SPC i Republika Srbija osnivaju Univerzitet Sveti Sava; Patrijarh: Istorija Crkve u prosvjećivanju je duga i slojevita; Vučić: Narod bez obrazovanja nema budućnosti

Njegova Svetost Patrijarh srpski g. Porfirije je na praznik Svetog apostola Marka, 8. maja 2026. godine u prvoprestonoj dvorani Patrijaršije Srpske u Beogradu, sa predsjednikom Vlade Srbije profesorom doktorom Đurom Macutom potpisao Memorandum o razumijevanju između Republike Srbije i Srpske Pravoslavne Crkve o saradnji na osnivanju Srpskog pravoslavnog Univerziteta Sveti Sava.

Poslije potpisivanja Memoranduma, prisutnima na svečanosti obratio se najprije Predsjednik Srbije g. Aleksandar Vučić, koji je naglasio da narod bez obrazovanja nema budućnosti i da naša prosvjeta nikada nije bila odvojena od vjere. Naveo je takođe da će država pružiti svaku pomoć i podršku Univerzitetu Sveti Sava i ukazao da će na tom Univerzitetu djeca imati priliku da stiču izuzetno znanje i baštine patriotizam i ljubav prema otadžbini. „Ovaj univerzitet, Sveti Sava, biće mjesto gdje će se teološko obrazovanje budućih sveštenika odvijati rame uz rame sa studijama medicine, prava, prirodnih, tehničkih nauka, umjetnosti. Kao što stoji u Memorandumu, svaki poziv utemeljen na trajnim vrijednostima istine, vrline, znanja i uzajamnog poštovanja doprinosi izgradnji pravednog i odgovornog društva”, rekao je između ostalog Predsjednik Srbije.

NJegova Svetost Patrijarh srpski g. Porfirije je u besjedi rekao da se osnivanjem Univerziteta Sveti Sava nastavlja dubok i istorijski utemeljen prosvjetni put Srpske Pravoslavne Crkve, srpskog naroda i srpske države. „Crkveni univerziteti i visokoškolske ustanove koje osnivaju ili podržavaju hrišćanske Crkve nisu nikakva novost u evropskom, svjetskom obrazovnom prostoru, već naprotiv, oni predstavljaju jedan od njegovih najstarijih i najznačajnijih oblika”, rekao je NJegova Svetost i naglasio da su „mnogi od najuglednijih univerziteta u Evropi nastali upravo u okrilju Crkve ili uz njenu neposrednu podršku, a na primjer, brojne rimokatoličke visokoškolske ustanove i danas djeluju širom svijeta kao priznati centri obrazovanja, nauke i kulture”. Navodeći primjere, Patrijarh je ukazao „ovaj model obrazovanja pokazuje dug istorijski kontinuitet i punu savremenu relevantnost” pa stoga „osnivanje ovog našeg univerziteta, Univerziteta Sveti Sava, zato ne predstavlja presedan, već prirodno uključivanje u jednu već postojeću i široko prihvaćenu evropsku i svjetsku akademsku tradiciju”.

Istorija brige Srpske Pravoslavne Crkve o prosvjećivanju naroda duga je, slojevita i bogata i ne može se sažeti u nekoliko prigodnih rečenica, dodao je NJegova Svetost i napomenuo da se upravo u okvirima opšteg evropskog modela razvijalo i srpsko obrazovanje u doba Svetog Save.

„Osnivanje Univerziteta Sveti Sava jeste res publica, u najdostojnijem značenju te riječi: briga za javno i opšte dobro, za kvalitetno obrazovanje mladih naraštaja i za budućnost društva u cjelini” rekao je Patrijarh Porfirije i naglasio da se „time Crkva ne zatvara u sopstveni uski prostor, niti se udaljava od savremenog društva već naprotiv, ostaje prisutna u njemu i otvara svoja vrata, stavljajući svoje duhovno, prosvjetno i kulturno iskustvo u službu čitave zajednice. Zato ovaj čin, da naglasim i to, nije uperen ni protiv koga, već predstavlja izraz odgovornosti i staranja za sve koji žele da svoje obrazovanje steknu u njenom okrilju, naročito zbog činjenice da obrazovanje i prosvjetu, prosvjećivanje, studiranje, ne razumijemo isključivo i samo kao proces sticanja određenih znanja, nego kao istovremeno razvijanje vrline”, rekao je Patrijarh srpski g. Porfirije.

