ANATOMIJA DVODECENIJSKOG RAZLAZA

Najnovija diplomatska i verbalna razmjena vatre između Beograda i Podgorice, povodom crnogorske proslave nezavisnosti u maju 2026. godine, pokazala je da su odnosi Srbije i Crne Gore, dvije decenije nakon razdruživanja, i dalje zarobljeni u začaranom krugu identitetskih trauma, istorijskog revizionizma i dnevnopolitičkih zloupotreba.

Ono što je sa crnogorskog stanovišta trebalo da bude protokolarna komunikacija povodom dvadesete godišnjice crnogorskog referenduma o nezavisnosti, pretvorilo se u još jedan duboki diplomatski rov, čime su jedna proslava i istorija ponovo posvađale Beograd i Podgoricu. Kada je predsjednik Srbije Aleksandar Vučić javno i nedvosmisleno odbio poziv da prisustvuje proslavi u Podgorici, opisujući je kao „glamuroznu proslavu otcjepljenja od moje Srbije“ i poručivši da bi ga bilo sramota da slavi razbijanje zajedničke države, pokrenuta je lavina uzajamnih optužbi ministarstava spoljnih poslova.

Podgorica je odgovorila podsjećanjem da se Crna Gora nije „otcijepila“, već da je kao ravnopravna članica labave Državne zajednice obnovila suverenitet. Beograd je uzvratio tezama o „antisrpskoj politici“ i brisanju zajedničke istorije. Vučić je u autorskom tekstu povodom ovog sukoba optužio Podgoricu za licemjerje. Istakao je da Srbija nikada nije ugrozila teritorijalni integritet Crne Gore, dok je Crna Gora samo dvije godine nakon referenduma priznala nezavisnost Kosova, čime je direktno prekršila Povelju UN na štetu Srbije.

Međutim, ovaj verbalni rat nije planuo tek tako, sam od sebe. On je bio direktna posljedica izjave crnogorskog predsjednika Jakova Milatovića, koji je samo dva dana ranije, u društvu šefa NATO-a Marka Rutea, konstatovao da je bombardovanje SRJ 1999. godine bilo posljedica „veoma lošeg i iracionalnog odlučivanja“ tadašnjih lidera u Beogradu. Tako su se u samo nekoliko dana zgusnule sve ključne neurotične tačke odnosa dvije države: 1999, 2006. i pitanje Kosova.

GENEZA RASKOLA
Da bi se razumio današnji nivo nepovjerenja, kalendar se mora vratiti tačno 29 godina unazad. Sve je počelo u julu 1997. godine, istorijskim raskolom unutar vladajuće Demokratske partije socijalista (DPS). Dotadašnji politički blizanci i Miloševićevi vjerni sljedbenici, Milo Đukanović i Momir Bulatović, ušli su u bespoštednu borbu za kontrolu nad Crnom Gorom. Đukanović je, shvativši da opstanak uz sankcijama izolovanu Srbiju vodi i njegovu vlast u ambis, napravio radikalan zaokret ka Zapadu, proglasivši Miloševića „prevaziđenim političarom“, dok je Bulatović ostao lojalan saveznoj ideji. Pobjeda Đukanovića na dramatičnim predsjedničkim izborima u oktobru 1997. godine označila je faktički početak kraja zajedničke države. Sve što je uslijedilo u narednoj deceniji bilo je tehničko i institucionalno distanciranje.

Već tokom NATO bombardovanja (1999), Podgorica odbija da proglasi ratno stanje, a dok avioni Alijanse gađaju ciljeve širom SRJ, Crna Gora vodi politiku de fakto neutralnosti. Zemlja se našla na ivici građanskog rata, sa saveznom Vojskom odanom Miloševiću na jednoj i drastično naoružanom crnogorskom policijom odanom Đukanoviću na drugoj strani. Odmah potom (1999–2000) dolazi do monetarnog razvoda, kada Podgorica ukida dinar, uvodi njemačku marku (kasnije euro) i prekida platni promet sa Srbijom, čime je ekonomska federacija prestala da postoji i prije one političke.

Pod teškim pritiskom Brisela i Havijera Solane, stvorena je hibridna Državna zajednica Srbija i Crna Gora; bila je to država sa zajedničkim predsjednikom (Svetozar Marović) i vojskom, ali bez zajedničke valute, tržišta i carine. Sa ugrađenom „klauzulom o samouništenju“ nakon tri godine, ova tvorevina bila je tek čekaonica za referendum koji je uslijedio 21. maja 2006. godine.

