Podgorička krvava bajka

Piše: Goran Danilović

Ovaj tekst pišem za mlade Podgoričane koji vole svoj grad, a o njegovom stradanju nikada im nije rečeno ono što se moralo kazati, isplakati i okajati.

Partijske, jednopartijske i revolucionarne laži unižavaju nas osamdeset godina. Istoriografija koja se tiče Drugog rata i naših ratnih nesreća često je sramno svjedočansvo ničega i umivena skaska o junaštvu kojega nije bilo mnogo.

Zapravo, ipak, ništa nije nepoznato, nego je iz lukrativnih razloga izlagano ili potisnuto.

Bombardovanje Podgorice 1943–1944. godine je bilo uvod u „oslobođenje“.

O tom bombardovanju se govori kratko, oprezno, gotovo stidljivo. A upravo su pitanja ono što nedostaje – zdravorazumska pitanja kojih se ogromna većina moje generacije nikada nije sjetila. Nisu nas učili da pitamo.

Podgorica je tokom Drugog svjetskog rata više puta bombardovana od strane savezničke avijacije. Kulminacija je bio 5. maj 1944. godine – dan kada je grad gotovo sravnjen sa zemljom. Urbano jezgro je nestalo. Civilne žrtve bile su zastrašujuće. Čitave porodice su izbrisane u jednom danu, hiljade Podgoričana je mučnički stradalo.

O tome postoji saglasnost čak i sa onima koji su pisali istoriju kako je odgovaralo Partiji. Ono što nedostaje jesu objašnjenja.

Jedna činjenica se uporno prećutkuje ili relativizuje: partizani i Vrhovna komanda NOVJ imali su stalnu i institucionalizovanu komunikaciju sa Saveznicima te 1944. godine.

Postojale su britanske i američke vojne misije, depeše, dogovori o ciljevima i prioritetima. Saveznička avijacija nije djelovala „na slijepo“, niti bez ikakvih lokalnih saznanja. Naprotiv.

Ako je komunikacija već postojala, ako su se ciljevi prijavljivali i koordinisali, kako je moguće da je rezultat bio razoren grad, a ne onesposobljena njemačka vojska?

Podgorica u tom trenutku nije bila veliki njemački garnizon. U gradu i njegovoj neposrednoj okolini nalazile su se relativno malobrojne, uglavnom pozadinske i obezbjeđujuće jedinice Vermahta, djelovi formacija pod komandom Druge oklopne armije, sa zadatkom kontrole komunikacija i tranzita, te, dakle, ništa što bi opravdalo masovno razaranje grada.

Krajem 1944. godine, tokom opšteg povlačenja Vermahta iz Crne Gore, kroz Podgoricu i njenu okolinu povlačilo se nekoliko hiljada njemačkih vojnika, u kolonama koje su obuhvatale borbene ostatke jedinica, logistiku i sanitet. Istorijski je utvrđeno da je to povlačenje bilo organizovano i uspješno, bez sloma i bez većih gubitaka.

I tu dolazimo do ključnog paradoksa.

Ako je Podgorica bila komunikaciona tačka – zašto komunikacije nisu uništene?

Vezirov most u Podgorici nije srušen.

Danilov most u Danilovgradu takođe.

Nije srušen ni Carev most kod Nikšića.

Glavni pravci Podgorica–Danilovgrad–Nikšić ostali su prohodni.

Upravo tim pravcima, preko nesrušenih mostova, njemačke snage su se u decembru 1944. godine povukle ka istočnoj Hercegovini i Bosni, a zatim dalje ka zapadu. Saveznički i njemački izvještaji ne bilježe značajne gubitke Vermahta ni tokom bombardovanja Podgorice, ni tokom samog povlačenja.

Drugim riječima: grad je uništen, civili su masovno stradali, a vojska koja je navodno bila cilj, uglavnom je preživjela i otišla.