„Dakle, u sazvučju znanja i vrline možemo govoriti o istinskom i pravom prosvjećivanju koje je u najdubljem smislu te riječi progres pojedinca i čitavog naroda. Otuda i ovaj naš čin i naša odluka jeste prije svega pokušaj da, oslanjajući se na predanje i tradiciju naše Crkve, našeg naroda i naše države, a istovremeno uključujući se u sve najmodernije i najsavremenije standarde obrazovanja i nauke, započnemo jedno djelo za koje vjerujemo da isključivo i samo uz pomoć Božju može donijeti dobra svakom od nas pojedinačno, ali i čitavom narodu i našoj državi”, rekao je NJegova Svetost i izrazio blagodarnost Predsjedniku Srbije, predsjedniku Vlade i svima koji zauzimaju odgovarajuće i odgovorne funkcije u ovom društvu i ovoj državi, na istinskoj i pravoj, suštinskoj podršci bez koje ne bi bilo moguće ostvariti ovaj projekat i „put kojim želimo da idemo i kojim čvrsto koračamo – put Univerziteta Sveti Sava, utemeljenog na vrijednostima i etosu u krajnjoj liniji pravoslavne vjere, a u organizacionom smislu oblikovanog po uzoru na savremene univerzitete”, zaključio je Patrijarh srpski g. Porfirije.

Svečanosti upriličenoj povodom potpisivanja Memoranduma o razumijevanju između Republike Srbije i Srpske Pravoslavne Crkve o saradnji na osnivanju Srpskog pravoslavnog Univerziteta Sveti Sava, prisustvovali su: NJegovo Visokopreosveštenstvo Mitropolit bački g. dr Irinej; NJegovo Preosveštenstvo vikarni Episkop moravički g. Tihon; ministar prosvjete g. Dejan Vuk Stanković, profesor dr Dragana Mitrović sa Fakulteta političkih nauka Univerziteta u Beogradu, kao i dekani i profesori visokoobrazovnih institucija Srpske Pravoslavne Crkve: Dekan Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Beogradu protojerej dr Srboljub Ubiparipović, prodekan za finansije đakon profesor dr Zdravko Jovanović i prodekan za nastavu profesor dr Predrag Dragutinović, kao i Dekan Visoke škole – Akademije za umjetnosti i konservaciju Srpske Pravoslavne Crkve profesor dr Todor Mitrović i prodekan za finansije profesor dr Jelena Hinić. Prisustvovali su i protojerej-stavrofor dr Vladimir Vukašinović i protođakon dr Dragan Radić, profesori Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu, protojerej Đorđe Stojisavljević, šef Kabineta NJegove Svetosti, saradnici ministra prosvjete Srbije, službenici Kabineta Patrijarha srpskog i Patrijaršije srpske i brojni predstavnici medija.

Podsjetimo da je Vlada Republike Srbije početkom aprila ove godine usvojila tekst Memoranduma o razumijevanju između Republike Srbije i Srpske Pravoslavne Crkve o saradnji na osnivanju Univerziteta Sveti Sava, imajući u vidu potrebu za stalnim unapređivanjem obrazovnog sistema i podizanjem njegovog kvaliteta u skladu sa načelima znanja, vaspitanja i morala. Kako je tada navedeno iz Vlade, ovaj Univerzitet osniva se sa namjerom da saradnja države i Crkve u oblasti visokog obrazovanja bude zasnovana na zajedničkoj odgovornosti za razvoj znanja, očuvanje temeljnih vrijednosti pojedinca i društva i njegovanje kulturnog i duhovnog nasljeđa.

Obraćanje predsjednika Republike Srbije g. Aleksandra Vučića donosimo u cjelosti:

— Vaša Svetosti, uvaženi Mitropolite, vaša Preosveštenstva, gospodine Predsjedniče Vlade, gospodine ministre.

Vi ste, Vaša Svetosti, nedavno tako lijepo primijetili i sublimirali samu srž onoga zbog čega smo se sada u bratskoj ljubavi i svečanim povodom okupili. Rekli ste, citiram, obrazovanje srpskog naroda nosi pečat Svetog Save. Tom istom prilikom kazali ste i da je znanje bez dobrote nepotpuno, a uspjeh bez ljubavi prazan. Naš narod je kroz vijekove znao tu tajnu. Naša prosvjeta nikada nije bila odvojena od vjere. I kada bih pokušao da pobrojim sve ono u čemu je Sveti Sava bio prvi, ne bih mogao a da ne oduzmem previše vremena. Recimo samo da je autokefalija njegovo životno djelo pa smo već rekli koliko je velik. Da je samo Hilandar za sobom ostavio, mnogo je ostavio, a gdje je sedmovrata Žiča? Bio je i prvi zakonodavac i prvi književnik i prvi učitelj i prvi značajni diplomata. Na temeljima njegovog djela mi danas zidamo ovu kuću znanja, duhovno utemeljenu, a novu i modernu.

