Najbogatiji između dva rata u Crnoj Gori: Braća Zuber sa Cetinja bogatstvo donijela iz Srednje Amerike

Piše: Jovan Markuš

Nikola Andrijin Zuber sa Uganja završio je Bogoslovsko–učiteljsku školu na Cetinju, a njegov brat Lale Pomorsku akademiju.

Prvi svjetski rat zatekao je braću Zuber u Americi, u Hondurasu, gdje su oba brata stekla imetak i izgradila ugled kao trgovci i pomorci. Po završetku rata, sa velikim kapitalom, među prvima su se vratili u Crnu Goru i na Cetinju osnovali Srpsko-albansku banku sa osnovnim kapitalom od 100 miliona tadašnjih dinara. Osnovali su „Jadransko-skadarsku plovidbu“ u Boki Kotorskoj, kao i „Zetsku plovidbu“ na Skadarskom jezeru. Braća su kupila i poklonila Opštini Cetinje električnu centralu vrijednu 5.000.000 tadašnjih dinara. Jedini uslov bio je da se od prihoda centrale svake godine, za 8. novembar (Mitrovdan), o njihovoj krsnoj slavi, cetinjskoj sirotinji podijeli 50.000 dinara, kako tog dana ne bi bilo gladnih na Cetinju. To je bila prva električna centrala u tadašnjoj Crnoj Gori. Braća Zuber, Nikola i Lale, prvi su započeli rudarske radove u Buljarici i Crmnici.

Od bogatstva koje su stekli i donijeli u Crnu Goru, na Cetinju su otkupili i adaptirali palate tadašnjih ambasada, poput italijanskog, francuskog, engleskog i ruskog poslanstva. Uredili su ruinirani „Grand hotel“ i zgradu „Crnogorske banke“.

Braća Zuber su imali autobusko preduzeće i održavali prevoz robe i putnika od Cetinja do Kotora. Cio stari dio Ulcinja, dio Buljarice i nekoliko zgrada u starom Petrovcu bili su u njihovom vlasništvu. Posjedovali su i jednu od najljepših i najbolje očuvanih baroknih palata na Jadranu – palatu Bujovića u Perastu, u kojoj se danas nalazi Zavičajni muzej. Osim ove, imali su još nekoliko palata u Perastu, među kojima se izdvaja velika barokna palata braće Smejkija, u kojoj je od 1924. godine radila najveća tekstilna industrija u Crnoj Gori – „Jadran“ Perast.

Jedan od direktora „Jadrana“ Perast, punih 25 godina, bio je Đorđije Nikičin Zuber, čija je velika zasluga što je razvio sistem sa dvije fabrike, 1.150 radnika i 76 prodavnica.

Nikola Zuber je u dva navrata bio biran za predsjednika Opštine Cetinje (1934–1938), a u dva mandata bio je i poslanik u Skupštini Kraljevine Jugoslavije. Njegov brat Lale takođe je biran za poslanika iz Cetinja. Nažalost, posljeratne vlasti oduzele su gotovo cjelokupno bogatstvo braći Zuber i njihovim potomcima, pa čak i ulicu koju su im građani Cetinja dodijelili kao najvećim dobrotvorima. Time nijesu ispoštovana njihova zavještanja, a cetinjskoj sirotinji uskraćena je pomoć iz njihovog legata.

Sin Nikole Zubera bio je akademik Novak Zuber. Njegova sinovica, dr Biljana Zuber, obavijestila je 2013. godine da se u Vašingtonu upokojio akademik Novak Nikolin Zuber, doktor atomske fizike i vjerovatno najveća ličnost na polju naučnih istraživanja koju je Crna Gora imala u svojoj istoriji. Nažalost, o njemu i njegovoj dobrotvornoj porodici kod nas se veoma malo zna. Čak i među stručnjacima često nedostaje znanje o tome ko je bio najveći naučnik iz Crne Gore u 20. vijeku.

