Tako se aktivirao sljedeći uzročno-posljedični lanac koji veoma liči na događaje u vezi rata SAD-Iran:
- Smanjena ponuda nafte-gasa,
- Rast cijena energenata,
- Povećanje troškova transporta i proizvodnje,
- Globalni rast inflacije,
- Usporavanje ekonomskog rasta,
- Pojava recesije kod trećih zemalja i zavisnih ekonomija.
Tako dolazimo i do trećeg čina drame koji, kao u šahu, predstavlja neku vrstu tihog poteza, jer mijenja pravila igre i ruši poziciju protivničke strane koja se tada raspada kao kula od karata.
U sjenci ratnih sukoba, rasta cijena nafte i stagflacije, najveći mešetar 20. vijeka Kisindžer pravi istorijski dogovor sa Saudijskom Arabijom o uspostavljanju tzv. petrodolara koji će biti temelj međunarodnih ekonomskih odnosa sve do rata u Ukrajini.
U sjenci ratnih sukoba, rasta cijena nafte i stagflacije, najveći mešetar 20. vijeka Kisindžer pravi istorijski dogovor sa Saudijskom Arabijom o uspostavljanju tzv. petrodolara koji će biti temelj međunarodnih ekonomskih odnosa sve do rata u Ukrajini. Riječ je o sporazumu koji 9. juna 1974. potpisuju američki predsjednik Ričard Nikson i saudijski kralj Fejsal i koji se zasniva na četiri jednostavna mehanizma: nafta se obračunava i prodaje u dolarima, raste tražnja za dolarima koje emituje SAD i tako finansira svoje deficite, dolari se akumuliraju kod arapskih zalivskih zemalja bogatih naftom, a zatim se recikliraju – vraćaju na finansijska tržišta SAD i Evrope kupovinom američkih obveznica i drugih hartija od vrijednosti.
Tako je pozicija dolara kao svjetske rezervne valute revitalizovana, oživio je posrnuli londonski Siti, dolar je u očima svijeta ponovo vezan za neko realno dobro, ovog puta za naftu (a ne za zlato) kao najvažniji energetski i strateški resurs svijeta. Amerika se trijumfalno vratila na Bliski istok i otpočela je nova era međunarodnih finansijskih odnosa.
Pax Americana koja je otpočela 1944. godine konferencijom u Bretonvudsu nastavlja se petrodolarom. Dramatično raste tražnja za dolarom, a ona se vezuje i za brodske kompanije, osiguravajuća društva, izvoz, uvoz, spoljnjotrgovinske firme, trgovinu stranim valutama, međunarodne tokove kapitala i stranih ulaganja. Počinje novo zlatno doba svjetske moći Amerike.
Četvrti čin drame počinje Drugim naftnim šokom koji neodoljivo podsjeća na aktuelne događaje. Naime, 1979. dešava se Iranska revolucija kojom se nafta u Iranu stavlja pod kontrolu režima koji nije dio američke bliskoistočne porodice već je nezavisni igrač. Dolazi do novog skoka cijena nafte sa 20 $ na 46 $ (dva i po puta!) i to dovodi do novog inflacionog skoka: u Evropi se ona kreće između 12% i 20% (najviše u Britaniji, Italiji, Francuskoj), a u SAD oko 13–14%.
Skrećemo vam pažnju da je cijena nafte u razmaku od šest godina prevalila put od 2,29 $ do 46 $, što je povećanje veće od 20 puta ili, ako vam je lakše da računate, 2000%! U svojoj knjizi Međunarodna politička ekonomija, profesorka Dragana Mitrović ističe da su izvozni prihodi od nafte kod zemalja OPEC u tom periodu porasli sa 11 milijardi dolara na skoro 265 milijardi, što je rast od 24 puta.
Naravno, riječ je o dolarima iz 70-tih godina koji imaju nekoliko puta veću kupovnu moć nego današnji dolari. Korumpirane zalivske monarhije tako postaju geopolitički subjekti, važni akteri međunarodnih odnosa, povećavaju svoj ponder u okviru odluka koje donosi MMF, razvijaju „meku moć“, postaju privlačne destinacije za turizam, međunarodne tokove kapitala i „pranje novca“. SAD tako kontrolišu Izrael i Bliski istok, raspoređuju svoje vojne baze širom regiona, petrodolar je jači nego ikad, ali se prava drama dešava kod zemalja Trećeg svijeta.
Visoka inflacija
Tako dolazimo do petog čina ove antičke tragedije: visoka inflacija na scenu izvlači centralne banke zapadnih zemalja u pokušaju da se zaustavi rastuća inflacija. Prva reaguje FED dolaskom novog guvernera Pola Vokera. Kamatne stope enormno rastu i dostižu čak 20%, a takvu praksu slijedi Bank of England, centralne banke Njemačke, Japana i drugih vodećih svjetskih ekonomija. Navodimo samo da je trenutna kamatna stopa oko četiri puta manja. Rast tereta dugova izuzetno pogađa zemlje u razvoju koje su tokom 70-tih godina, koristeći obilje petrodolara, uzele jeftine kredite, ali sa promjenljivim kamatnim stopama i kreće „dužnička zamka“.
