Piše: Msr Vladimir Papić
Kompleksno pitanje uvođenja, pisanja, štampanja i distribucije udžbenika nacionalne grupe predmeta u Republici Srbiji, deo je svojevrsne javne rasprave u kojoj aktivno učestvuju i stručnjaci i laici, iznoseći argumente za i protiv ove ideje. Udžbenici predstavljaju temelj obrazovnog sistema jedne zemlje, u njima je izloženo sve gradivo koje je propisano nastavnim programom, na način koji je adekvatan i poželjan u datom trenutku (o čemu odlučuju nadležni organi koji daju odobrenja za upotrebu udžbenika i dodatnih nastavnih sredstava). Osim toga što je udžbenik (uz nastavnikova predavanja) temeljno sredstvo za sticanje znanja jednog učenika, on poseduje i dublju, društvenu funkciju – oblikuje svest mladih generacija, njihov odnos prema kulturi, jeziku, istoriji i identitetu.
U Srbiji se poslednjih godina vodi intenzivna rasprava o tome ko bi trebalo da piše i objavljuje udžbenike za takozvane „nacionalne predmete” – Srpski jezik i književnost, Istoriju, Geografiju, Muzičku i Likovnu kulturu, kao i Svet oko nas i Prirodu i društvo. Kao mogući odgovori na pitanje da li udžbenike tih predmeta treba prepustiti zakonima tržišta ili njihovo pisanje i distribuciju staviti pod okrilje države, pojavljuju se oprečni stavovi.
Sa jedne strane, udžbenici nacionalne grupe predmeta oblikuju kulturni, jezički i istorijski identitet jedne nacije, zbog čega su važni za državu kako bi stvorili misaoni i vrednosni okvir u kom odrastaju njeni građani. Sa druge strane, postavlja se pitanje da li su prethodni udžbenici bili nedovoljno nacionalno orijentisani i zbog čega – pisani su prema važećim nastavnim programima, odobrila ih je država i njihovi autori su najčešće ugledni univerzitetski profesori, među kojima su mnogi poznati po čvrstim patriotskim stavovima (uprkos tome što su pisali udžbenike i za strane izdavače). Iz ovoga proizlazi činjenica da udžbenik u potpunosti zavisi od sadržaja propisanih nastavnim programom, koji su u njemu metodičko-didaktički oblikovani, kako bi bili prilagođeni uzrastu učenika i potrebama nastavnog procesa u osnovnoj i srednjoj školi.
Da bi došlo do temeljne promene u nacionalnim udžbenicima, prvo treba adaptirati postojeće nastavne programe ovih predmeta i sprovesti analizu njihovih dosadašnjih reformi (kakve je rezultate dalo uvođenje tematske koncepcije nastave istorije, preraspodela gradiva geografije u osnovnoj školi ili uvrštavanje novih obaveznih i izbornih dela u nastavne programe književnosti).
Aktuelni udžbeničku situaciju u Srbiji možemo na najbolji način uvideti analizom tržišne pozicije udžbenika Srpskog jezika i književnosti za osnovne i srednje škole. Pored državnog Zavoda za udžbenike Beograd, njih objavljuje još desetak izdavača: Eduka, Kreativni centar, Vulkan znanje, Gerundijum, Data status, BIGZ, Klet, Novi Logos, Freska, Arhiknjiga i Nova škola, a neki od njih nude i po dva udžbenička kompleta za isti razred. U srednjoškolskoj nastavnoj praksi je situacija nešto drugačija, i (reformisane) udžbenike osim Zavodovih pišu i autorski timovi izdavačkih kuća Eduka, Klet i Novi Logos. Iako je konkurencija dovela do toga da se udžbenici razvijaju brže i (uglavnom) postaju bolji, analizirajući pojedinačne udžbenike Srpskog jezika i književnosti uviđamo da su oni nejednakog kvaliteta.
Osim onih izuzetno kvalitetnih, koji su nastajali predanim višedecenijskim radom njihovih autora (i koji ne bi trebalo tek tako da budu isključeni iz nastavnog procesa nakon godina postojanja i usavršavanja), postoje i oni udžbenici u kojima se zapostavljaju neki od najvažnijih elemenata udžbeničkog teksta – kontekstualizacija teksta ili pitanja, nalozi i zadaci, kako bi udžbenik sačinjavali odlomci iz što više obaveznih i izbornih tekstova propisanih nastavnim programom, čime on postaje konkurentniji na tržištu i donosi veći profit. U njima nailazimo i na materijalne greške, kao i na nedovoljnu zastupljenost nacionalnih, univerzalno humanističkih, rodnih ili omladini bliskih tema, što daje prostor za unapređivanje nastavnih programa i udžbenika u Srbiji, ali i obavezu budućim autorima nacionalnih udžbenika, da oni ne smeju biti manje kvalitetni od bilo kog već postojećeg udžbenika na našem tržištu.
