Svjedočenje Ivana Meštrovića koje baca novu sliku na podjele u Crnoj Gori: „Osmislio sam Njegošev mauzolej da bi razdvojio Srbe i Crnogorce“

Krajem prošle godine u Zagrebu je preminuo poznati diplomata, istoričar i novinar Mate Meštrović, sin vajara Ivana Meštrovića. Tim povodom, Pobjeda je objavila intervju sa hrvatskim istoričarem Tvrtkom Jakovinom koji je bio blizak prijatelj sa sinom Ivana Meštrovića a koje baca zanimljivu sliku na sam proces izgradnje mauzoleja.

Mate je u intervjuma, podsjeća Pobjeda, govorio o tome što simbolizuje to čuveno zdanje na Lovćenu koje je projektovao njegov otac.

Za Nedeljnik je kazao da Njegošev mauzolej označava crnogorski nacionalni identitet.

– Kad sam pitao svog oca: „Zašto to radiš za Crnogorce?“, rekao mi je: „Da im dignem nacionalnu samosvijest, da znaju da su oni Crnogorci, da imaju Njegoša kao simbol svoje prošlosti i nezavisnosti, odnosno samobitnosti. Nije meni pred očima lebdio vladika Rade, niti vladar Crne Gore, već pjesnik Njegoš, koji je svojim intelektom i darom sakupio i dao umjetničku formu vijencu filozofije i duhovnosti naroda Crne Gore. Osmislio sam Njegošev mauzolej da bi razdvojio Srbe i Crnogorce…“

Samim tim, jako je zanimljivo da veliki vajar ipak nije uvažavao ključnu činjenicu da je Petar Drugi Petrović Njegoš sjedio na Cetinjskom tronu te bio mitropolit crnogorsko-primorski. Upravo najljepša djela koja je Njegoš objavio tiču se teoloških pitanja a čime se samo potvrđuje teza da su htjeli da „odcrvene“ Njegoša te da je to bio jedan od ključnih projekata komunističke Jugoslavije.

U ostatku intervjua navodi se i da je hrvatski istoričar Tvrtko Jakovina govorio o poslednjem susretu sa sinom Ivana Meštrovićea.

– Doživio je duboku starost i iako bolestan bio je racionalan i nije imao nikakve probleme sa pamćenjem. Sreli smo se početkom jeseni i poklonio mi je časopise u kojima je bio urednik iz emigracije. Često je pominjao Crnu Goru. Govorio sa oduševljenjem kako je bio dočekan i tretiran u Crnoj Gori. Voljeli su ga Crnogorci i on je volio njih i zato je u tim prlikama često iz njega progovarao otac – Ivan Meštrović – kaže Jakovina.

On objašnjava da iako Mauzolej na Lovćenu nije bio izgrađen za vrijeme života Ivanovog, taj spomenik je bio krešendo Meštrovićevog stvaranja.

– Onako zahtjevno arhitektonsko djelo je bilo kruna karijere jednog vajara koji je prije Rodena ušao u svjetske galerije. On je gradio u Americi i bio svjetski važan i beskrajno talentovan. Ali Mauzolej na Lovćenu je veći od svega toga. To je svjetski raritet, od vajara svjetske klase. To je bila maestralna oda i priznanje najvećem crnogorskom pjesniku od najvećeg južnoslovenskog vajara na tom mjestu koje je samo po sebi spektakularno. Mislim da Mauzolej naglašava Njegoševu veličinu i daje Crnoj Gori nešto što nikakva druga konstrukcija nije dala. Što god da je tu bilo izgrađeno, čak i da nije kapelica koju je izgradio Aleksandar Karađorđević, i da je objekat iz ne znam kojeg vremena, ona nema taj simbolički potencijal koji ima Mauzolej. To nije podilaženje Ivanu Meštroviću niti uzdizanje Mauzoleja na uštrb kapela, nego je to nešto što inače ne postoji, što je jedinstveno u svijetu. To je oda jednoj generaciji crnogorskih političara koji su uspjeli izgraditi nešto što je danas posebnost Crne Gore i njenog naroda – poručio je Jakovina.

