Na današnji dan 1841. godine u Kovilju, u Bačkoj, u vojničkoj porodici Petra Kostića rođen je Lazar Laza Kostić, jedan od naših najvećih romantičara. U svom turbulentnom životu prevashodno je bio znan kao pjesnik, ali se bavio i politikom, prevodilaštvom, diplomatijom, novinarstvom, a doktorirao je i pravne nauke.
Osnovnu školu učio je u mjestu rođenja, gimnaziju u Novom Sadu, Pančevu i Budimu, a prava i doktorat prava na Peštanskom univerzitetu. Službovanje je počeo kao gimnazijski nastavnik u Novom Sadu; zatim postaje advokat, veliki bilježnik i predsjednik suda. Sve je to trajalo oko osam godina, a potom se, sve do smrti, isključivo bavio književnošću, novinarstvom, politikom i javnim nacionalnim poslovima.
Dvaput je dopao zatvora u Pešti: prvi put zbog lažne dostave da je učestvovao u ubistvu kneza Mihaila i drugi put zbog borbenog i antiaustrijskog govora u Beogradu na svečanosti prilikom proglašenja punoljetstva kneza Milana. Kad je oslobođen, u znak priznanja, bio je izabran za poslanika Ugarskog sabora, gdje je, kao jedan od najboljih saradnika Svetozara Miletića, živo i smjelo radio za srpsku stvar. Potom je živio u Beogradu i uređivao „Srpsku nezavisnost“, ali je pod pritiskom reakcionarne vlade morao da napusti Srbiju.
Na poziv knjaza Nikole odlazi u Crnu Goru i tu ostaje oko pet godina, kao urednik zvaničnih crnogorskih novina i politički saradnik knežev. No i tu je došlo do sukoba, pa se vratio u Bačku. U Somboru je proveo ostatak života relativno mirno. Umro je 1910. godine u Beču, a sahranjen je na Velikom pravoslavnom groblju u Somboru. Ostaće zapamćen kao jedan od najznačajnijih književnika srpskog romantizma.
Izabran je za člana Srpskog učenog društva 27. februara 1883, a za redovnog člana Srpske kraljevske akademije 26. januara 1909.
Jedna novobeogradska škola od 2005. nosi ime po Lazi Kostiću.
Njemu u čast ustanovljena je Nagrada „Laza Kostić“.
Književni rad
Kao politički čovjek i javni radnik, Kostić je vršio snažan uticaj na srpsko društvo svoga vremena. Bio je jedan od osnivača i vođa „Ujedinjene omladine“, pokretač i urednik mnogih književnih i političkih listova, intimni saradnik Svetozara Miletića. U Austriji se borio protiv klerikalizma i reakcije, a u Srbiji protiv birokratske stege i dinastičara. Kad je zašao u godine, napustio je svoju raniju borbenost i slobodoumlje, pa je to bio razlog što je i njegov književni rad počeo da se potcjenjuje.
Kostić je svoje književno stvaranje započeo u jeku romantizma, pored Zmaja, Jakšića i drugih vrlo istaknutih pisaca. Pa ipak, za nepunih deset godina stvaranja istakao se u red najvećih pjesnika i postao najpoznatiji predstavnik srpskog romantizma. Napisao je oko 150 lirskih i dvadesetak epskih pjesama, balada i romansi;
tri drame:
Maksim Crnojević (napisana 1863, objavljena 1868),
Pera Segedinac (1882) i
Uskokova ljuba ili Gordana (1890);
estetičku raspravu:
Osnova ljepote u svijetu s osobenim obzirom na srpske narodne pjesme (1880),
filozofski traktat:
Osnovno načelo, Kritički uvod u opštu filosofiju (1884),
i veliku monografiju:
O Jovanu Jovanoviću Zmaju (Zmaju), njegovom pjevanju, mišljenju i pisanju, i njegovom dobu (1902).
Pored većeg broja članaka polemičnog karaktera, predavanja, skica i feljtona, od prevodilačkog rada najznačajniji su njegovi prevodi Šekspira: „Hamlet“, „Romeo i Julija“ i „Ričard III“. U prozi je napisao i nekoliko pripovjedaka („Čedo vilino“, „Maharadža“, „Mučenica“). Jedna od najpoznatijih djela su mu „Među javom i med snom“, kao i „Santa Maria della Salute“.
Politički i drugi dometi
Mada danas u sjenci njegovog pjesništva i književnog, naučnog i umjetničkog rada, politička djelatnost Laze Kostića i njegova uloga u političkom životu srpskog naroda u drugoj polovini 19. vijeka bila je velika i značajna, kako konkretnim djelovanjem, tako i idejama, prenosi ravnoplov. Laza Kostić je, kao jedan od osnivača i najuglednijih članova Ujedinjene omladine srpske, Srpske narodne slobodoumne stranke i Narodno-liberalne stranke, te kao neposredan saradnik najznačajnijih ličnosti iz političkog i kulturnog života srpskog naroda toga vremena, nastojao da pronađe najbolje i najefikasnije načine za ostvarivanje srpskih demokratskih težnji i nacionalnih ideala.