Pored toga, država bi nastavnicima trebalo da obezbedi i adekvatne priručnike za upotrebu nacionalnih udžbenika, kao i dodatna nastavna sredstva i publikacije koje bi upotpunile nastavu ovih predmeta (s obzirom na to da su svi izdavači uz svoje udžbenike nastavnicima već pružili barem planove rada i pripreme za časove).
Kako srednjoškolski udžbenici (još uvek) nisu predmet odluke o pisanju univerzalnih nacionalnih udžbenika, treba pomenuti da je sam Zavod za udžbenike prekasno ušao u tržišnu trku, iako su već 2010. godine privatni izdavači nudili moderne i izuzetno kvalitetne udžbenike književnosti, Zavod Čitanku za prvi razred gimnazija i srednjih stručnih škola štampa 2016, a za drugi razred tek 2020, kada su doneseni novi Programi nastave i učenja za gimnaziju, a nastavnici i učenici već skoro deceniju koristili nove udžbenike privatnih izdavača.
Ova dva udžbenika se svrstavaju među najbolje udžbenike književnosti na našem tržištu, dok možemo primetiti da još uvek ne postoji reformisan Zavodov udžbenik Likovne kulture za gimnazije i srednje stručne škole, noviji udžbenici Muzičke kulture nisu u potpunosti adaptirani za potrebe učenika gimnazije prirodno-matematičkog i opšteg smera, neki udžbenici Istorije i Geografije imaju i preko sto stranica manje od udžbenika privatnih izdavača za isti razred, dok udžbenici društvenih nauka, poput Psihologije i Sociologije, i dalje ne postoje u Zavodovom izdanju. Novi udžbenik Srpskog jezika za srednje škole postoji samo za prvi razred, dok celovit udžbenički komplet za nastavu maternjeg jezika poseduju samo privatni izdavači – Eduka i Klet, čiji su autori eminentni profesori Filološkog fakulteta u Beogradu, a sami udžbenici su odlično prihvaćeni u nastavnoj praksi zbog svog kvaliteta.
Ovakav položaj beogradskog Zavoda za udžbenike je doveo do toga da nisu samo Zavodova udžbenička izdanja izgubila tržišnu bitku, već i da tokom više od decenije nismo mogli da dobijemo nova vrhunska vanudžbenička izdanja, poput rečnika stranih jezika, lingvističkih izdanja, istorijskih monografija ili sabranih i izabranih dela srpskih (i svetskih) pisaca i naučnika, po kojima je Zavod decenijama bio prepoznatljiv.
U polemici se postavlja pitanje i šta su to nacionalne teme, ko je kompetentan da određuje šta su teme od nacionalnog interesa, odnosno kako one mogu biti zloupotrebljene u novim udžbeničkim izdanjima. Obrazovanje ni na jednom svom nivou ne sme biti područje političkog potkusurivanja, pisanje udžbenika ne sme biti projekat koji će vršiti bilo kakav vid ideološke zloupotrebe učenika (posebno onda kada se u javnosti govori o tuđim interesima), a udžbeničko tržište ne sme biti prostor za lako bogaćenje. Nijedna odluka ne sme biti donesena na štetu učenika, nastavnika i (već ozbiljno ugroženog) obrazovanja u Srbiji. Zbog toga nacionalne teme ne treba da se razumeju samo kroz prizmu dobijenih i izgubljenih ratova (kao u nekim državama regiona), nacionalnih mitova i nagomilavanja činjenica iz prošlosti jednog naroda.
Nacionalni sadržaji treba da budu sredstvo za stvaranje pozitivnog odnosa prema sopstvenom narodu i njegovim dostignućima, stoga nacionalne predmete ne treba posmatrati samo kroz procenat nastavnih jedinica posvećenih istorijskim temama ili epskim pesmama, već nacionalno važne teme treba da budu zastupljene u nastavi svih predmeta. Učenicima treba predstaviti celovit prikaz dostignuća jednog naroda, osim istorijskih pobeda oni treba da budu upoznati i sa primerima humanosti, čojstva i junaštva našeg naroda kroz vekove, dok znamenite ličnosti ne treba da budu predstavljene samo u udžbenicima koje govore o istoriji i umetnosti Srba, već i na časovima matematike, fizike, hemije, biologije, pa i informatike i fizičkog vaspitanja.
