Mandžurijski kandidat (iz Budve)

Piše: Marko Kentera, nekadašnji Sekretar za privredu i finansije Opštine Budva, direktor JU Grad teatar i TV Budva

Kada je 1962. godine Džon Frankenhajmer režirao film Mandžurijski kandidat svijet je još bio u hladnoratovskom šoku.
Nedelje pred televizorom, za vrijeme slobodnih sati tokom studiranja u Beogradu, učinile su da na TV Politika odgledam desetine starih, kultnih američkih filmova.

Priča o američkom vojniku, zarobljenom i programiranom da, nesvjesno, postane sredstvo političke manipulacije, bila je briljantna alegorija o moći, paranoji i izdaji ideala. Aktuelna tada, danas još aktuelnija u mom rodnom gradu.

U kasnijem rimejku iz 2004. godine, Džonatan Demi je tu istu priču prenio u moderno doba – u vrijeme korporativne dominacije, medijske kontrole i suptilnih oblika političkog „programiranja“.

Frenk Sinatra nekad a Denzel Vašington u novijoj verziji briljirali su u glavnim ulogama.
Obje verzije dijele istu srž: pitanje slobodne volje i sposobnosti pojedinca da ostane vjeran sebi kada ga sistem uvuče u mrežu interesa jačih od njegovih uvjerenja. Ne može a da vam ne zvuči poznato.

U američkom filmu, protagonista je žrtva tajnih eksperimenata.

U budvanskoj verziji – iako ne postoji laboratorija ni hipnoza – posmatraču se često čini kao da i ovdje postoji neka vrsta političkog „reprogramiranja“.

Priča modernija od one američke verzije – razne interesne i političke grupe, narko karteli i samo jedan „kandidat“ – predsjednik Opštine, čovjek koji je godinama bio oštar kritičar Demokratske partije socijalista. Danas, u svojevrsnoj hipnozi, uvijek kad se izbroji 1, 2 i 3, nastupa kao da je prošao kroz političku verziju mandžurijskog treniranja: od najglasnijeg oponenta do najdisciplinovanijeg sagovornika svojih nekadašnjih meta.

Ironija je što se u njegovim nastupima i dalje čuje ista dikcija borca protiv „sistema“, ali sada taj sistem kao da ima novo značenje – fleksibilno, komotno, gotovo prijateljsko. Najnoviji primjer „poravnanja“ sa WTE, njemačkom kompanijom iz Esena, kao da je izašao direktno iz Demijeve rediteljske tehnike.

U politici, promjene stavova nisu neobične.

Problem nastaje kada razlike između „opozicije“ i vlasti postanu toliko tanke da se ne vidi gdje jedna počinje, a druga završava. U tom smislu, Budva je postala svojevrsni politički eksperiment, jedinstveni grad u Evropi, u kojem je moguće istovremeno biti vlast kao predsjednik opštine i opozicija; vođa građanske liste i član opozicione partije (DNP), s članstvom „na čekanju“ – tzv. „zamrznutim članstvom“, kako se to slikovito objašnjava.

Takva pozicija nije samo paradoksalna – ona je simbol nove političke filozofije: „biti sa svima, ali i protiv svakog“, ili, još preciznije, „biti opozicija sebi samom a neprijatelj svima“.

Budvanska zbilja i djelovanja našeg „kandidata“ kao da se bavi istim onim pitanjem kojim se bavi i Kunderina lakoća postojanja koja se u Budvi volšebno transformisala u lakoću vulgarnog i primitivinog postojanja – da li je život našeg grada i građana, onakvih kakvi trenutno jesu, lak jer se sve dešava samo jednom (hvala Bogu!), pa nema težinu ponavljanja ili je upravo ta prolaznost (hvala Bogu!) ono što ga čini nepodnošljivim

Dok se pojedinac i može razumjeti kao kompleksna figura političkog preživljavanja, jer naš „Mandžurijski kandidat“ nedvosmisleno dobro razumije da je život prolazan a svakako se nada da se ne ponavlja, naročito ne sa nekom kaznom za prethodna djelovanja, dotle cijela grupa „Budva naš grad“ dobija gotovo karikaturalnu dimenziju Mandžurijskog kandidata – politika više nije sredstvo za ostvarivanje principa i programa, već niz prilagođavanja, manevara i oportunističkih koraka koji služe prvenstveno očuvanju pozicija i jačanju uticaja vrlo opasnih kriminalizovanih grupacija.

Stil vladanja te grupe obilježava ćutanje svih osim jednog, improvizacija i promjena retorike po potrebi, a svaki najavljeni projekat ili inicijativa uvijek ostaje u sferi ideje, bez stvarne realizacije. Ironično, upravo u toj neodređenosti leži njihova snaga – ili bolje rečeno, iluzija moći – koja građanima Budve pruža osjećaj kontinuiteta dok se stvarna politika odvija na nivou kompromisa i taktike, a ne vizije.

Još je zanimljivije kako je ista politička mašina koja je nekada u Miodragu Lekiću vidjela prijetnju „državnosti“ sada našla prijateljski ton prema čovjeku koji je, ne tako davno, govorio s potpuno druge strane političkog fronta.

„Danas“ biti na demonstracijama protiv usvajanja Rezolucije o Srebrenici a „sjutra“ „u krilu“ Ranka Krivokapić. Ranije biti raspjevan u čast četničkih podviga a sjutra držati predavanja o Sekuli Drljeviću, zajedno sa svojim novim partnerima.

