Krajem ove nedjelje imamo priliku da uživamo u utakmicama četvrtfinala Svjetskog prvenstva u fudbalu. Prvi put od kada se Mundijali igraju, a tome će pun vijek za vrijeme sljedećeg, među osam najboljih na svijetu nema nijednog od tri najuspješnija tima u istoriji – Brazila, Njemačke i Italije.
Još od kako su Azzurri kao domaćini 1934. osvojili najvredniji fudbalski pehar, dominacija se koncentrisala u rukama ove tri nacije. Do ove decenije nikad se nije desilo da na dva vezana turnira pehar ne osvoji nijedna od tri selekcije.
Nasuprot tome, četiri puta se događalo da ove selekcije vežu dvije titule, a jednom (1954-62) osvojili su tri uzastopna pehara. To se desilo unutar ere koja je trajala od 1934. do 1974, tokom koje je odigrano devet turnira (zbog rata preskočene 1942. i 1946. godina), uz tri brazilske i po dvije titule za Italiju, Zapadnu Njemačku i kompletan ostatak svijeta. Kada je 2014. završen šampionat u Brazilu, ukupni skor bio je 13 pehara za ove tri zemlje (5 Brazil, po 4 Nijemci i Italijani), sedam za sve ostale zajedno (po dva za Urugvaj i Argentinu, po jedan za Englesku, Francusku i Španiju).
Italijani su krenuli sa dvije titule prije rata, a poslije njega su imali uspone i padove, trofeje osvajali usred najvećih kriza (Totonero 1980, Calciopoli 2006), i od 1970. do 2006. ravnomjerno stizali do finala na svakih 12 godina, uz još dva top 4 plasmana u međuvremenu.
Brazil i SR Njemačka su, nasuprot tome, jednostavno bili superkonzistentni. Brazilci su jedini tim koji nije propustio nijedan turnir, trebale su im tri šanse da se popnu na postolje, ali su poslije rata bili moćni, pa su propustili samo dva polufinala u 40 godina (1938-78). Utoliko je čudnije djelovalo to što je slavna generacija koju su predvodili Ziko, Sokrates i Falkao prekinula taj niz. Čak i kada ne bi stigli u polufinale, mjesto među osam bilo je skoro zagarantovano – prije 2026. izborili su ga 20 puta i ispustili ga samo 1934. i 1990. Da je neko tokom posljednje slavne ere, 1994-2002, kada su igrali tri vezana finala i dva dobili, pomenuo mogućnost ovakvog sunovrata, bio bi proglašen ludim.
Nijemci su propustili prva dva takmičenja u Južnoj Americi (1930, 1950, nisu ni probali da stignu na njih), a na ostalima su uglavnom bili brutalni. Prvu medalju osvojili su na debiju (treće mjesto 1934), a u periodu 1954-1990 osam puta su igrali polufinale na deset turnira (završili su je sa šest medalja na sedam turnira).
Najbolje su ostavili za kraj, jer su od 2002. do 2014. na svakom turniru bili makar treći, i jedini u istoriji vezali četiri medalje. Koliko je to teško svjedoči podatak da je Brazil samo jednom uspio da veže tri top 3 plasmana, a Francuzi bi mogli da to ostvare ako dobiju bar jedan od posljednja dva meča na turniru.
Nijemci su toliko ispred svih, da su pored četiri u nizu, triput imali tri u nizu. Prije 2018. njihov jedini plasman ispod sedmog mjesta dogodio se 1938. godine. Ideja da bi Njemačka mogla na tri uzastopna turnira da završi u dvocifrenim pozicijama zvučala je kao horor.
A eto nas i eto njih, tri najuspješnije nacije svjetskog fudbala, spakovane i poslate kući prije nego Maroko, Švajcarska ili Norveška. Prvi put u istoriji nikoga od njih nema među osam, ali kriza traje mnogo duže.