Kako je bilo moguće, početkom maja 1944. godine, bombardovati mali grad u više velikih naleta, sa stotinama bombardera i stotinama tona bombi, a da vojni gubici neprijatelja ostanu minimalni? Kako je moguće promašiti mostove i puteve, a pogoditi stambena jezgra, škole, kuće i bolnice? To se ne može objasniti greškom.

Podgorica nije razorena griješenjem. Isto tako, nije nikada dokazano da je razorena radi jasno definisanog i ostvarenog vojnog cilja. Ona je, čini se, razorena zato što je u jednom trenutku rata grad postao prihvatljiva žrtva. Mali grad – sekundarno ratište. Jednostavno, niska politička cijena.

Saveznička vazdušna doktrina tog vremena primjenjivala je takozvani „area bombing“ – bombardovanje područja. Kada je jedan grad označen kao komunikacioni čvor, on postaje cjelina kao cilj, bez jasne razlike između vojnog i civilnog. Ali čak i u tom okviru ostaje pitanje: zašto nije bilo korekcije sa terena, zašto partizanski dostavljači ciljeva nisu zavapili pred saveznicima, preko sredstava komunikacije, kada je bilo očigledno da je vojni efekat minimalan, a civilna katastrofa potpuna?

Tjelesa Podgoričana bila su na svakom koraku. LJudski ostaci du visili po žicama, izbačene su kosti davno sahranjenih iz grobova.

Ne postoji manji grad, varoš, koju su savezničke bombe više raznosile „želeći da istjeraju naciste“. A koliko njih je stradalo? Odgovor je: zanemarljivo malo.

Opet, vratimo se sedam ili osam mjesevi unazad. Dan uoči strašnog 5. maja 1944. godine, saveznički avioni su bacili na hiljade letaka kojima su, čistom srpskom ćirilicom, pozivali ljude sa naseljenih periferija da se sklone u grad jer će „saveznici“ bombardovati položaje njemačkih jedinica na obodima. LJudi su poslušali i jurnuli u varoš. Stotine tona bombi sljedećeg dana padale su u tri naleta, upravo po gradu. Smrt je sijana nemilice. Podgorica je nestajala sa lica zemlje.

I onda, nakon krvavog i „besmilenog“ pira, koji nikada ne smijemo zaboraviti, došao je 19. decembar 1944. godine, dan koji slavimo kao Dan Podgorice – Dan „oslobođenja“.

Juče su održani govori u slavu pobjede i oslobađanja. Bio je to 81. put da slavimo.

Djeco draga, nije bilo nikakve bitke prsa u prsa sa nacistima. Bitke koja nadima grudi – juriša i kontra juriša. Nije bilo fronta. Nije bilo sloma neprijatelja. NJemačka vojska se već povukla. Partizanske jedinice su ušle u grad ruševina, u prostor iz kojeg je život već bio istjeran. Uslijedila su ideološki nadahnuta strijeljanja „narodnih neprijatelja“ i ubistva domaćina po jedva preteklom obodu.

Oslobođen je prostor od njemačkih vojnika, u čemu su oni „dobrovoljno učestvovali“, ali nije oslobođen život; ubijeni su i grad i život mjesecima ranije.

Svako od nas koji je u međuvremenu išta naučio o svom gradu dužan je da urlikne jasno i glasno: 19. decembar nije jedan od najsvetlijih dana u istoriji Podgorice, već krvava mrlja razmazana niz naše ćutanje i po „savezničkoj savjesti“ – ubijanje s predumišljajem.

Istorija nije tu da nam bude udobna, lepršava, lirična i poetična uopšte.

Ona je tu da bude tačna, a istina o Podgorici 1944. godine još nije ispričana. Možda je konačno vrijeme da počnemo – bez mržnje, ali i bez laži. Dugujemo to umorenoj staroj Podgorici, ljudima koji su masovno ubijani na prevaru, i to bombama onih koji su trebali da ih zaštite.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)