POČECI
Poslije mladalačkih aktivnosti u društvu peštanskih đaka „Preodnica“, u politički život Laza Kostić ulazi kao jedan od prvaka Ujedinjene omladine srpske, osnovane 1866. godine.
Već 1867. godine izabran je za velikog bilježnika Magistrata u Novom Sadu, u kojem je Svetozar Miletić bio gradonačelnik. Kao veliki bilježnik borio se protiv pokušaja mađarskih državnih vlasti da ograniče prava gradskih izbornih tijela, o čemu svjedoče brojne žalbe i protesti pisani njegovom rukom protiv bespravnog miješanja viših organa u poslove Magistrata.
U Miletićevoj „Zastavi“ još od 1866. godine objavljuje političke članke, koji su kasnije često bili veoma oštri i polemični. Njegovi javni istupi bili su izrazito liberalno i antiklerikalno obojeni. Političke tekstove 1869. godine piše i u listu „Srbija“.
Tih godina često putuje po evropskim centrima. U ljeto 1866. boravi u Minhenu, 1867. posjećuje Svjetsku izložbu u Parizu i etnografsku izložbu u Moskvi. Godine 1869. odlazi u Prag na otvaranje češkog Narodnog pozorišta, a 1873. ponovo posjećuje češku prijestonicu kao izaslanik Matice srpske.
Tokom 1869. bio je pritvoren u Pešti zbog navodnog učešća u zavjeri protiv kneza Mihaila Obrenovića. Iste godine izabran je za predsjednika novosadskog Gradskog suda, a u Titelu za poslanika srpskog Narodno-crkvenog sabora.
Godine 1870. bio je srpski delegat na Jugoslovenskom sastanku u Ljubljani, gdje je zastupao ideju jugoslovenstva izvan Habzburške monarhije. Naredne godine odlazi na Cetinje i učestvuje u izradi ustava tajne organizacije „Družina za oslobođenje i ujedinjenje srpsko“.
Godine 1872, nakon govora u Beogradu u kojem je nazdravio ujedinjenju svih Srba, uhapšen je i proveo pet mjeseci u zatvoru, ali je oslobođen. Time je stekao i oreol političkog mučenika.
POSLANIK I IZASLANIK
Godine 1873. izabran je za poslanika u Ugarskom saboru. Istakao se slobodoumnim govorima, interpelacijama i polemikama sa mađarskim političarima. Godine 1875. ustupio je mandat Svetozaru Miletiću.
Kao politički izaslanik boravio je na Cetinju radi dogovora o zajedničkoj akciji protiv Turske. Bio je i lični sekretar Jovana Ristića na Berlinskom kongresu 1878. godine, gdje je svojim znanjem jezika i vezama sa štampom pomagao srpskoj delegaciji.
Iste godine tijesno je izgubio izbore, a istovremeno je ostao bez porodičnog nasljedstva, čime je zapao u tešku materijalnu situaciju.
Godine 1880. postavljen je za sekretara srpskog poslanstva u Sankt Peterburgu, ali mu je nakon promjene vlasti služba otkazana.
DEMOKRATSKI SAN I AUTOKRATSKA JAVA
Po povratku dobio je državljanstvo Srbije i uređivao list „Srpska nezavisnost“. Više puta je izvođen pred sud zbog tekstova objavljenih u listu.
Nakon Timočke bune 1883. morao je da napusti Srbiju. Od 1884. do 1891. boravi na Cetinju, gdje uređuje „Glas Crnogorca“ i piše političke članke. Tokom boravka bio je pod nadzorom policije.
Ubistvo Miše Dimitrijevića 1890. godine dovelo je do njegovog udaljavanja od radikala i polemika sa „Zastavom“.
OD LIBERALA DO KONZERVATIVCA
Po povratku u Austrougarsku živio je četiri godine u manastiru Krušedolu. Pod uticajem crkvenih velikodostojnika njegova politička uvjerenja dobijaju konzervativniji i klerikalni ton, udaljavajući ga od ranijih liberalnih načela.
Kandidovao se za poslanika Karlovačkog sabora, ali bez uspjeha. Početkom 20. vijeka postaje meta žestokih napada radikalske štampe, naročito nakon objavljivanja knjige „O Jovanu Jovanoviću Zmaju“.
Posljednjih godina piše za francuske i njemačke listove. Nakon majskog prevrata 1903. izvještavao je za „Le Figaro“, a 1910. radio na političkim uspomenama za „Deutsche Revue“.
Bio je blizak sa kraljem Petrom I Karađorđevićem, s kojim je poznanstvo poticalo još sa Cetinja.
Na kraju, ostaje i njegova misao iz 1869. godine:
„Narod, koji nije kadar održati se drukčije nego praznim uzdanjem i vječnim obmanama, taj narod, ako što skorije propadne, biće samo u prilog opštoj čovečanskoj prosvjeti.“
Nažalost, ni poslije jednog i po vijeka ova misao nije izgubila na aktuelnosti.
