Viktor Orban – prijatelj Srbije i srpskog naroda

Autor: Prof. dr Boris Stojkovski

Srpsko-mađarski odnosi traju više od jednog milenijuma i mogu se pratiti maltene od ranog srednjeg veka, odnosno od dolaska Mađara u Panonsku niziju 895-896. godine, kada su postali susedi sa brojnim slovenskim plemenima i ranim slovenskim državama, među kojima su bili i Srbi i njihove države na Balkanskom poluostrvu. Od tada pa sve do savremenog doba ti odnosi bili su veoma intenzivni i doživljavali nebrojene uspone i padove. Naravno, kao i svugde, najviše se pažnje u tim istorijskim dešavanjima poklanja novijoj prošlosti i krvavim ratnim sukobima.

Zbog svega navedenog, zatim zbog relativne hronološke blizine tih događaja, kao i zbog nesporne činjenice da još uvek ima potomaka i živih svedoka događaja iz Drugog svetskog rata, ideja o pomirenju Srba i Mađara bila je vezana upravo za jedan simbolički potez vezan za žrtve iz ovog perioda. U pitanju je događaj koji je bio apsolutna prekretnica u odnosima dve države, pa i dva naroda, i stvorio jedan savez koji veoma dobro funkcioniše i opstaje punih dvanaest godina.

Naime, u Čurugu 26. juna 2013. godine, tadašnji predsednici Srbije i Mađarske, Tomislav Nikolić i Janoš Ader, zajedno su odali poštu nevino stradalim srpskim i mađarskim žrtvama tokom Drugog svetskog rata. Dakle, pošta je odata i nevinim čuruškim žrtvama krvave okupatorske Racije iz 1942. godine, ali i strašnog partizanskog osvetničkog pohoda 1944. i 1945. godine kada je nedužno mađarsko stanovništvo pobijeno ili proterano iz samog Čuruga. Zatvaranjem ovog istorijskog poglavlja moglo se preći na konkretne aspekte unapređivanja političkih, ali i najbitnijih ekonomskih i privrednih veza Srbije i Mađarske.

Od 2012. godine, pa sve do danas, dva čoveka su motori-pokretači, i predstavljaju svojevrsni spiritus movens ideje ne samo o tzv. istorijskom pomirenju dva naroda (fraza koja ima određene nedostatke, ali je dovoljno slikovita), već su i ljudi koji su svesni da savez Srbije i Mađarske donosi mnogo njihovim narodima i državama. U pitanju su svakako predsednik Republike Srbije Aleksandar Vučić i premijer Mađarske Viktor Orban. NJihovu politiku slede i njihovi najznačajniji saradnici koji su svojim primerima takođe pokazali podršku ovoj inicijativi.

Sa srpske strane je to nesumnjivo Miloš Vučević, koji je i kao gradonačelnik Novog Sada, ministar odbrane, te predsednik Vlade Srbije pokazao vrlo pozitivan odnos prema Mađarskoj, Mađarima i srpsko-mađarskim vezama, dok je sa druge strane ličnost Petera Sijarta, mađarskog ministra spoljnih poslova i spoljne trgovine, ključna. Ovom prilikom nastojaćemo da prikažemo stvari nešto više iz mađarske perspektive, ali sa akcentom na odnos Viktora Orbana prema Srbima uopšte i državi Srbiji. Odmah na početku treba neizostavno podvući da premijer Orban predstavlja konzervativnog desno orijentisanog političara i u najboljem smislu te reči mađarskog rodoljuba i nacionalistu. To znači da su njemu na prvom mestu interesi države Mađarske na čijem kormilu je prvi put bio 1998. godine i ostao sve do 2002. godine, da bi od 2010. do danas nanovo bio predsednik Vlade Mađarske.

Zahvaljujući ostvarivanju bliskih, prijateljskih odnosa sa predsednikom Srbije Aleksandrom Vučićem, dvojica državnika dala su zamah opštem jačanju i poboljšanju odnosa dve države. Vrhunac saradnje zbio se kada je u Budimpešti septembra 2021. godine došlo i do potpisivanja Sporazuma o srdačnim odnosima i strateškom partnerstvu Srbije i Mađarske. Na Paliću je 20. juna 2023. godine održana Prva sednica Strateškog saveta za saradnju Republike Srbije i Mađarske.