Takve transformacije ne bi izdržale ni holivudski scenario, ali u crnogorskoj verziji političkog trilera, publika se odavno navikla na neočekivane zaplete. Svaki novi obrt prati stara replika: „nije politika za idealiste“.

Ali ironija ne stoji samo u individualnoj transformaciji – ona je i sistemska.

Dio predstavnika lokalne opozicije u Budvi djeluje poput sporednih likova u istom filmu – pasivni, bezidejni, skloni konformizmu i gotovo neprimjetni u ključnim trenucima odlučivanja.

Ranije je izgovor mogao biti nespremnost na primitivizam, vulgarno vrijeđanje i tehniku razvlačenja kroz blato političkih protivnika, koju koriste listom svi predstavnici dvije glavne vladajuće partije u Budvi ali sada je već to nešto na šta je morao da se nađe odgovor i politička odbrana. Međutim to niko od prilično nezrelih opozicionara, koji su se sa tim suočili, nije ni pokušao.

Glavni politički kredo dijela opozicije je – bojkot s tim da bi se moglo reći da uglavnom bojkotuju sami sebe.

Dok se „glavni lik“ polako kreće između vlasti i opozicije, dio opozicije ostaje u sijenci, nesposoban da artikuliše alternative, da se odbrani od uistinu najprimitivnijih napada kojima se služe predsjednici opštine i skupštine opštine ali i drugo, da stvori pritisak ili iznese jasnu viziju.

Rezultat je stagnacija i osjećaj da politički tok u Budvi naprosto ne zavisi od građana već od improvizacija pojedinaca koji igraju više uloga odjednom. Tome treba još jednom naglasiti da je nivo komunikacije namjerno spušten u blato kao i nezapamćenu torturu i zabranu političkog djelovanja opozicije koja se trenutno sprovodi u lokalnom parlamentu. Upravljanje političkim debatama u skupštini u Budvi nalik je prapočecima komunističkih totalitarnih režima, za sada bez gulaga.

U jednom od svojih filmova Vudi Alen parafrazira čuvenu rečenicu Karla Marksa, iz djela 18. brimer Luja Bonaparte, gdje se tvrdi da se istorija ponavlja, prvo kao tragedija, a zatim kao farsa. Budva danas živi tu farsičnu fazu. U skupštinskim klupama sjede oni koji su juče jedni drugima obećavali politički kraj, a danas se, uz osmijehe, dogovaraju o zajedničkim interesima, naravno na štetu građana Budve.

Na marginama toga pozorišta, građani gledaju, s povremenim podsmijehom, ali sve rjeđe s nadom. Jer ironija je potpuna kad opozicija postane imitacija vlasti, a vlast oponaša opoziciju, izbor između njih postaje jednako besmislen kao izbor između dvije verzije istog filma.

Zato nije čudo što Budva djeluje kao grad koji se vrti u političkom predvorju pakla — između prošlih obećanja i sadašnjih kompromisa. Dok se protagonisti mijenjaju, scenarijo ostaje isti – svi obećavaju promjene, ali niko zapravo ne želi da ih sprovede do kraja. I dok predsjednik Opštine govori na međunarodnim forumima o evroatlantskim vrijednostima, kod kuće njegovi birači pokušavaju da shvate ko je on danas – opozicionar, vlastodržac, pragmatičar ili, možda, naš lokalni mandžurijski kandidat.
Kratki put od demonstracija protiv Rezolucije o Srebrenici do podrške rezolucijama o širenju NATO alijanse potpuno je zbunio i najvjernije pristalice budvanskog predsjednika opštine.

U maniru loše crne komedije, valja priznati da za sve to i nije kriv samo jedan lik.

Da je lokalna opozicija sposobnija, artikulisanija i dosljednija, da se ne ponaša kao da ne želi da bude prisutna ni na jednom mjestu gdje se odlučuje, teško bi bilo moguće da se politička scena Budve pretvori u teatar apsurda u kojem isti ljudi igraju sve uloge odjednom a nivo komunikacije se srozava iz dana u dan. Ovako, dok se publika sve tiše smije, a protagonisti zaboravljaju tekst, scena ostaje ista — osvijetljena reflektorima ironije i umora.

Pasivnost većine opozicionih predstavnika, skopčana sa namjernom opstrukcijom akcija sračunatih na kritike i u krajnjem obaranje vlasti, omogućava da improvizacija, primitivizam i vulgarnost pojedinaca prerastu u normu, a bolesna ambicija jednog čovjeka postane sudbinski instrument stagnacije.

I kao u svakom filmu koji predugo traje, gledaoci se počinju pitati – ima li uopšte više smisla čekati kraj?

Budva, sa svojim Mandžurijskim kandidatima i „gromoglasnom“ tišinom većine opozicionih predstavnika, ostaje mjesto gdje se promjena samo najavljuje, a realizacija postaje rijetka, gotovo mitska pojava. Na kraju, ironija je potpuno očigledna – iako scena i dalje živi, nijedna od uloga nije u službi građana, a publika, nažalost, ostaje zarobljena u vlastitom limbu.

(Mišljenja i stavovi iz rubrici Kolumne/Drugi pišu nijesu nužno stavovi redakcije Borbe)