Petar II Petrović Njegoš je 1845. godine (ili 1846.) na Lovćenu, na Jezerskom vrhu, podigao crkvicu i posvetio je svome stricu svetom Petru Cetinjskom. Prilikom podizanja, a i neposredno pred smrt, Njegoš je izrazio želju da u ovoj crkvi bude i sahranjen, „na onoj visini, koja je najviša u Crnoj Gori i od kud se vide ponajviše samo srbske zemlje i sinje more,“ kako priča Milorad Medaković, Njegošev ađutant i prijatelj, kasnije i državni sekretar crnogorskog knjaza Danila Petrovića Njegoša.

Medaković je zabilježio i Njegoševe riječi kojima obavezuje Crnogorce da ga sahrane na Lovćenu: „To je moja potonja želja, koju u vas ištem da je ispunite, i ako mi ne zadate Božju vjeru da ćete tako učinjet, kako i ja hoću, onda ću ve ostaviti pred prokletstvom, a moj posljednji čas biće mi najžalostniji i tu moju žalost stavljam vami na dušu.“ Njegoš je umro 19. (31) oktobra 1851, u 10 sati ujutru. Iz bojazni da bi se Turci mogli noću prikrasti na Lovćen i počivšem vladici odrubiti glavu, sahranjen je Njegoš u Cetinjskom manastiru, da bi 27. avgusta 1855. njegove kosti bile prenešene na Lovćen.

Znajući za važnost i simboliku Njegoševe Kapele i Lovćena, Austrijanci su, tokom Prvog svjetskog rata, iz Bokokotorskog zaliva bombardovali ove svetinje, a nakon kapitulacije Crne Gore, okupatorski guverner Veber, po naredbi Vrhovne komande, naredio je ekshumaciju Njegoševih kostiju, kako bi se njegova Zavjetna Kapela srušila i na tom mjestu izgradio spomenik u znak austrijskog osvojenja Lovćena. Mitropolit crnogorski, Mitrofan Ban, pokušao je da u ime građana Cetinja umoli okupatora da odustane od ove namjere rekavši Veberu da je „Njegoš bio ne samo gospodar Crne Gore, već i pjesnik Srpstva, i da će taj čin tužno odjeknuti u svim srpskim sredinama“. Mitropolit nije uspio. Ekshumacija je izvršena 12. avgusta 1916. Njegoševi ostaci su nakon obavljenog parastosa prenešeni u Cetinjski manastir. Njegoševa crkvica je razrušena i raspisan konkurs za izgradnju spomenika koji je sa oduševljenjem propraćen među hrvatskim nacionalistima u njihovom dubrovačkom glasilu „Prava crvena Hrvatska“. Ali, ova ideja nije ostvarena. Austrija je izgubila rat, a pobjedničke srbijanske trupe ušle su u Crnu Goru. Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, pod dinastijom Karađorđević, stvorena je 1. decembra 1918.

Odlukom Svetog arhijerejskog sabora i Svetog sinoda Srpske pravoslavne Crkve, po predlogu mitropolita crnogorsko-primorskog Gavrila Dožića iz 14. novembra 1920. godine, Njegoševa Kapela imala se obnoviti. Pet godina docnije, Njegošev zavjet je po drugi put ispunjen, a izvršio ga je kralj Aleksandar Karađorđević, unuk crnogorskog kralja Nikole Petrovića Njegoša. Ovim povodom pristigao je na Cetinje i srpski patrijarh Dimitrije Pavlović, koji je lično odslužio Službu u pomen Njegošu. Kovčeg su u obnovljenu Kapelu unijeli kralj Aleksandar Karađorđević, članovi Vlade i mitropolit Gavrilo sa episkopima bitoljskim, timočkim i čehoslovačkim. U sarkofag su spušteni komadić svilene Njegoševe odjeće nađen pri otkopavanju stare kapele i albanska spomenica koju je kralj Aleksandar skinuo sa svojih grudi. Mitropolit Gavrilo je potom kovčeg zaključao i zapečatio ga pečatom Mitropolije Crnogorsko-primorske, dok je pečat Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca stavio maršal Dvora, đeneral Damjanović. Ključ je mitropolit Gavrilo predao kralju Aleksandru.

Ni tokom Drugog svjetskog rata Njegoševa Kapela nije bila pošteđena. U aprilu 1942. okupatorska italijanska vojska je oštetila Kapelu, ali, srećom, pričinjena šteta nije bila velika. Međutim, rušenje Njegoševe Kapele do samih temelja nije bilo djelo stranaca. Jedna novonastala nacija morala se obračunati sa sopstvenom prošlošću, slavnom srpskom tradicijom Crne Gore, a kako je Njegoševa zavjetna Kapela bila najjasnija oznaka tradicionalne i srpske Crne Gore trebalo ju je srušiti.

