Glasanje o pokretanju postupka za prijem tzv. Kosova, odnosno privremenih vlasti na teritoriji srpske južne pokrajine Kosova i Metohije, u Savjet Evrope pokrenulo je lavinu komentara i analiza. Svakako, ono što je najočiglednije jeste da se značajan dio političkog Zapada ponovo, krajnje licemjerno, svrstao uz kršenje Povelje Ujedinjenih nacija, te zdušno podržao kršenje međunarodnog pravnog i političkog poretka.
Prije nego što se dublje upustimo u ovu analizu, vrijedilo bi reći nekoliko reči o samoj organizaciji Savjeta Evrope, o čijem smislu i radu postoje nemale kontroverze. Savjet Evrope je regionalna međunarodna organizacija evropskih zemalja, čije se sjedište nalazi u Palati Evrope (francuski Palais de l’ Europe) u gradu Strazburu. Ovaj grad se nalazi na granici Francuske i Njemačke, nekada je pripadao Njemačkoj, a danas je pak u sastavu Francuske. Ovaj grad, kao i cijelo pogranično područje Alzasa i Lorene, predstavlja simbol pomirenja Njemačke i Francuske nakon viševjekovnog sukobljavanja.
Osnovni ciljevi Savjeta Evrope kao organizacije su: unapređenje parlamentarne demokratije, poštovanje ljudskih prava, uspostavljanje vladavine prava.
Savjet Evrope je nastao potpisivanjem ugovora u Londonu 5. maja 1949. godine, kada su ga osnovale Belgija, Danska, Irska, Italija, Francuska, Luksemburg, Holandija, Švedska, Norveška i Ujedinjeno Kraljevstvo. Zanimljivo je da su upravo u okvirima ove organizacije nastala prva zvanična obilježja ujedinjene Evrope: zastava, zatim proslavljanje, tj. obilježavanje Dana Evrope i evropska himna, Deveta simfonija Ludviga van Betovena, poznata i kao Oda radosti. Evropska Unija je kao Dan Evrope uzela 9. maj, umjesto prvobitnog 5. maja, a izmijenili su i zastavu Savjeta Evrope u onu koju danas poznajemo. Savjet Evrope danas ima 47 država-članica, s tim što je članstvo Rusije suspendovano 2022. godine zbog rata u Ukrajini.
U kontekstu svega što se dešavalo, a u vezi s davanjem podrške da se pokrene procedura za članstvo nepostojeće države na teritoriji Republike Srbije, inače punopravne članice Savjeta Evrope, vrijedi pogledati i kako su pojedini zapadni mediji kritikovali ovu organizaciju. Vjerovatno najviše odjeknula je vijest 2018. godine kada je britanski Gardijan pisao o istrazi povodom optužbi i sumnji na korupciju u slučaju nekih članova Parlamentarne skupštine Savjeta Evrope. Oni su, navodno, primali novac za glasanje, luksuzne poklone ili putovanja koja su im, naravno, bila potpuno plaćena.
The Economist je još 2013. godine ozbiljno doveo u pitanje kredibilitet Savjeta Evrope, a i brojne evropske nevladine organizacije su, svaka iz svojih razloga, preispitivale ulogu i značaj Savjeta Evrope. Sa druge strane, i 2015. i 2017. godine govorilo se u medijima, uključujući i britanski Bi-Bi-Si, da je Savjet Evrope pored OEBS-a i svih organizacija Evropske Unije suvišan.
Dakle, kada se vidi istorijski put SE, ali i neke poslednje kontroverze, jasno je da se ne radi o organizaciji koja ima suštinski gledano veliku težinu u međunarodnim odnosima. Ali, ipak, ona predstavlja važnu kariku u evropskim poslovima i smatra se krovnom organizacijom koja štiti ljudska prava i vladavinu demokratije i njenih principa. Glasanjem o zahtjevu prištinskih vlasti to je sve direktno i flagrantno pogaženo. Analizirajmo redom.
Kosovo i Metohija je područje u Evropi gdje jedan narod, Srbi, trpi svakodnevne progone, ubistva, skrnavljenje grobova, vjerske i kulturne baštine. Srpskom narodu na njegovoj zemlji, Kosovu i Metohiji, tamošnje privremene vlasti silom nameću registarske tablice, dokumenta, a u nedelju 23. aprila su nametnule čak i lažne izbore u većinski srpskim sredinama na sjeveru Kosova i Metohije. Nadalje, od strane privremenih institucija vlasti na Kosovu i Metohiji, gde su u ogromnoj većini Albanci, nameće se i otimanje i prisvajanje srpske kulturne i verske baštine, prekraja se istorija, a srpski narod se na svojoj vjekovnoj teritoriji proglašava genocidnim. Na kraju, ali ne najmanje važno, značajan dio srpskog naroda, naročito u Metohiji i južno od rijeke Ibar, živi u enklavama, u veoma teškim uslovima. Izloženi su čestim isključenjima struje i vode, kao i svakovrsnim drugim pritiscima, prijetnjama, i na kraju i ubistvima od strane albanskih separatista i ekstremista.
