Piše: Jovan Markuš
U vremenu integracija sa Evropskim državama neophodan preduslov je da se ostvari pomirenje sa sobom i drugima. Istorijsko pomirenje ne možemo postići dok se na civilizovan način ne sahrane i obilježe grobnice nastradalih u ratovima i bratskom satiranju tokom 20. vijeka. Iz opšte ljudskih razloga treba izvršiti ekshumaciju i sahranu zemnih ostatak, obilježiti grobnice i groblja zaštititi, bez obzira o kojoj se naciji, vjeri i ideologiji radi.
Početkom devedesetih kada su održani prvi višestranački izbori nakon 50. godina i kada smo pomislili da se vrijeme demokratije vraća, određen broj ljudi je pokrenuo ova pitanja misleći da bi se naslijeđeni antigonizmi mogli prevazići. Međutim takve ideje nova vlast je dočekala „na nož“, odbijajući pomisao da se pruži ruka pomirenja i civilizovano izvrši sveti čin sahrane i obilježavanje bezimenih grobnica. Ustvari, sve je bilo jednostavno. Ako to nijesu uradili komunisti, zašto bi to uradili njihovi neokomunistički nasljednici?
Ilustrovan je primjer Cetinja, prestonog grada Crne Gore, gdje se nije teško uvjeriti u činjenično stanje koje izgleda ovako:
1) Pored Starog groblja nalazi se groblje austorougarskih vojnika koji su bili sahranjivani u vremenu 1916-18, godina. Ona danas služi kao deponija smeća, koje je prekrilo i piramidu kao jedini dokaz o ljudskim zemnim ostacima. Umjesto nekada ograđenog i uređenog groblja, pored gomila smeća postavljen je još i veliki kontejner.
2) Ispred Biljarde u ciklusu Istorijskog jezgra Cetinja nalazi se zajednička grobnica 30 boraca poginulih u bratskom sukobu 1919. godine. Trenutno se po ovoj zajedničkoj grobnici gazi, jer je preko nje napravljena hodna staza.
Imena i prezimena svih sahranjenih su poznata i oni su: Mirko Vukotić, učenik gimnazije, Marko Gardašević, vojnik, Baćo Mrvaljević, vojnik, Radojica Damjanović, kapetan, Savo Popović, vojnik, Radonja Popović, učenik gimnazije, Milutin V. Pejović, učitelj, Ivan B. Pejović, narednik, Nikola Keković, vojnik, Radisav Ivanović, vojnik, Boško M. Grujičić, vojnik, Radovan Božović, vojnik, Đuro Prlja, vojnik, Đuro Radović, učenik gimnazije, Dušan Đurišić, vojnik, Marko A. Radusinović, vojnik, Nikola P. Radusinović, vojnik, Marko Vukčević, vojnik, Stevan Vukčević, vojnik, Jovan . S. Vukčević, vojnik, Blagota Đ. Vukčević, vojnik,Marko Vukčević,Ilija Vukčević,student, Boško P. Kažić, oficir, Ivan Kažić, vojnik, Petar Kažić, vojnik, Dušan Boljević, vojnik Boško Lakić, vojnik, Mihailo Spajić, učenik gimnazije i Marko Kralj, vojnik.
3) Na novom groblju nalaze se neobilježene humke 28. građana Cetinja koji su bez suđenja pogubiljeni 14. i 15. novembra 1944. god.
Imena i prezimena strijeljanih su poznata i ona su: Tomo Milošević, predsjednik opiggine Cetinje, Dr. Jovan Petrović-NJegoš sa suprugom Milevom, profesor, Joko Grujičić sa suprugom Milosavom, profesor Ilija Zorić, profesor, Mihailo Zorić, Nikolaj Dorimedov, profesor, Marko Petrov Martinović, poslužitelj gimnazije, Vasilije Kapisoda, učenik gimnazije, Mirko Dragović, upravnik Narodnog pozorišta, Marko Savov Plamenac, načelnik finansijskog odjeljenja banske uprave, Ivan Milačić, zastupnik firme „Singer“, Milo Prlja, inžinjer agronomije, Nikola Bajov Poček, pravnik, Dušan Lukin Vujović, poručnik, Aleksandra Matanović, student, Vjeceslav Vacek, policijski inspektor, Momčilo Zeković, policijski činovnik, Mileva Borozan, opštinski činovnik, Vuko Pejović, opštinski činovnik, LJubo Ilijin Knežević, poštanski činovnik, Niko Mašanov Krivokapić, poštanski činovnik Niko Savov Milošević, činovnik Državnog muzeja, Stanko Mašov Filipović, šumar, Nikola Milašević, stolar, Đuro Perišić, mesar i Vjekoslav Andrejev, zanimanje nepoznato.
