatiti suzdržavanje i suverenitet, zašto bi Berlin trebalo da se drži razbijenog atlantskog konsenzusa?

„The @AfD is discussed primarily as a deviation to be contained rather than as a political phenomenon that demands interpretation. Foreign policy enters the discussion only at the margins, reduced to shorthand labels such as pro-Russia, anti-Europe, or internationally isolated.… https://t.co/gAw2FEszs6

— Filip Gašpar (@gaspar_filip) January 4, 2026

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)