Dugovi su narasli na preko 800 milijardi dolara i nastavili su da rastu, a čak je i SFRJ u tom periodu zabilježila rast spoljnih dugova sa šest na 16 milijardi dolara, što je bilo ogromno povećanje od dva i po puta. U jednoj deceniji od 1980. do 1990. godine Latinska Amerika je zabilježila globalni pad BDP-a od čak 10%. Dramatično rastu dugovi zemalja u razvoju, počinju velike dužničke krize i ubrzani razvoj zemalja Juga bukvalno je zaustavljen u nekoliko narednih godina. Tako je Kolektivni Zapad jednim udarcem „ubio barem dvije muve“.
Pozicija dolara je ojačala, Amerika je kontrolisala svjetsku naftu, bila je dominantan geopolitički igrač, a zaustavljen je rast manje razvijenih zemalja koje su potencijalno u budućnosti predstavljale konkurenciju zapadnim ekonomijama. Kriza dugova počinje 1982. u Meksiku koji proglašava nemogućnost otplate dugova, a zatim se poput epidemije širi na zemlje Latinske Amerike (Argentina, Brazil), zemlje Afrike i Azije.
Svijet ulazi u čitav niz finansijskih kriza i nestabilnosti koje krajem 90-tih godina kulminiraju finansijskom krizom u Aziji (Japan, Južna Koreja, Tajland, Singapur, Malezija, Hong Kong), sa izuzetkom Kine (koja mudro sprovodi kontrolu kapitala). Rusija takođe plaća cijenu tajkunske tranzicije i objavljuje bankrot 1998. godine, što na veliku scenu dovodi Vladimira Putina.
U knjizi Ovog puta je drugačije, posvećenoj svjetskim ekonomskim krizama, istraživači MMF-a Rajnhart i Rogof izbrojali su da je u vremenu od raspada Bretonvudskog sistema do velike krize iz 2008. godine u svijetu bilo između 120 i 140 finansijskih kriza manjeg ili većeg intenziteta, bilo da su lokalnog ili međunarodnog karaktera.
Jedina zemlja Bliskog istoka koja nije bila pod kontrolom „duboke države“ Zapada bio je Iran, kome su uvedene dugogodišnje sankcije i koji je neprestano bio na ivici rata sa Amerikom. Što nas dovodi do modernog doba i nastavka antičke drame.
Saudijska Arabija procjenjuje da bi cijena nafte mogla da ode na 200 $ (to je rast od tri puta), a ima i glasova koji nagovještavaju još znatno više cijene nafte (500 i više dolara).
Šekspirovska drama strasti
Naš poznati filozof, koji je po vokaciji bio istoričar umjetnosti, Žarko Vidović, isticao je da se tragedija u Staroj Grčkoj sastojala iz tri dijela od kojih je u modernom vremenu preživio samo prvi dio – šekspirovska drama strasti.
Drugi dio te drame bilo je žrtvovanje glavnog junaka, a treći dio bila je katarza, pročišćenje i, po mogućnosti, duhovno ozdravljenje, povratak jedinstva sa Bogom. Sam naziv tragedija potiče od riječi tragos što znači jarac, iliti žrtveni jarac! Drugi dio naše ratne drame stoga predstavlja nastavak događaja iz 70-tih godina sa nizom sličnosti i analogija:
- Prvo i najvažnije, ponovo je osporena uloga dolara kao svjetske rezervne valute; dolar je u krizi, a naročito od rata u Ukrajini raste trgovina u juanima, povećava se značaj bilateralne razmjene između zemalja, a učešće dolara u svjetskim transakcijama pada na oko 55% sa tendencijom daljeg smanjenja u odnosu na 70-te godine kada je ovaj udio dostizao 90 i više procenata;
- Saudijska Arabija i Kina postižu dogovor 2024. (na pedesetu godišnjicu osnivanja petrodolara) da se nafta može razmjenjivati za juane i da više ne postoji formalna obaveza razmjene dolara za naftu; Saudijska Arabija i UAE postaju dio nove moćne narastajuće multipolarne grupacije zvane BRIKS;
- Osporava se globalno američko vođstvo u ekonomiji, vojnom i geopolitičkom području; rat u Ukrajini je početak kraja NATO-a i Evropske unije u obliku u kakvom smo ih znali do sada, što nameće potrebu stvaranja nove međunarodne bezbjednosne arhitekture; nužnost reforme Ujedinjenih nacija i međunarodnih ekonomskih institucija (MMF, STO, SB) i usklađivanja sa potrebom veće uloge narastajućih ekonomija Kine, Indije, Rusije, Brazila, pa čak i Irana kao regionalne sile;
- Ugroženi su sami temelji američke moći i kontrole od strane „duboke države“, a napuštanje dolara kao svjetske rezervne valute znači kraj američke ekonomske dominacije i nemogućnost daljeg finansiranja više od 800 vojnih baza širom svijeta; pojava Trampa jeste očajnički pokušaj da se zadrži status quo zapadne dominacije, ali ovog puta novom i ogoljenom strategijom američkog nacionalizma; to nije ništa novo, u vezi sa čim upućujemo čitaoce na sjajni esej kneza Trubeckoja „Evropa i čovječanstvo“, napisan prije više od sto godina (1920. godine).