Otkako je 2002. osvojio petu titulu, Brazil je zaređao sa izgubljenim četvrtfinalima – tokom dvije decenije dobili su samo jedno, kod kuće, ali su onda doživjeli neviđenu bruku i turnir završili sa deset golova primljenih od Nijemaca i Holanđana. Ove godine su ispali čak i kolo ranije.
Italija je bila sljedeći šampion – 2006 – i od tada je dobila samo jednu mundijalsku utakmicu. Dva vezana ispadanja u grupi bila su ozbiljna sramota za slavnu naciju, ali tri uzastopna propuštanja turnira su gora od najcrnje noćne more. Nijemci takođe nemaju ulazak među 16 poslije 2014, jer su dvaput ispadali u grupi, a na ovom turniru su pali na prvom koraku eliminacija.
OK, konstatovali smo stanje – tri stuba svjetskog fudbala istovremeno su totalno van potrebne forme – a sada je vrijeme da se pozabavimo uzrocima, koji su različiti u svakoj od zemalja, ali im je korijen u suštini jedinstven.
Prvo su pali Italijani
Idemo hronološki: italijanski fudbal je posrnuo prvi, jer se zapravo nikada nije oporavio od serije udaraca koje je zadobio u prvih nekoliko godina ovog vijeka. Italija je živjela slavne dane devedesetih, kada se ogroman novac slio u njihove klubove, koji su potpuno dominirali Evropom, a dugogodišnji kvalitetan rad iznjedrio nekoliko uzastopnih generacija igrača sposobnih za velika djela.
Onda se na samom startu XXI vijeka nad ligom nadvila finansijska kriza, koja je prvi put zakomplikovala odnose sa televizijama i u bankrot otjerala vlasnike i sponzore nekoliko klubova iz samog vrha. Drama je kulminirala Kalčopolijem 2006, kada su stigli dokazi da su neki od klubova i sudija masovno namještali utakmice, što je malo koga iznenadilo.
Prva reakcija na to bilo je skupljanje snaga – reprezentacija je nadmašila sebe i uzela svjetsku titulu, pola Juventusovih zvijezda ostalo je u klubu uprkos preseljenju u drugu ligu, a Milan je čak dodao sedmu evropsku titulu 2007. Inter, koji nije bio među kažnjenima, nacionalnu dominaciju takođe je pretvorio u evropsku krunu 2010, ali je već dotle bilo jasno da oba milanska kluba žive na kredit.
Od starta 2010-ih to se više nije moglo sakriti, obje ekipe su bile prinuđene na drastične uštede, a zatim i prodate strancima, ista sudbina zadesila je još nekoliko ekipa iz vrha, a iako se ubrzo poslije izbacivanja iz lige vratio jači nego ikad, i Juventus je ostao bez uprave desetak godina kasnije.
Kada je istekla četvrtina ovog vijeka stanje u Italiji bilo je alarmantno – Serie A ne može finansijski da parira ni španskoj i njemačkoj ligi, a njeni najveći klubovi sad redovno gube trku za igrače sa ekipama iz donje trećine Premijer lige. Pre desetak godina su svi italijanski klubovi ispali iz top 10 po prihodima, zatim su skliznuli i iz top 12, a sada tek ponekad neki od njih uđe u top 15. Niko od Juventusa, Milana i Intera ne dobacuje više do polovine prihoda kontinentalne velike četvorke: Real, Barselona, Bajern, PSŽ, a sada gledaju u leđa i Atletiku i Borusiji.
Trenerski kadar, ne tako davno poznat izvozni proizvod italijanske fudbalske industrije, doživio je sunovrat, istih sedam trenera vrte se kroz vodeće ligaške klubove, što je dovelo do ozbiljne stagnacije. Isti stari treneri boje se da pruže priliku mladim talentima, umjesto toga dovodeći čete isluženih kadrova iz drugih liga.