4) Na mjestu Paprati (Bjeloši) kod Cetinja nalaze se tri neobiželjene humke. U njima su zemni ostaci 12 građana Crne Gore iz jednog iz Italije. Oni su strijeljani 5. juna 1945. i njihova imena i prezimena su:
Dr. Novica Radović, profesor, iz Danilovgrada, Stevan Perović, novinar sa Cetinja, Vojislav Gojnić, državni tužilac iz Podgorice, Bogdan Ivanović, inžinjer iz Podgorice, Đuro Lubarda, potpukovnik sa Cetinja, Milenko Gilić, velikosudija iz Podgorice, Petar Šoć, srpski načelnik sa Cetinja, Živko Anđelić, advokat i načelnik sreza Bijelo Polje, Luka Mijušković, presjednik opštine Nikšić, Petar Đurišić, predsjednik opštine Bar, Arso Martinović, apotekar iz Peći, Marko Poleksić, kapetan iz Šavnika i Đovani Fero, italijanski major iz Bolonje.
5) U jami Kunovo prisoje nalazi se još neutvrđen broj zemnih ostataka zvjerski pobijenih u bratskom satiranju 1941-45. Imena i prezimena svih pogubljenih ni do danas nijesu poznata.
6) Na mjestu Paprati (Bjeloši) kod Cetinja nalazi se zajednička humka strijeljanih sredinom ljeta 1945. Prema raspoloživim podacima radi se o pogubljenim građanima Cetinja i primorskih opština čija imena i prezimena do danas nijesu javno saopštena, jer su posljeratne arhive suda koji je izricao presude i dalje nedostupne.
Prema sjećanjima savremenika tu su strijeljani: Vlado Božović, učitelj, Jovan Martinović…
Da se zapaziti da su u ovim bezimenim masovnim humkama zemni ostaci vojnika Austrougarske, Italije, bjelaša, zelenaša, nacionalista, četnika, separatista i građana Cetinja koji nijesu pripadali ni jednoj zaraćenoj strani. Starosno doba pogubljenih kreće se od učeničkog do penzionerskog.
O našoj svijesti i odnosu prema obilježjima dovoljno govori i sledeća činjenica. Na brdu Vrtijeljka ispred Cetinja nalazi se davno podignuti spomenik harambaši Baju Pivljaninu i braniocima Cetinja na kojem je komunistička vlast 1954. stavila ploču sa ideološkim obelježjem-crvenom petokrakom! Bajo Pivljanin je poginuo 1685., a Karl Marks je rođen 1818. tako da bi se ovo moglo protumačiti da je Bajo Pivljanin bio «preteča marksizma»?! Da nije smješna bila žalosna logika onih koji su umislili da istorija počinje 1945.
Trijumf lažnih vrijednosti nad dubljom istinom proizvelo je vrijeme koje je protivno istoriji i zdravom razumu. Politika nema pravo da piše istoriju, i ne može se govoriti o etičnosti i civilizovanosti sve dok postoji strah od grobova. U razumnom svijetu zemni ostaci i grobovi nigdje nisu upropastili ni vlast ni državu. Ukoliko želimo naprijed, moramo napraviti korak u nama i pred našom savješću na putu očišćenja i prosvjetljenja od jednoumlja i mraka a nas samih od srama i stida pred budućim generacijama.
Ukoliko se želi istinsko pomirenje, pored ekshumacije, sahrane i obilježavanja grobnica, treba podići prikladno spomen obilježje svim palim za otacbinu što bi i simbolično trebalo da označi kraj međusobnim sukobima. Drugim rječima, ne treba ništa izmišljati već uzeti primjer Španije koja je to odavno uradila i za koju niko razumni ne može reći da je na manjem civilizacijskom nivou od naše sredine.