Dr Novak Zuber rođen je 1922. godine u Beogradu. Dio djetinjstva i školovanja proveo je na Cetinju, gdje je bio odličan učenik Cetinjske gimnazije. Prije emigracije u SAD bio je pitomac Kraljevskog jugoslovenskog vazduhoplovstva (1944–1945), a nakon Drugog svjetskog rata studirao je na Univerzitetu u Rimu (1945–1947). Po odlasku u SAD nastavio je školovanje na Univerzitetu u Kaliforniji, gdje je završio Mašinski fakultet, a potom doktorirao iz oblasti atomske fizike.

Profesionalnu karijeru započeo je u kompaniji „Thompson Ramo – Wooldridge“ (1958–1960), nakon čega je prešao u „General Electric“ 1960. godine. Radio je u glavnoj laboratoriji, a njegova istraživanja dala su veliki doprinos razumijevanju dvofaznog toka fluida. Od 1967. do 1974. bio je profesor na Mašinskom fakultetu njujorškog Univerziteta i na Džordžijskom institutu za tehnologiju. Od 1974. do penzionisanja 1991. radio je u Američkoj komisiji za atomsku energiju, gdje je bio cijenjen kao jedan od vodećih svjetskih stručnjaka za bezbjednost nuklearnih reaktora. Bio je i jedan od pionira razvoja Silikonske doline, te član Američke akademije nauka i umjetnosti.

Malo je poznato da je dr Zuber učestvovao u konstrukciji drugog stepena svemirskog broda „Apolo“, koji je omogućio let prvog čovjeka ka Mjesecu. Objavio je više od 50 naučno-tehničkih radova. Osim što je bio vrhunski stručnjak, bio je i izuzetno obrazovan čovjek – pored srpskog i engleskog govorio je njemački i francuski, a služio se ruskim i japanskim jezikom. Iako velikan nauke, ostao je skroman i posvećen obrazovanju novih generacija naučnika širom svijeta.

Kao jedan od najpriznatijih svjetskih eksperata za bezbjednost nuklearnih reaktora dobio je visoka priznanja u SAD, Japanu, Njemačkoj i Francuskoj. Njegove kolege smatrale su ga jednim od najvećih naučnika svog vremena i nazivali ga „super mozgom“ i naučnikom za 21. vijek.

Poput oca i strica, akademik Zuber bio je veliki dobrotvor. Uoči početka radova 2002. godine na obnovi hrama Svetog Dimitrija na Ugnjima kod Cetinja, poklonio je dva zvona, uz želju da se vječno oglašavaju, ističući da je srećan što može biti njihov darodavac.

Nekoliko godina ranije poslao je pismo namjere da Narodnoj biblioteci „Đurđe Crnojević“ na Cetinju pokloni vrijedan legat, pod uslovom da u zgradi bivše Francuske ambasade dobije prostor za više od 10.000 knjiga i umjetničke slike autora poput Uroša Predića i Paje Jovanovića, čija se vrijednost procjenjuje na oko milion dolara. Takođe je bio spreman da finansira školovanje mladih Cetinjana u oblasti nauke, ali ta ponuda, nažalost, nije iskorišćena.

Njegove kolege sa američkih univerziteta govorile su da je bila privilegija raditi sa takvim naučnikom. Za one koji su ga poznavali, susret s njim bio je posebna čast.

Poznato je da je knjaz Nikola 23. aprila 1895. godine odlikovao Nikolu Teslu Ordenom Danilovog reda drugog stepena, takozvanim „Ordenom za svjetlost“. Akademik Novak Nikolin Zuber dao je ogroman doprinos svjetskoj nauci, a mnogi smatraju da je, poslije Nikole Tesle i Mihaila Pupina, bio jedan od najvećih naših pronalazača.

Kakav će odnos prema njegovom djelu imati državne institucije i naučna javnost u Crnoj Gori, govoriće prije svega o njima samima. Ono što ostaje jeste poruka mladim generacijama da za uzor imaju ovakve izuzetne ljude kakav je bio akademik Novak Nikolin Zuber.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)