Njoj je prisustvovao najviši državni vrh obe zemlje, predsednik Srbije Aleksandar Vučić, ondašnja predsednica Mađarske Katalin Novak i premijeri Srbije i Mađarske – Ana Brnabić i za ovu priliku ključna ličnost Viktor Orban. Na ovom događaju još jednom je jasno potvrđeno strateško opredeljenje za još veće jačanje savezništva i saradnje dvaju zemalja u svim sferama, pre svih ekonomskoj, političkoj, društvenoj, kulturnoj i sferi javnog života uopšte. Od velike važnosti je saradnja i oko pitanja infrastrukture, a sve u cilju još boljeg života građana obe zemlje. Tokom ovog susreta došlo je i do značajnog sastanka između ministara odbrane Srbije i Mađarske, Miloša Vučevića i Krištofa Salaija Bobrovnickog. Dva ministra su potpisala i Sporazum o strateškoj saradnji u oblasti odbrane, što je još jedno polje na kome se ovi odnosi razvijaju.

No, pogledajmo samo nekoliko značajnih aspekata gde Mađarska, pre svega na spoljnopolitičkom planu, daje podršku Srbiji. Mađarska svaki put nedvosmisleno na svim sastancima evropskih tela, odnosno institucija Evropske unije u Briselu, Strazburu ili drugde po Uniji jasno kaže da Srbija treba što pre da postane punopravna članica EU i pri tom bez zadrške daje zelena svetla za otvaranje pristupnih poglavlja, tj. klastera u daljem pristupnom procesu Srbije Evropskoj uniji. Treba reći da Mađarska predvođena Viktorom Orbanom uvek jasno i nedvosmisleno stoji kao podrška po pitanju proširenja Evropske Unije, ne samo ulaskom Srbije, već i drugih zemalja Zapadnog Balkana.

Naime, kako sam premijer Orban često ističe, ovaj region je susedni Mađarskoj i za ovu državu je od krucijalnog značaja stabilnost ovog prostora. U tom kontekstu treba posmatrati i njegova brojna nastojanja da se Srbiji i Republici Srpskoj da jak vetar u leđa i podrška gde god je to moguće.

Za Srbiju je od suštinskog značaja još uvek nerešeno i goruće pitanje naše južne pokrajine Kosova i Metohije. Mađarska je bila 2008. godine među prvim državama koja je priznala nelegalnu i jednostrano proglašenu nezavisnost južne srpske pokrajine Kosovo i Metohija. Vlast koja je do 2012. godine bila na čelu Srbije nije shvatala koliko su značajni dobrosusedski odnosi sa Mađarskom, niti je polagala mnogo pažnje u to koliko bi popravljanje ovih dugo narušavanih odnosa bilo blagotvorno za ceo region, ali i Evropu. Donedavno je Mađarska bila južna granica Šengena, što samo po sebi pokazuje značaj koji bi srpsko-mađarske veze trebalo da imaju. Istorijske okolnosti nisu išle na ruku onome što danas nazivamo dobrosusedskim odnosima.

Zbog toga je bilo neophodno mnogo hrabrosti i političke vizije da se od 2012. godine krene u jedno sistematsko popravljanje situacije i da se ovi odnosi, modernim rečnikom rečeno, resetuju. Primera u međunarodnim odnosima ima zaista mnogo, čak i među zemljama koje su mnogo krvavije ratovale i čije su međusobice bile mnogo dublje i kompleksnije. Zbog svega toga, 2013. godina predstavlja stvarnu prekretnicu u odnosima dvaju zemalja. Viktor Orban je tu odigrao ključnu ulogu. Uprkos činjenici da je Mađarska 2008. godine učinila taj potez i priznala Kosovo i Metohiju, glasanje protiv ulaska ove teritorije pod provizornom upravom u Savet Evrope jedan je od najznačajnijih poteza Mađarske u odnosu prema Srbiji. I mađarski vojnici KFOR-a čine mnogo u zaštiti Srba na Kosovu i Metohiji, a kuriozitet je da je kontigent koji tamo trenutno boravi imao i predavanja iz istorije ovog prostora i značaja Kosova i Metohije za srpsku kulturu.