Vaša Svetosti, Patrijarše srpski gospodine Porfirije, dame i gospodo, savremenik i učenik Svetog Save, Domentijan, ovako nam je svjedočio o putovanjima Svetog: Obilazeći svete gradove i velike manastire u tuđim zemljama, Sava ne samo da se moljaše već svuda tražaše knjige božanstvene i zakone dobre. Sve što je najljepše i najmudrije vidio kod drugih, on sabiraše u svoj razum kao pčela med sa cvjetova, i donosivši to u svoje otačastvo da bi svoj narod učinio mudrijim i boljim pred Bogom i ljudima, izbra od svojih učenika one koji bjehu vješti u knjigama i mudri u razumu i ukrašeni časnim životom, i posveti ih za episkope i učitelje svome otačastvu.

Danas možemo reći da svaki monah koji je uz treperavu svijeću prepisivao rukopise, svaki učitelj koji je u skromnoj školi kraj crkve podučavao djecu slovu i vjeri, svako pokoljenje koje je u tamnim vremenima čuvalo iskru znanja i duhovnosti kao najveću narodnu svetinju, naše je veliko bogatstvo.

Danas potpisujemo Memorandum, potpisali ste Memorandum o razumijevanju čijom se realizacijom stvara Univerzitet Sveti Sava. Narod bez obrazovanja nema budućnosti. Zato je uz svaki manastir osnivao školu, Hilandar, Studenicu, Žiču, akademije svoga vremena. U njima se učilo bogoslovlje, ali i pravo i medicina i umjetnost i diplomatija. Monaška ćelija i učionica bile su isti prostor jer je znanje smatrano molitvom uma. Obrazovanje nije privilegija već dužnost. I Despot Stefan Lazarević u Resavi osniva skriptorijum, pravo srednjovjekovno sveučilište, okupljajući učenjake, prevodioce, pjesnike, pisce. Resavska škola prevodila je sa grčkog, donosila evropsku misao u srpski jezik. U vremenima kada smo gubili državu, nismo izgubili sebe, jer smo imali Crkvu i njenu školu. I obnova Pećke Patrijaršije 1557. pod Makarijem Sokolovićem dala je nov impuls prosvjetnom životu. Sveštenik je uz oltar nerijetko držao i tablu. U 18. vijeku u Karlovcima osnivaju se gimnazija i Bogoslovija, jedna uz drugu, na čast našem narodu. A onda dolazi i Dositej Obradović, monah koji postaje prosvjetitelj. Svoje pravo obrazovanje stekao je u crkvi i manastiru, a svoje posljednje djelo posvetio je prosvjećivanju naroda. Slijede Bogoslovija Svetog Save u Beogradu, Prizrenska Bogoslovija, ustanove koje nisu školovale samo sveštenike, već i učitelje, pisare, državne službenike, narodne prvake. Kada je knez Mihailo 1863. osnovao Veliku školu, preteču današnjeg Univerziteta u Beogradu, među njenim prvim nastavnicima nalazila su se sveštena lica i bogoslovi. U 20. vijeku Srpska Crkva zadržala je značajnu prosvjetnu ulogu i u najtežim mogućim trenucima, naročito poslije Drugog svjetskog rata. I kada su pokušali da razdvoje Crkvu i prosvjetu silom, zakonima i pritiskom, kada su sveštenici proganjani, a bogoslovske škole zatvarane, samo njihova ogromna volja ostvarila je novu stranicu u obrazovanju našeg naroda.

Poslije toga vjerujem da počinje postupna obnova vjekovnog saveza Crkve i države. Ne može Crkva bez podrške države, a država je slaba i nikada dovoljno korisna svome rodu bez podrške Crkve. Ovaj Univerzitet Sveti Sava biće mjesto gdje će se teološko obrazovanje budućih sveštenika odvijati rame uz rame sa studijama medicine, prava, prirodnih, tehničkih nauka, umjetnosti. Kao što stoji u Memorandumu, svaki poziv utemeljen na trajnim vrijednostima istine, vrline, znanja i uzajamnog poštovanja doprinosi izgradnji pravednog i odgovornog društva.