Nakon referendumske pobjede suverenističkog bloka (55,5%), zvanična Podgorica agresivno je krenula u projekat izgradnje novog, antisrpski kodiranog crnogorskog identiteta. Građani koji su se izjašnjavali kao Srbi (oko 30 odsto stanovništva) preko noći su postali sumnjiva manjina, često tretirana kao „peta kolona“ Beograda. Uslijedilo je ustavno normiranje crnogorskog jezika kao jedinog službenog (iako je većina govorila srpskim), izbacivanje srpskih pisaca iz lektira i uvođenje novih grafema. Podaci crnogorskog Ombudsmana godinama su svjedočili o institucionalnom aparthejdu: u javnom sektoru i ministarstvima procenat zaposlenih Srba bio je na nivou statističke greške (između 3 i 5 odsto).

Kulminacija je dostignuta 2008. godine kada je Podgorica priznala nezavisnost Kosova, što je Beograd doživio kao vrhunsku izdaju istorijskog savezništva. Finalni udarac Đukanovićev režim pokušao je da zada krajem 2019. godine kontroverznim Zakonom o slobodi vjeroispovijesti, sa očiglednom namjerom podržavljenja imovine Srpske pravoslavne crkve (SPC) i stvaranja partijske autokefalne crkve. To je pokrenulo višemjesečne svenarodne litije, koje su u avgustu 2020. godine konačno srušile trodecenijski režim DPS-a.

OGLEDALO U BROJEVIMA
Ako su litije 2020. godine bile politički potres, zvanični rezultati dugo odlaganog i politički mučnog popisa stanovništva, koje je Uprava za statistiku (Monstat) objavila krajem 2024. godine, donijeli su hladno otrježnjenje i preciznu mapu crnogorskog društvenog tkiva. Popisni rezultati pokazali su da inženjering Mila Đukanovića nije uspio da trajno asimiluje srpski identitet, ali su istovremeno ukazali da je Crna Gora ostala bilingvalna i duboko podijeljena država, u kojoj niko nema apsolutnu većinu.

Brojevi su ogolili sljedeću realnost: Kao Crnogorci izjasnilo se 41,12 odsto građana (pad u odnosu na 45% iz 2011. godine). Sa druge strane, procenat onih koji se izjašnjavaju kao Srbi porastao je na 32,93 odsto (skok sa ranijih 28,7%). Slijede Bošnjaci sa 9,45% i Albanci sa 4,97%.

Ključni šok za crnogorske suvereniste leži u jezičkoj strukturi. I dok je crnogorski jedini službeni jezik, njime govori svega 36,23 odsto stanovništva. Nasuprot tome, srpski jezik kao maternji ili jezik kojim uobičajeno govore navodi čak 43,18 odsto građana, što ga čini ubjedljivo većinskim jezikom u zemlji. Uprkos pokušajima DPS-a da razbije kanonsko pravoslavlje, 71,10 odsto građana izjasnilo se da pripada pravoslavnoj vjeri, što u praksi znači apsolutnu dominaciju Mitropolije crnogorsko-primorske SPC, koja je i iznijela teret odbrane identiteta tokom litija.

Ova statistika postala je ključno političko oružje. Za prosrpske snage u Crnoj Gori, činjenica da je srpski jezik većinski, a da Srbi čine trećinu države, predstavljala je neoboriv argument za zahtjev da srpski jezik hitno postane službeni kroz promjenu Ustava i da Srbi dobiju srazmjeran udio u svim državnim strukturama. S druge strane, za procrnogorsku opoziciju ovi brojevi upalili su alarm za „odbranu od tihog posrbljavanja“ i uvođenja Crne Gore u orbitu Beograda, što objašnjava zašto je retorika u Podgorici ponovo postala tako oštra i odbrambena.

Iako je padom DPS-a pritisak na SPC i Srbe ublažen, a Temeljni ugovor potpisan, odnosi Beograda i Podgorice nijesu ušli u mirnu luku. Razlog leži u činjenici da se nova, proevropska elita u Podgorici (oličena u Pokretu Evropa sad) grčevito bori da zadrži spoljnopolitički kurs (NATO i Kosovo) kako ne bi ugrozila status favorita za ulazak u EU do 2028. godine, dok istovremeno zavisi od glasova prosrpskih partija.

SRPSKI ADUT KNEŽEVIĆ
U tom međuprostoru ključnu ulogu igra Milan Knežević, lider Demokratske narodne partije (DNP). Naoružan upravo rezultatima pomenutog popisa, Knežević danas funkcioniše kao najglasniji advokat beogradske politike u Crnoj Gori i neka vrsta kontrolnog mehanizma Spajićeve vlade. Knežević je preko svoje baze u Zeti uspio da izdejstvuje lokalnu deklaraciju o poništenju priznanja Kosova, najavljujući istu bitku i u državnom parlamentu. Za Beograd, on je heroj koji pokušava da ispravi istorijsku nepravdu; za suverenističku Podgoricu, on je „trojanski konj“ koji po nalogu Aleksandra Vučića opstruira evropske integracije Crne Gore.