Svetli primeri koje učenici mogu da pronađu u prošlosti jednog naroda, predstavljaju zalog za njegovu budućnost i inspiraciju za bavljenje onim što svakog pojedinačnog učenika interesuje. Istovremeno, nastava književnosti ne sme da izgubi na raznovrsnosti, nacionalne teme ne smeju da uguše one teme koje se tiču učenika, njihovog života i dilema sa kojima se susreću u svojim formativnim godinama, pisci koji su stvarali kroz istoriju srpske književnosti ne treba da istisnu kanonske autore svetske književnosti, niti ona književna dela koja bi učenike u HHI veku podstakla na stvaranje čitalačkih navika.
U prvobitnoj ideji o nacionalnim udžbenicima se težilo jednom vidu integralizma. Iako se ne može očekivati da ovi udžbenici postanu nastavno sredstvo na svim područjima na kojima žive pripadnici srpskog naroda, nastavni programi i udžbenici bi trebalo da postanu prilagođeni činjenici da Srbi ne žive samo u Srbiji.
Osim toga što bi se u nastavi nacionalne grupe predmeta pažnja morala posvetiti i većem broju autora srpske književnosti, likovne i muzičke umetnosti, kao i istorijskim i geografskim temama koje se tiču Srba van Srbije, predmet nacionalnih udžbenika bi trebalo da postanu i komparativne veze u umetničkom stvaralaštvu naroda koji danas žive na području Srbije. Kompleksne istorijske okolnosti su sprečile obnavljanje kulturnih i književniih veza Srba i drugih naroda koji žive u Srbiji, a samo dobro međusobno razumevanje i (makar površno) poznavanje kulturnih i naučnih dostignuća drugih naroda, predstavlja značajan korak ka boljoj zajedničkoj budućnosti, što bi trebalo da bude nacionalna težnja prvog reda.
Naravno, kanon svetske književnosti ne bi smeo da bude ugrožen ovakvim proširivanjem nastavnih tema i sadržaja, a udžbenik književnosti ne treba da bude puka hrestomatija nagomilanih tekstova, uvrštenih bez jasnih vrednosnih kriterijuma.
Kako bismo upotpunili priču o nacionalnim udžbenicima u Srbiji, treba da posmatramo i situaciju u državama regiona. Udžbenike u Republici Srpskoj i Crnoj Gori objavljuje državni Zavod za udžbenike i nastavna sredstva u Istočnom Novom Sarajevu, odnosno u Podgorici. Učenici devetogodišnjih osnovnih škola u Srpskoj poseduju sve udžbenike nacionalne grupe predmeta (čak i domaće udžbenike stranih jezika), dok u gimnazijama i srednjim stručnim školama ne postoje adekvatne gramatike srpskog jezika, već je Zavod objavio samo čitanke za gimnazije, trogodišnje i četvorogodišnje stručne škole.
U Crnoj Gori se u gimnazijama postoji udžbenik isključivo crnogorskog jezika (iako se nastavni predmet zove Crnogorski – srpski, bosanski, hrvatski jezik i književnost), čitanke su prilagođene ijekavskom jotovanju, dok se nastava istorije svodi na istoriju Crne Gore. U oba slučaja, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva ima monopol nad izdavanjem udžbenika, nacionalne teme su teme prvog reda u njima (za razliku od Srbije, nastavni programi u Srpskoj proširuju nastavu književnosti uvođenjem i književnih dela koja govore o stradanju Srba, Jevreja i Roma u Prvom i Drugom svetskom ratu), a sami udžbenici imaju znatno niže cene nego u Srbiji.
Na primer, domaći udžbenici u Srbiji koštaju i preko 1500 dinara (cena kompleta udžbenika stranih jezika za srednje škole dostiže i više od 4000 dinara po razredu), dok je cena čitanke u Republici Srpskoj 15 konvertibilnih maraka (oko 900 dinara), a u Crnoj Gori u rasponu od 2,9 evra (oko 340 dinara) u osnovnoj školi do 5,5 evra (oko 640 dinara) u gimnaziji, dok su cene udžbenika za srednje stručne škole malo više (između 6 i 9,5 evra, koliko košta dvotomna čitanka za prvi razred). Ipak, niska cena nekog udžbenika ne može da opravda nedostatak njegovog kvaliteta, iako bi formiranje cene moralo biti u skladu sa objektivnim okolnostima i životnim standardom stanovnika jedne države.