Tako se dešava paradoks da Italija u posljednje tri godine ima jednu U19 i dvije U17 evropske titule, da su se u obje konkurencije peli na postolje i na svjetskim prvenstvima, ali da se tu priča završava. Mladići ostaju predugo u Primaveri, juniorskoj ligi, vrlo rijetko dobiju šansu u Seriji A, već u U21 uzrastu nisu konkurentni (petostruki prvaci Evrope 1992-2004 imaju jedno polufinale od 2013), a o A selekciji da i ne pričam.
Zemlja sa desetinama legendi prije samo četvrt vijeka sada je spala na tri-četiri ozbiljna imena, a i njima nerijetko prijeti suspenzija ili nešto još teže. TV ugovor djeluje kao nemoguća misija, a stabilnost vlasnika je i dalje vrlo rijetka. Izlazak iz krize djeluje u ovom trenutku kao nemoguća misija, mada su Italijani i dalje vični izvlačenju rezultata iz šešira, kad nikakva logika ne postoji.
Njemački krah ima tačan datum i vrijeme
Ako je pad Italije nešto što je dobro dokumentovano i logično, situacija sa druge strane Alpa je pomalo paradoksalna. Nijemci su sredinom 2000-ih okončali za svoje pojmove deceniju krize, i iz korijena promijenili način na koji rade manje-više sve, što je dovelo do spektakularnih rezultata na klupskom i reprezentativnom planu.
Koristeći opšti polet i infrastrukturu, koji su ostali od Svjetskog prvenstva 2006, oni su počeli da kao na traci izbacuju generacije igrača visokog nivoa i modernog pristupa igri. Prvi put u istoriji njemačke selekcije nisu bile samo jake, nego i atraktivne, a generacija koja je 2009. u finalu U21 Eura zbrisala Engleze 4:0 donijela je pet godina kasnije seniorsku titulu.
Na klupskoj sceni isticao se niz škola, a na vrhu piramide stajali su Bajern i Dortmund, godinama po kvalitetu među pet u Evropi, sve do njemačkog finala Lige šampiona 2013. Sve je išlo u pravom smjeru i dugogodišnja dominacija djelovala je logično. Slom u ovom slučaju ima tačan datum.
Dok su se dvije ekipe spremale da u polufinalu dočekaju Real i Barselonu, 23. aprila 2013. stigla je vijest da Mario Gece tog ljeta prelazi u Bajern bez obeštećenja. Gece je bavarsko dijete, i povratak kući je bio logičan, ali manirom transfera i vremenom objave, pred ključnu utakmicu Dortmunda u Evropi, čelnici Bajerna povukli su jasnu crtu između dva kluba.
Iako su i jedni i drugi izbacili španske velikane, vrlo brzo je došlo do raslojavanja. Mjesec kasnije Bajern je osvojio evropsku krunu i prvu od, ispostaviće se, jedanaest vezanih titula. Dok se to dešavalo rivali su tonuli, predajući Bavarcima svoje najbolje kadrove upola cijene ili besplatno. Poslije nekoliko godina pokušaja borbe, Dortmund je bacio peškir.
Iako je minhenski klub i decenijama prije toga dominirao, dok su se partneri smjenjivali, bajernizacija je polomila kičmu njemačkom fudbalu. Bundesliga je za vrlo kratko vrijeme od atraktivnog postala besmisleno takmičenje, a državni tim poslije deset godina stalnih uspjeha i šest vezanih polufinala i finala EP i SP odjednom krenuo ka dnu.
Skoro deceniju kasnije stvari su na istom mjestu – Bajern je u samom vrhu Evrope, ali niko drugi nije ni blizu, a reprezentacija doživljava blamažu za blamažom. Izlaz je jasan – debajernizacija, oduzimanje potpune kontrole nad ligom bi bila prvi korak, ali niko u toj zemlji ne djeluje spremno na takav potez.