U slučaju ovog jako kompleksnog pitanja Kosova i Metohije postoji suštinski veliko neslaganje, ali je ono ipak prožeto i razumevanjem. Viktor Orban razume važnost Kosova i Metohije za Srbe i stoga, uprkos nekim potezima koji iz srpske perspektive izgledaju vrlo problematično, ipak možemo reći da postoji jedna umerenija politika i ambivalentan odnos prema kosovskometohijskoj situaciji. Uprkos tome, vlada Viktora Orbana je na još mnogo terena pokazala da je uz Srbiju i ceo srpski narod kada je najneophodnije. Mađarska je svojim jasnim i nedvosmislenim protivljenjem da se Srbi i Srbija okrive za nepostojeći genocid u Srebrenici i da se srpskom narodu stavi žig genocidnog naroda, takođe pokazala da stoji na strani Srbije i srpskog naroda.

Ime Mađarske, kao i drugih zemalja koje su u Generalnoj skupštini Ujedinjenih nacija bile protiv ili uzdržane po pitanju sramne rezolucije o tzv. genocidu u Srebrenici, biće zapisano zlatnim slovima u istoriji. Zahvalnost ide lično Viktoru Orbanu za to. Upravo na fonu ovih jako bitnih glasova Mađarske, postoji nada da se to nastavi i u budućnosti, odnosno da će upravo Mađarska, uz nesumnjivi autoritet premijera Viktora Orbana, pružati i dalje punu podršku srpskoj borbi za istinu i pravdu.

Pored Srbije, Mađarska je zemlja koja ima veliko razumevanje i za položaj Republike Srpske, a predsednik Srpske Milorad Dodik takođe ima veoma bliske odnose sa mađarskim premijerom Viktorom Orbanom. Štaviše, upravo je premijer Orban prošle 2024. godine odlikovan Ordenom Republike Srpske na lenti zbog unapređenja sveukupnih odnosa, ali i zbog borbe za očuvanje tradicionalnih porodičnih vrednosti. Odlikovanje je mađarskom premijeru uručeno povodom Dana Republike Srpske 9. januara, a formalno predato aprila 2024. godine. Svega nekoliko meseci kasnije, povodom Svetog Stefana, mađarskog nacionalnog praznika koji se obeležava 20. avgusta, na predlog premijera Viktora Orbana, predsednik Mađarske Tamaš Šuljok odlikovao je predsednika Srbije Aleksandra Vučića. Srpskom šefu države u zasluge se ubraja ne samo razvoj sveukupnih odnosa Srbije i Mađarske već i istorijsko pomirenje dva naroda.

Vratimo se na trenutak ponovo u Republiku Srpsku. Za premijera Viktora Orbana i njegovog najbližeg saradnika i još jednog prijatelja Srbije Petera Sijarta, Milorad Dodik je predsednik Republike Srpske. Zvanična Budimpešta ne priznaje odluke koje su donete u Bosni i Hercegovini o smeni predsednika Dodika. Štaviše, može se pratiti vrlo jasna simfonija u odnosima Budimpešte, Beograda i Banjaluke a u vezi sa ovim nemilim događajima. Viktor Orban, dakle, kada sagledamo sve ovo napred rečeno, jeste političar koji se mnogo više zalaže za stabilnost regiona i čitavog Balkana i Jugoistočne Evrope nego mnogi domicilni, odnosno lokalni političari, kako u Zagrebu, Sarajevu, Podgorici ili Prištini, tako nažalost i u Beogradu i Banjaluci.