Knežević vješto koristi parlamentarnu većinu da nametne teme poput vraćanja srpske trobojke kao narodne zastave ili uvođenja srpskog jezika kao službenog, prijeteći obaranjem Vlade ukoliko se zahtjevi Srba budu ignorisali. Tokom aktuelnog sukoba, on je otvoreno stao uz Vučića, nazivajući Crnu Goru iz 2006. godine „privatnom državom nastalom na neregularnom referendumu“.

Dok se Beograd i Podgorica vrte u začaranom krugu identitetskih razmirica, zapadni centri moći — Brisel i Vašington — na ove potrese gledaju sa rastućom zabrinutošću, ali iz dvije potpuno različite taktičke pozicije. Za Evropsku uniju i Sjedinjene Američke Države, stabilnost Crne Gore nije samo lokalno pitanje, već ključni test za sprečavanje prelivanja navodnog ruskog i kineskog uticaja na Zapadni Balkan.

Iz ugla Brisela, najnovije zaoštravanje odnosa dolazi u najgorem mogućem trenutku. Crna Gora već duže važi za apsolutnog favorita u procesu proširenja, sa ambicioznim, ali realnim ciljem da postane 28. članica EU do 2028. godine. Međutim, evropski zvaničnici iza zatvorenih vrata sve glasnije upozoravaju da stalno podgrijavanje tenzija sa Beogradom, praćeno unutrašnjim ucenama prosrpskih partija oko identitetskih pitanja, direktno koči reformske procese. Brisel u akcijama poput Kneževićeve rezolucije o Kosovu ili insistiranja na promjeni Ustava oko jezika vidi svjesnu diverziju koja Crnu Goru treba da prikaže kao nestabilnu i nespremnu za članstvo, čime bi se region zadržao u sivoj zoni evrointegracija.

Vašington postupa znatno direktnije i pragmatičnije. Za Stejt department, Crna Gora je punopravna članica NATO-a i svako odstupanje od spoljnopolitičkog kursa Alijanse smatra se crvenom linijom. Izjava Jakova Milatovića o „iracionalnim odlukama lidera iz 1999. godine“, data pred generalnim sekretarom NATO-a Markom Ruteom, bila je pažljivo sročena poruka namijenjena upravo zapadnim saveznicima. Tom izjavom, crnogorski predsjednik pokušao je da potvrdi apsolutnu lojalnost Podgorice evroatlantskom sistemu vrijednosti. Američke diplomate, stoga, sa velikim podozrenjem prate ulogu zvaničnog Beograda i Milana Kneževića, detektujući u njihovom djelovanju „pokušaj meke moći Rusije koja preko srpskog faktora nastoji da destabilizuje jednu NATO državu iznutra“.

NOVI POLITIČKI BLOKOVI
U regionalnom kontekstu, ovaj sukob cementira nove geopolitičke blokove na Balkanu. Dok se osovina između Beograda i Banje Luke učvršćuje kroz koncepte svesrpskog sabora i zajedničkog djelovanja, Podgorica se sve više oslanja na regionalne partnere koji dijele isti evroatlantski kurs — prije svega na Skoplje i Tiranu, ali i na zvanični Zagreb, koji uvijek budno i sa odobravanjem prati svaku distancu Crne Gore od Srbije. Kampanja za povlačenje priznanja Kosova na lokalnom nivou unosi dodatnu nervozu i u Prištinu, čineći odnose u trouglu Beograd–Podgorica–Priština najzategnutijim od proglašenja kosovske nezavisnosti.

Paradoks ove geopolitičke drame leži u činjenici da Brisel i Vašington ne žele potpunu izolaciju Beograda, jer im je Srbija neophodan partner za rješavanje kosovskog čvora i stabilnost Bosne i Hercegovine. Zbog toga Zapad balansira: s jedne strane snažno podržava Crnu Goru da ostane na evropskom kolosijeku, dok s druge strane blago i diplomatski prigušeno kritikuje Vučićevu retoriku, pokušavajući da spriječi da se verbalni rat na liniji Beograd–Podgorica pretvori u trajnu bezbjednosnu krizu na Balkanu.

Tek odnosi Beograda i Podgorice danas se nalaze u stanju permanentnog, kontrolisanog konflikta. Dok zvanični Beograd svaku kritiku iz Podgorice tumači kao dokaz antisrpske zavjere, zvanična Podgorica (čak i ova nova, deklarativno bliskija Beogradu) svaki impuls solidarnosti ili pritiska iz Srbije vidi kao pokušaj realizacije projekta „srpskog svijeta“.

I dok Milan Knežević i desno krilo parlamentarne većine pokušavaju da, na krilima popisne statistike, redefinišu karakter države, zvanična Crna Gora suočava se sa sopstvenim paradoksom: kako slaviti dvadeset godina nezavisnosti u državi koja je i dalje duboko, identitetski podijeljena napola, i u kojoj se svaka riječ izgovorena u Beogradu i dalje mjeri preciznije od bilo kog dekreta iz Brisela.