Matica srpska, najstarije kulturno, književno i naučno društvo Srba, jedinstvena institucija srpske istorije i kulture, osnovana je 16. februara 1826. u Pešti. Pošto su 1822. uglavnom zbog finansijskih nedaća ugašene bečke Novine serbske, njihov urednik Dimitrije Davidović, pritisnut okolnostima, spas je potražio kod knjaza Miloš Obrenović, prenosi Tanjug.
Među učenijim Srbima postojala je svijest o potrebi osnivanja novog srpskog glasila, a ideje su iskazivali Lukijan Mušicki, Georgije Magarašević i Jovan Hadžić.
Novosadski profesor Magarašević je 1823. pisao Jovan Hadžiću u Beč, gdje se Hadžić školovao, a tu se nalaze prvi nagoveštaji nastanka potonjeg Letopisa, iz čijeg okrilja će nastati Matica srpska. Prvu svesku Magarašević je pripremio do maja 1824, kada je njeno štampanje odobrila cenzura. Prvobitno je nazvana Serbska letopis, po uzoru na tadašnju nemačku periodiku.
Na prvoj svesci, štampanoj u Budimu, stajala je godina 1825. Objavljen je ambiciozan program praćenja književno-naučnog rada ne samo Srba, nego i širom slovenskog svijeta, uz obaveštenje da će izlaziti četiri sveske godišnje. Sveska je sadržala i pohvalu srpskom jeziku iz pera Jakoba Grima. Iako kvalitetan, časopis je bio na krhkim osnovama; novosadski knjižar i izdavač Konstantin Kaulici najavio je obustavu časopisa.
U pozadini se nalazio dublji spor oko reformskih ideja Vuk Karadžić. Pretplatnika je bilo malo, a u uvodniku prve sveske za 1826. Jovan Hadžić objavio je proglas: „Evo ti, počitajemi i predragi Rode, Letopisa Srbskog. Tebi podnosi sa ljubavlju punim žarom Matica Srbska, koja je Tebe radi i Tvoje slave radi postala, za Tebe radi, za Tebe diše”.
Okupljanjem rodoljuba oko Letopisa izrasla je Matica srpska. Istaknutu ulogu imao je Josif Milovuk, peštanski trgovac iz Trpinje u Sremu. On je okupljao poslovne ljude: Gavrilo Bozitovac, Andrija Rozmirović, Jovan Demetrović, Petar Rajić i Đorđe Stanković.
Prilikom osnivanja svi su darivali po 40 forinti u srebru, što je omogućilo utemeljenje Matice srpske. Osnovana je 16. februara 1826, a dan Matice se u početku obilježavao na Svetog Savu, 27. januara. Potrebu osnivanja nacionalno kulturnog društva Srba prethodno su isticali Stefan Stratimirović i Lukijan Mušicki.
Carska saglasnost cara Franjo I iz 1812. omogućila je pravnu osnovu za štampanje i rasprostranjivanje knjiga, što je otvorilo put utemeljenju Matice srpske.
Osnivači i istaknuti akteri bili su:
-
Jovan Hadžić (1799–1869), pravnik, pisac i prevodilac, autor Srpskog građanskog zakonika;
-
Josif Milovuk (1787–1850), trgovac i izdavač, prikupljao prenumerante;
-
Georgije Magarašević (1793–1830), gimnazijski profesor i prvi urednik Letopisa.
Matica srpska je tokom vremena pružala stipendije i podršku naučnom i kulturnom radu, uz značajne dobrotvore poput grofa Sava Tekelija i knjaza Miloša Obrenovića. Do 1864. godine nalazila se u Pešti, potom je preseljena u Novi Sad, koji je izrastao u vodeće središte srpske kulture.
Po uzoru na Maticu srpsku, nastale su i druge matice slovenskih naroda: Česi (1831), Matica ilirska u Zagrebu (1842), Matica dalmatinska u Zadru (1862), Slovenska matica u Ljubljani (1864), Matica Lužičkosrpska (1847), Galičko-ruska (1848), Poljska (1882), Bugarska (1909) i Dubrovačka Matica (1909).
(Politika)