Kada ovo sve znamo, a dobro je poznato koliko se strašnih zločina dogodilo na teritoriji Kosova i Metohija od strane albanskih terorista od 1998. godine pa sve do danas, postavlja se pitanje o kakvoj vladavini prava je riječ na toj teritoriji. Kako je moguće da jedna ilegalno ocijepljena teritorija, na kojoj važi samo pravo jačeg, može da postane punopravna članica jedne organizacije čiji je osnovni proklamovani cilj zaštita ljudskih prava? Kako članica organizacije koja je za mir i demokratiju može da postane jedna teritorija, koja em nije čak ni država, em se na njoj ubijaju djeca jer su Srbi, spaljuju se crkve i manastiri i ljudi drže u getima?
Ono što je, dakle, bilo na dijelu u Savjetu Evrope na glasanju 24. aprila 2023. godine jeste nastavak kršenja međunarodnog pravnog poretka. Ako malo pogledamo u prošlost, geneza je jasna. Najprije su albanski separatistički vođi naoružavani i podsticani na pobunu, potom su dobili vjetar u leđa zločinačkom NATO agresijom 1999. godine, da bi za sva svoje (ne)djela bili nagrađeni priznanjem nekakve lažne države 2008. godine.
Međutim, treba pogledati i drugu stranu medalje i vidjeti da je glasanje u Savjetu Evrope ipak dalo i neke veoma pozitivne rezultate. Španija, država članica EU i NATO, vrlo principijelno stoji od samih početaka na stanovištu da ne priznaje tzv. Kosovo. Štaviše, i sportisti koji predstavljaju organizacije iz Prištine imaju ozbiljne probleme kada treba da se takmiče u Španiji, a svakako je ostalo zabilježeno kako su španski fudbaleri, od reda svjetske zvijezde ovog sporta, reprezentaciju fudbalskog saveza iz Prištine nazivali njihova reprezentacija i oni, izbjegavajući da koriste čak i ime pod kojim se naša južna pokrajina takmiči.
Osim Španije, poštovanje međunarodnog prava stiglo je i od Kipra, koji sam ima ozbiljne probleme sa svojom teritorijalnom cjelovitošću. Sa tim višedecenijskim pitanjem ova zemlja je primljena u EU, ali uprkos tome, kada je u pitanju suverenitet i teritorijalni integritet naše zemlje, Kipar je veoma dosljedan u odbrani ne samo Srbije, već cjelokupnog međunarodnog pravnog poretka. Isto treba reći i za Rumuniju. Zanimljivo je da u ovoj zemlji ima izreka da Rumunija ima dva prijatelja: Srbiju i Crno more. Naša susjedna zemlja je i ovog puta stala na branik međunarodnog prava, a, podsjtimo, i ona je članica i EU i NATO i veoma čvrsto slijedi politički kurs prema Rusiji. No, uprkos svemu tome, poštuje i dosljedno primjenjuje najvažnije odredbe Povelje Ujedinjenih nacija i štiti međunarodni pravni poredak.
Mađarska je svakako jedno istovremeno i najprijatnije iznenađenje, ali to je postalo pomalo i očekivano. Iako su priznali jednostrano proglašenu nezavisnost Kosova i Metohije, čak je i predsjednica Katalin Novak nedavno posjetila Prištinu, ovo nije prvi put da glasaju u korist Srbije i međunarodnog prava. Mađarska je više puta bila uzdržana ili protiv kada je Srbiji bilo potrebno da se spriječi da teritorija pod vlašću privremenih institucija vlasti u Prištini bude primljena u neke međunarodne organizacije.
Stav Gruzije je od ranije poznat i to je zemlja koja takođe gazi jasno utabanim stazama međunarodnog prava, glasajući uvijek dosljedno za poštovanje svih normi priznatih svuda u svijetu. Prijateljstvo sa zemljama kavkaskog regiona ogledalo se i u tome što je Azerbejdžan takođe uvijek na strani Srbije kada je u pitanju njena politika očuvanja ne samo integriteta na Kosovu i Metohiji, nego cjelokupnog prava koje sprečava da cio svijet sklizne u haos. Azerbejdžan je zemlja koja ima izuzetno bliske odnose sa Turskom, koja je pak, nažalost, jedan od glavnih sponzora projekta nezavisnosti naše južne pokrajine, ali se u spoljnoj politici ove dvije jako bliske zemlje očito ne slažu uvek.