I ja ću, da ne bih dužio i hvala Vam za dragocjeno vrijeme Vaša Svetosti, samo da kažem, da smo što se obrazovanja tiče u posljednjih godinu i po dana prošli kroz pravu golgotu. Pokušali su spolja i iznutra da nam unište sve temeljne vrijednosti, da razore i našu vjeru i našu vjeru u budućnost i naše znanje i naš rad i sve ono na čemu smo baštinili i saradnju ali i uvjerenje da možemo da budemo bolji i uspješniji. Zato je danas potpisivanje ovog Memoranduma od ključnog značaja. Vaši ciljevi su veliki, snovi uzvišeni. Kao država pomoći ćemo da te snove ostvarite, a znam da time činimo najbolje za našu djecu i za našu budućnost jer će moći da steknu izuzetno obrazovanje, jer će moći da baštine patriotizam, ljubav prema svojoj otadžbini, kao jednu od najviših vrijednosti i vjerujem da je ovo ogroman korak naprijed i o načinu, modelu ali, rekao bih, i pristupu obrazovanja naših budućih generacija.

Neka je Bogom prosto onima koji su hteli da sruše svoju državu da bi se dočepali svojih fotelja, a naše je da zajedno sa Vama i koliko god možemo da pomognemo, izgradimo Univerzitet Sveti Sava. Imaćete ne samo finansijsku već i svaku drugu vrstu podrške i pomoći i uvjeren sam, na polzu našeg naroda i prije svega na polzu one djece i one mladosti koja dolazi. Hvala Vam još jedanput i neka Vam je sa srećom početak i vjerujem da svi zajedno imamo velike i teške obaveze, ali znam da kada tako visoko ljestvicu podignemo, znam da ćemo mnogo toga učiniti dobrog i mnogo toga ostvariti. Hvala Vam na prilici da Vam se obratim i još jedanput: Hristos vaskrse!

Obraćanje NJegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija donosimo u cjelosti:

— Uvaženi gospodine Predsjedniče Republike Srbije, Vaše Visokopreosveštenstvo, Vaša Preosveštenstva, dragi gospodine Predsjedniče Vlade Republike Srbije, gospodo ministri, časni oci, braćo i sestre, dragi prijatelji.

Poslije ovih zaista divnih i potresnih, dubokih i usuđujem se da kažem sasvim sigurno iskrenih riječi gospodina Predsjednika, možda bi bilo suvišno da bilo šta ja dodajem. Sve je i više nego što je potrebno rečeno i do kraja otkriva i smisao, i nadu, i želju utkanu u osnivanje srpskog pravoslavnog Univerziteta Sveti Sava, a izražava i naše molitve Gospodu da On blagodaću svojom učini sve da zaista i bude onako kako smo zamislili. Ipak, reći ću samo još poneko slovo da bih izrazio veliku radost i iskreno zadovoljstvo zbog toga što pristupamo, ili pristupili smo, potpisivanju memoranduma o razumijevanju povodom osnivanja Univerziteta Sveti Sava. Svjesni značaja ovog trenutka, kako već reče gospodin Predsjednik, za budućnost srpskog obrazovanja i kulture, uvjereni smo da ovim ne započinjemo nešto tuđe našoj tradiciji i savremenom društvenom trenutku, već nastavljamo jedan dubok i istorijski utemeljen prosvjetni put Srpske Pravoslavne Crkve, srpskog naroda i srpske države, a i to smo već čuli.

Crkveni univerziteti, treba reći i to, i visokoškolske ustanove koje osnivaju ili podržavaju hrišćanske Crkve nisu nikakva novost u evropskom i svjetskom obrazovnom prostoru. Naprotiv, oni predstavljaju jedan od njegovih najstarijih i najznačajnijih oblika. Mnogi od najuglednijih univerziteta u Evropi nastali su upravo u okrilju Crkve ili uz njenu neposrednu podršku, a na primjer, brojne rimokatoličke visokoškolske ustanove i danas djeluju širom svijeta kao priznati centri obrazovanja, nauke i kulture. Od Papskog Gregorijanskog univerziteta u Rimu i Katoličkog univerziteta u Luvenu, do Univerziteta Notr Dam u Sjedinjenim Američkim Državama, ovaj model obrazovanja pokazuje dug istorijski kontinuitet i punu savremenu relevantnost. Osnivanje ovog našeg univerziteta, Univerziteta Sveti Sava, zato ne predstavlja presedan, već prirodno uključivanje u jednu već postojeću i široko prihvaćenu evropsku i svjetsku akademsku tradiciju.