Brazil više nema mangupe, čim naiđu na tvrdo – tu je kraj
Kada su 2006. Nijemci organizovali Mundijal, onaj koji će osvojiti Italijani, kao apsolutni favorit stigao je Brazil. Selesao je imao nevjerovatno jak i atraktivan tim, od Dide, Kafua i Roberta Karlosa, pa do Ronaldinja, Adrijana i Ronalda. Osvojili su sve trofeje prethodnih godina i djelovali nezaustavljivo.
Onda ih je na turniru neočekivano srušio Zinedin Zidan i sve je krenulo po zlu. Umjesto da 2014. bude veliko slavlje u čast poraza, sedam golova primljenih u polufinalu SP, na domaćem terenu, pokazalo je razmjere problema.
Uzrok problema bio je jasan: elitni klinci u brazilskom fudbalu paralelno igraju futsal, gdje ih sudije štite. Nejmarova generacija bila je tehnički bolja nego sve prethodne, ali vještine koje se stiču na ulici, u školskom dvorištu potpuno su izostale. Čim osjete tvrdo, tu je kraj.
U međuvremenu se umiješala i ekonomija, najveća zemlja Latinske Amerike toliko je odmakla ostalima, da se razlika očas posla prelila na fudbal. Već smo zaboravili kada je Kopa Libertadores završio u nekoj drugoj zemlji, a finansijska moć je učinila Flamengo i njegove rivale silama koje se odupiru evropskoj dominaciji. Sve više domaćih igrača zato bira da ostane kod kuće i na taj način limitira sopstveni razvoj.
Naravno, racio i Latinska Amerika ne idu zajedno. Među uzrocima pada po mišljenju brazilskih komentatora i široke javnosti dominiraju nagli masovni prelazak brojnih fudbalera na protestantizam, odlazak elitnih talenata u Premijer ligu i evropeizacija stila nacionalnog tima, za razliku od klubova, koji uglavnom igraju striktno neevropski.
Tri velike fudbalske nacije su u relativno kratkom roku ispale iz elite i sada ne umiju da se vrate. Dve od tri nikada nisu bile u takvoj poziciji još otkad su se prvi put popele na vrh i zaista nemaju znanje kako da se iz problema izvuku, dok je u trećoj problem mnogo dublji i nije limitiran na fudbal.
U stvarnosti zajednička crta svih ovih problema je modernost – Brazil i Italija nikad se nisu uključili u moderne tokove, dok su Nijemci bukvalno sletjeli sa čela kolone fudbalskog modernizma i sada ne znaju da se vrate.
Fudbal se fundamentalno promijenio kada su Francuzi, izgradnjom nacionalnog centra u Klerfontenu (a korijeni toga vuku do sredine sedamdesetih i Ajaksovog trenera Stefana Kovača), raskrstili sa dotadašnjim sistemom i centralizovali razvoj. Uspjeh koji su time ostvarili, u vidu svjetske i evropske titule 1998. i 2000, podstakao je niz drugih država da krenu tim putem, od Portugala, Njemačke, Japana, Kanade, pa do Engleske, oko 2010. godine. Nije iznenađenje da je za svaku od njih uslijedio nagli uspon.
Slične planove, ali prilagođene veličini i podneblju, u posljednjih dvadeset godina sprovele su i mnoge manje države, od Islanda, preko Norveške, Danske, Austrije, Švajcarske, pa sve do Gruzije, uključujući Mađarsku, a na određeni način i Hrvatsku i Belgiju, mada je kod njih to došlo bez centralnog planiranja iz nacionalnog saveza.
Nivo kvaliteta fudbala se bez izuzetka veoma podigao u svakoj od tih zemalja. Demografske promjene su to znanje počele da šire po Evropi i svijetu, što je ovaj Mundijal najbolje pokazao. Ko se ne prilagodi, ide dole, ma koliko velik bio. Prije ili kasnije Italija i Brazil će morati to da shvate.