Za Srbiju je svakako bio razočaravajući stav Jermenije, koja je napustila glasanje. To je svakako nešto na čemu treba raditi ozbiljnije u budućnosti, jer srpski i jermenski narod imaju značajne istorijske veze. Slično razočarenje se može osjetiti i kada je riječ o Slovačkoj, zemlji koja podržava integritet Srbije, ne priznaje jednostranu odluku Prištine o nezavisnosti, ali je na ovom testu ipak pokazala nedovoljnu čvrstinu. Grčka je pak već dugo na klackalici. Od zemlje koja je bila naš najstabilniji međunarodni prijatelj, koja je pomagala srpskom narodu i tokom građanskog rata u bivšoj Jugoslaviji i tokom NATO agresije, sada ima jednu kalkulantsku vladu u Atini. Dodajmo tome da Atina i Priština često otopljavaju odnose, a tu je povrh svega i stav grčke crkve o situaciji u Ukrajini, i nekanonskom djelovanju Vaseljenske patrijaršije. To sve pokazuje da Grčka nije nimalo čvrsta u podršci Srbiji kao što je to nekada bila. Bosna i Hercegovina je svakako priča za sebe. Njena uzdržanost je posebno interesantna kada se uzme u obzir da ono što je dopušteno prištinskim vlastima, nije dozvoljeno Republici Srpskoj. Već su ozbiljni analitičari primijetili da bi ovakav stav Bosne i Hercegovine bio na testu kada bi se glasalo o prijemu Republike Srpske u neku organizaciju ovakvog tipa.
Konačno, Ukrajina i Moldavija, nošene obećanjima političkog Zapada, takođe su se uzdržale od glasanja. I jedna i druga se ubrzano nadaju da će ući u Evropsku Uniju i možda NATO, te da će postati branik širenju Rusije. Inače, ironija je da obije zemlje i same imaju problem sa svojom teritorijalnom cjelovitošću, ali se njihove spoljne politike očigledno vode negdje izvan Kijeva i Kišinjeva. Slučaj Ukrajine, zemlje koju je zadesila velika ratna nesreća, posve je indikativan. Predstavnici ove zemlje su glasali tek nakon konsultacija sa diplomatskim predstavnicima Sjedinjenih Američkih Država i Velike Britanije i tada su se uzdržali od glasanja. Ukrajina i Moldavija su inače zemlje koje ne priznaju samoproglašenu nezavisnost južne srpske pokrajine i u tome su bile, činjenica je, uvijek dosljedne. Da li je ovo glasanje prosta želja da se nikome ne zamjere, a opet urade nešto za svoje zapadne saveznike, ili nagovještaj promjene politike, ostaje da se vidi.
Zanimljivo je da je upravo Srbija ta koja poštuje integritet i suverenitet Ukrajine, te da se naša zemlja pritiska da uvede sankcije Rusiji, a da iznova potvrđuje da podržava ukrajinsku cjelovitost. Očigledno, bez razumijevanja za tešku poziciju Srbije, zvanični Kijev glasa suprotno našim interesima. Sa druge strane, kao zemlja koja je pretrpjela rat, agresiju i sankcije, Srbija pomaže Ukrajinu. I dok vlast Vladimira Zelenskog progoni kanonsku Ukrajinsku pravoslavnu crkvu, stvara u savezu sa Fanarom lažnu crkvenu jerarhiju, prištinska uprava, sa sličnim saveznicima kao Ukrajina, radi isto Srpskoj pravoslavnoj crkvi. A do skoro je i u Crnoj Gori bilo slično. No, stav zemalja regiona, poput Crne Gore ili Sjeverne Makedonije, Bugarske, Hrvatske, bio je sasvim očekivan i od njih se očigledno i ne možemo nadati poštovanju međunarodnog prava i podršci Srbiji.
Rijetki su slučajevi gdje se u Savjetu Evrope preglasava, jer se većina odluka obično donosi jedinstveno. No, jasno je da je ovdje srušeno jedinstvo Savjeta Evrope, da je, ne prvi put, doveden u pitanje i smisao te organizacije. No, ovo i ovakvo preglasavanje u SE predstavlja kršenje međunarodnog pravnog poretka, ne prvo, a zacijelo ne i poslednje. Dvoličnost i dvostruki aršini u zemljama političkog Zapada i njihovih saveznika i satelita ponovo su došli do izražaja. Žolt Nemet, mađarski predstavnik u SE, dobro je upitao da li je bio pravi trenutak za ovakvo glasanje, u ovim veoma teškim svjetskim geopolitičkim okolnostima. Sada je, nakon glasanja u Savjetu Evrope, svakom dobronamjernom i zdravorazumskom jasno kome naruku ide rušenje međunarodnog poretka i dalje zaoštravanje situacije u Evropi.