Osim Republike Srpske sa kojom je zaista saradnja na izuzetno visokom nivou, vredi napomenuti jedan veoma interesantan slučaj vezan za odnos mađarske vlade prema Srbima u Hrvatskoj. Naime, u naselju Lužac nedaleko od Vukovara upravo je mađarska vlada, posredovanjem srpskog predstavnika u parlamentu LJubomira Aleksova, finansirala postavljanje krsta kao spomen na optante koji su naselili Lužac nakon Prvog svetskog rata. Budući da su postojali problemi na relaciji sa lokalnim vlastima u gradu koje nisu dopuštale podizanje ovog spomen-krsta, intervencijom upravo Mađarske Srbi su dobili krst koji je i osveštan krajem 2024. godine. Ovaj podatak dobija još više na značaju ako znamo da je Mađarska zemlja koja tradicionalno ima prijateljske i bliske odnose i sa Hrvatskom.

Da je Orban prijatelj Srbije i Srba, ma gde oni živeli, svedoči i značajna podrška Srbima u Mađarskoj, njegovoj domovini i zemlji za koju se grčevito bori. Srbi se ubrajaju u autohtone manjine (narodnosti) u Mađarskoj.

Nacionalno buđenje Srba i drugih slovenskih naroda Monarhije dovelo je do stvaranja modernih institucija, upravo vezanih za Srbe na tlu današnje Mađarske. Najpre, pomenimo Maticu srpsku osnovanu u Pešti 1826. godine, sa zadatkom da bude prva književna, kulturna i uopšte nacionalna ustanova u Srba. Srpski plemić Sava Tekelija zaveštao je svoje velelepno zdanje – Tekelijanum, u samom srcu Pešte, za školovanje mladih Srba.

Danas je u delu ove zgrade đački dom Srpskog obrazovnog centra Nikola Tesla u Budimpešti. Inače, sam Tesla, među mnogim velikim Srbima, bio je i pitomac Tekelijanuma koji je egzistirao sve dok mađarske komunističke vlasti nisu ovu zgradu oduzele srpskoj crkvi. Još pre Matice, 1812. godine, Joakim Vujić iz Baje u Pešti je učestvovao u pripremama za igranje predstave Ištvana Baloga „Crni Đorđe“ ili „Zauzeće Beograda od Turaka“ koja je bila izvedena na mađarskom jeziku sa srpskim pesmama i koja je dočekana ovacijama. Tako je utemeljeno srpsko pozorište, a Vujić je posle u Kragujevcu osnovao i Knjaževsko-srpski teatar. I prve srpske novine štampane su baš u Pešti.

Budući da je nacionalno i patriotski orijentisana vlast Viktora Orbana svesna očuvanja nacionalnog identiteta i značaja Mađarske za srpsku kulturu i istoriju, nevelika ali značajna srpska zajednica u Mađarskoj, u vladi Viktora Orbana ima pouzdanog saradnika. Srpske ustanove u Mađarskoj dobijaju značajnu podršku države Mađarske, a autor ovih redova je lično tome više puta svedočio na raznim manifestacijama koje srpska zajednica u Mađarskoj organizuje. Dodajmo i to da Eparhija budimska Srpske pravoslavne crkve dobija značajnu podršku od Mađarske kako za obnovu hramova, čak i u mestima gde Srba više ni nema, tako i za brojne inicijative, manifestacije i aktivnosti.

Na kraju, treba reći da je Viktor Orban čovek koji simbolizuje prijateljstvo prema Srbima u Srbiji, Republici Srpskoj, Hrvatskoj, kao i svojim građanima srpskog porekla i srpske narodnosti, a koji generacijama žive u Mađarskoj. Osim toga, ovaj vešt političar i branilac hrišćanskih i konzervativnih vrednosti, dalekovidi je branilac stabilnosti i poretka suverenih i nezavisnih država koje međusobno mogu da se podržavaju i ispomažu. On jeste neko kome je interes njegove zemlje i naroda na prvom mestu, što je prirodno i logično, ali u isto vreme je i čovek koji je svestan koliko srpsko-mađarska kičma može biti jaka i značajna za regionalnu stabilnost i stabilnost cele Evrope koja prolazi kroz ogromnu krizu.