Primjera radi, ima samo rimokatoličkih univerziteta u čitavom svijetu više od šest stotina. Počeci velikih evropskih univerziteta tijesno su povezani sa njima prethodećim monaškim i katedralnim školama. Od Bolonje, gdje je 1088. godine nastao i sam pojam univerziteta, preko Salamanke i Pariza, pa do Oksforda, visoko obrazovanje u Evropi razvijalo se u neposrednoj vezi sa crkvenim ustanovama i učenim monaškim redovima. Upravo u okvirima takvog opšteg evropskog modela razvijalo se i srpsko obrazovanje u doba Svetog Save. Kao arhimandrit osnovao je monašku školu u Studenici, a kao arhiepiskop katedralnu školu u Žiči. Treba reći i to da njegove Studenička i Žička besjeda predstavljaju svojevrsne programe svetosavskog obrazovanja sa jasno postavljenim duhovnim, prosvjetnim i vaspitnim ciljevima.

Istorija brige Srpske Pravoslavne Crkve o prosvjećivanju naroda duga je, slojevita i bogata i ne može se sažeti u nekoliko prigodnih rečenica. Ipak, jedno danas valja posebno istaći: bez obzira na razlike u bogoslovskim i društvenim pogledima, srpski studenti školovani su po tuđim carstvima u 18. vijeku, po povratku u svoje krajeve dijelili su jedno zajedničko uvjerenje – da su škola i obrazovanje temelj duhovnog, kulturnog i društvenog napretka i preobraženja naroda. Zato su mnogi od njih osnivali škole i u njima predavali, nastojeći da kroz obrazovanje oblikuju nove naraštaje. Posebno mjesto u tom procesu pripada duhovnom kolegijumu Episkopa bačkog Visariona Pavlovića, osnovano u Novom Sadu 1741. godine, koji se s pravom smatra početkom visokog – uopšte, a u konkretnom slučaju visokog bogoslovskog, a time i univerzitetskog obrazovanja kod Srba.

Osnivanje Univerziteta Sveti Sava jeste res publica – u to sam potpuno siguran i raduje me što ste Vi gospodine Predsjedniče to na svoj način potvrdili – jeste dakle, res publica u najdostojnijem značenju te riječi: briga za javno i opšte dobro, za kvalitetno obrazovanje mladih naraštaja i za budućnost društva u cjelini. Time se Crkva ne zatvara u sopstveni uski prostor, niti se udaljava od savremenog društva već naprotiv, ostaje prisutna u njemu i otvara svoja vrata, stavljajući svoje duhovno, prosvjetno i kulturno iskustvo u službu čitave zajednice. Zato ovaj čin, da naglasim i to, nije uperen ni protiv koga, već predstavlja izraz odgovornosti i staranja za sve koji žele da svoje obrazovanje steknu u njenom okrilju, naročito zbog činjenice da obrazovanje i prosvjetu, prosvjećivanje, studiranje, ne razumijemo isključivo i samo kao proces sticanja određenih znanja, nego kao istovremeno razvijanje vrline.

Dakle, u sazvučju znanja i vrline možemo govoriti o istinskom i pravom prosvjećivanju koje je u najdubljem smislu te riječi progres pojedinca i čitavog naroda. Otuda i ovaj naš čin i naša odluka jeste prije svega pokušaj da, oslanjajući se na predanje i tradiciju naše Crkve, našeg naroda i naše države, a istovremeno uključujući se u sve najmodernije i najsavremenije standarde obrazovanja i nauke, započnemo jedno djelo za koje vjerujemo da isključivo i samo uz pomoć Božiju može donijeti dobra svakome od nas pojedinačno, ali i čitavom narodu i našoj državi. Stoga, beskrajno smo zahvalni na razumijevanju i Vašem gospodine Predsjedniče i Predsjednika Vlade, i svih onih koji zauzimaju odgovarajuće i odgovorne funkcije u ovom društvu i ovoj državi, na istinskoj i pravoj, suštinskoj podršci, bez koje, siguran sam, ne bismo bili u stanju da ostvarimo ono, kako ste Vi rekli snove, a zapravo molitve Bogu, najbolje što možemo. Stoga, još jedanput hvala i neka Gospod sve blagoslovi, a to je put kojim želimo da idemo i kojim čvrsto koračamo, put Univerziteta Sveti Sava, utemeljenog na vrijednostima i etosu u krajnjoj liniji pravoslavne vjere, a u organizacionom smislu oblikovanog po uzoru na savremene univerzitete. Hristos vaskrse!