Početkom 1952. godine, u skladu sa odlukom Vlade NRCG, crnogorski komunisti ponudili su hrvatskom vajaru koji je živio u SAD, Ivanu Meštroviću, da umjesto Kapele na vrhu Lovćena podigne mauzolej. Meštroviću ta ideja ni od ranije nije bila strana, jer je to predložio još 1924, ali su srpske vladike odbile njegov predlog. Ovoga puta nije bilo prepreke za Meštrovića, poznatog i po izjavama da zajednički život Srba i Hrvata nije moguć. Meštrović je odmah prionuo na posao, ali su se radovi na izgradnji mauzoleja odužili zbog loših ekonomskih uslova u Crnoj Gori, pa je čak, 1962. godine kada je Meštrović umro, izgradnja bila obustavljena na neodređeno vrijeme.

Najumniji ljudi iz cijele zemlje su stali o odbranu Njegoševe Kapele, ističući da se mora poštovati vladičin zavjet. Kao kompromisno rješenje predlagano je da se mauzolej posvećen Njegošu podigne na Cetinju. Ali, decembra 1968. godine, opštinska skupština Cetinja donijela je odluku o podizanju Njegoševog mauzoleja na Lovćenu po projektu i izradi Ivana Meštrovića. U februaru 1969, Zavod za zaštitu spomenika kulture SRCG dao je odobrenje Opštini Cetinje da „izmjesti Kapelu“. Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve izdao je saopštenje po kome se ne može saglasiti sa odlukom da se Njegoševa zadužbina, posvećena svetom Petru Cetinjskom, sruši, poredeći takav čin sa rušenjem Kapele u vrijeme austrijske okupacije. Međutim, opštinska skupština Cetinja zabranila je Srpskoj pravoslavnoj crkvi da se miješa u njena „Ustavom zagarantovana samoupravna prava“ i donijela je jednoglasno, 18. marta 1969. godine, neopozivu odluku o podizanju mauzoleja na mjestu Kapele.

Sjutradan su na Cetinju, u znak podrške odluci Skupštine opštine Cetinja, organizovane demonstracije protiv Mitropolije Crnogorsko-primorske i mitropolita Danila Dajkovića. Mitropolija Crnogorsko-primorska je zatražila zaštitu od Ustavnog suda Jugoslavije koji se proglasio nenadležnim i ustupio predmet Ustavnom sudu Crne Gore. Ustavni sud Crne Gore je ocijenio da su odluke Vlade NRCG i Skupštine opštine Cetinje bile zakonite i donio je rješenje da se na drugom mjestu očuva autentičnost Njegoševe Kapele, izrazivši mišljenje da Njegoševa Kapela nije hram, već nadgrobni spomenik i spomenik kulture. Livada na Ivanovim Koritima bila je mjesto gdje treba premjestiti Njegoševu Kapelu. Nikada nije obnovljena.

Svetogrđe je ubrzo uslijedilo i Njegoševa zavjetna Kapela porušena je do temelja.

Mauzolej je građen od 1970. do 1974. godine i prostire se po cijelom Jezerskom vrhu. Obuhvata prilaz do tunela kroz koji se provlači 461 stepenica, plato i predvorje Mauzoleja, stazu i guvno sa vidikovcem sa kojeg se pruža impresivan pogled na veći dio Crne Gore.

Mauzolej je ansambl arhitektonskih i umjetničkih ostvarenja koja sačinjavaju: atrijum na čijem je središtu bunar težine četiri tone, portici sa lijeve i desne strane, dvije karijatide – Crnogorke u narodnoj nošnji isklesane u crnom mermeru, teške osam tona, visoke oko 4,5 metara.

Kripta – kapela, je najimpresivniji dio Mauzoleja. Izgrađena je od tamnozelenog mermera sa šest bočnih i jednom centralnom nišom. Na visini od devet metara svod je prekriven mozaikom sa 200.000 pozlaćenih pločica. Njegoševa granitna figura teška 28 tona i visoka 3,74 m, dominira ispred centralne niše. U samom pročelju je mermerni sarkofag sa Njegoševim ostacima. Na nadgrobnoj ploči isklesani su u reljefu crnogorski grb i krst – simboli Njegoševe duhovne i svjetovne vlasti.