Treba pomenuti i primer Bugarske, koja je bezmalo čitavu nastavu književnosti u dvanaest razreda osnovne i srednje škole svela na bugarsku književnost (izuzev kratkog pregleda svetske književnosti od antike do Bodlera u 8. i 9. razredu, što takođe nije dobar primer nacionalne orijentacije pri pisanju nastavnih programa), kao i Hrvatske, koja je uvela teme Domovinskog rata i u obaveznu lektiru za osnovne škole, dok udžbenici maternjeg jezika i književnosti često imaju prefiks hrvatski u svom metaforičnom naslovu, a njihov sadržaj neguje kako književnost na standardnom hrvatskom jeziku tako i na njegovim dijalektima.
Uprkos činjenici da u Hrvatskoj ne postoji jedan, državni izdavač, nacionalne teme su duboko ukorenjene u svim udžbenicima (zbog čega su iz nastave povučeni određeni udžbenici istorije koji ne prikazuj na (za savremene političke prilike u Hrvatskoj) adekvatan način situaciju u Drugom svetskom ratu i ratovima devedesetih), dok dodatna nastavna sredstva jednog privatnog izdavača čini i trodimenzionalna slagalica Vukovarskog vodotornja, nacionalnog simbola koji učenici treba da pominju i na časovima matematike.
Ukoliko se sprovede u delo, ideja nacionalnih udžbenika u Srbiji treba da bude dobro i temeljno promišljena, zasnovana na analizi postojeće situacije i razumnoj reformi nastavnih programa, kako bi na najbolji način ispunila svoj primarni cilj – stvaranje pozitivnog odnosa prema sopstvenom narodu i njegovoj tradiciji, istoriji, jeziku i postignućima, uz duboko poštovanje i uvažavanje drugih naroda u Srbiji, susednim zemljama i svetu.
Ovi udžbenici treba da budu prilagođeni naučnim i metodičkim zahtevima, ne smeju biti manjeg kvaliteta od desetina i stotina već postojećih udžbenika nacionalnih predmeta na području Srbije, i treba da dovedu do ujednačenog pristupa obrazovanju na području čitave zemlje. Udžbenici ne smeju biti predmet lakog bogaćenja niti ideološke zloupotrebe, odnosno politizacije udžbeničkog sadržaja.
Uvođenje državnih udžbenika ni na koji način ne bi trebalo da bude povratak ka monopolu jednog izdavača, koji će dovesti do olakog shvatanja potrebe za menjanjem, modernizacijom i napredovanjem – oni sami po sebi moraju biti konkurentni, a njihova izrada transparentna: sa izabranim najboljim autorskim timovima (koji bi sačinjavali metodičari, stručnjaci za određene oblasti, autori udžbenika sa dugogodišnjim iskustvom i nastavnici u školama), najkvalitetnijim udžbeničkim tekstom, strogom uredničkom politikom i izmenama u razumnom roku, a ne višedecenijskim postojanjem udžbenika u kojima se u drugoj deceniji HHI veka učenicima daje nalog da pesmu iz čitanke poslušaju sa gramofonske ploče ili kasete.
Da bi ideja o pisanju i izdavanju nacionalnih udžbenika u Srbiji imala željene rezultate, oni moraju služiti kao pouzdan i stručan vodič mladim generacijama u procesu sticanja znanja, razvoja kritičkog mišljenja i izgradnje zdravog odnosa prema sopstvenom kulturnom i istorijskom nasleđu.
Zato je važno pronaći ravnotežu između državne kontrole i akademske slobode, između nacionalnog interesa i modernog, celoživotnog obrazovanja. Umesto prepuštanja sudbine udžbenika isključivo zakonima tržišta, Srbija treba da razvije sistem u kome će struka imati glavnu reč, država obezbediti jedinstvene i kvalitetne standarde, a tržište služiti kao korektivni mehanizam – ali ne i krajnji arbitar. Samo tako možemo obezbediti da nacionalni predmeti zaista služe interesima društva, a ne interesima pojedinaca, političkih agendi ili tržišta.
Izvor: KCNS
(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)
Ajde opancaru oladi!