Kost u grlu
Grozničave zapadne elite nešto moraju učiniti, jer su kola krenula nizbrdo. Aktivira se ključno oružje američkog imperijalizma – izraelska država u pokušaju da se ponovi scenario iz 70-tih godina. Otpočinje drugi dio tragedije – proces žrtvovanja u kome samo nije jasno da li će konačna žrtva na kraju procesa biti postojeći svjetski poredak.
Poslije Venecuele, treba staviti pod kontrolu i Iran. Totalitarni neoliberalizam ne trpi suparnike i svuda, a naročito u zemljama bogatim naftom, želi marionetske režime. Zato je Iran više od trna u peti – to je kost u grlu. Nakon hapšenja Madura, ratom treba srušiti neposlušni režim, staviti svjetsku naftu pod ponovnu kontrolu i vratiti poljuljanu hegemoniju imperije petrodolara. Usput, istim udarcem odsjeći narastajućeg rivala Kinu od Irana i Venecuele kao glavnih dobavljača „crnog zlata“, čime će konačno stati na put dinamičnom razvoju kineske privrede.
Izrael je tu samo okidač i opravdanje, koji se po potrebi može čak i privremeno žrtvovati, mada niko ne spori snažan uticaj jevrejskog lobija i moć skrivenih okultnih struktura.
Čitava akcija u očima običnog jevrejskog svijeta treba da liči na mesijanizam, biblijska obećanja o svetoj zemlji, izgradnju Trećeg hrama i neku vrstu svetog vjerskog rata, premda je stvarna politička ekonomija i priroda rata ipak drugačije ili, u najmanju ruku, dvojake prirode. Izabran je dovoljno narcisoidan, nedemokratski i grub američki predsjednik Tramp, bez dovoljno političkog iskustva, koji, praćen ogromnom pobjedom i podrškom u MAGA pokretu, treba da završi posao u Iranu do midterm elections – izbora za Predstavnički dom u novembru.
Ali, ovdje ova naoko jednostavna jednačina počinje da se komplikuje. Svijet je ipak postao multipolarni, ekonomska i vojna moć Kine i Rusije je porasla, američka vojna i ekonomska moć ubrzano erodira (iako ne izgleda tako na prvi pogled), Iran kao regionalna sila sa visokosofisticiranim vojnim i tehnološkim programom pribjegava taktici asimetričnog ratovanja i slojevite, elastične komandne strukture i nanosi ozbiljne vojne udare svjetskom hegemonu u prvih 20 dana rata. Postoji prijetnja da se rat pretvori u dugo iscrpljivanje na koje Amerika ekonomski, politički i vojno trenutno nije spremna.
Rasplet krize
Šta su moguće posljedice rata? Koje su analogije sa 70-tim godinama? Šta je mogući rasplet krize? Dok ovo pišemo, cijena nafte je oko 100 dolara po barelu za sirovu naftu marke brent. To je veliki skok u samo tri nedjelje ratovanja. Cijena gasa već je otišla za više od 30%, a ako imamo u vidu da jedan od glavnih svjetskih proizvođača, Katar, obustavlja proizvodnju, situacija prijeti daljem rastu cijena i nesagledivim posljedicama.
Saudijska Arabija procjenjuje da bi cijena nafte mogla da ode na 200 $ (to je rast od tri puta), a ima i glasova koji nagovještavaju još znatno više cijene nafte (500 i više dolara). Evropa je u dodatnim problemima, jer se već odrekla ruskog gasa i nafte, kao i atomske energije zbog Zelene tranzicije, pa bi prekid dotoka nafte iz Ormuskog moreuza Evropu ponovo uputio na Rusiju ili bi došlo do energetske katastrofe i ekonomskog kolapsa.
Tako se Evropa javlja kao glavni ekonomski i geopolitički gubitnik. Naravno, sada postoji IEA (International Energy Agency), Međunarodna agencija za energiju, koja je upravo osnovana 70-tih godina sa ciljem da interveniše na svjetskom tržištu i spriječi nestašicu nafte i enormni rast cijena. IEA je upravo intervenisala, trenutno smirila tržište, ali to, po svemu sudeći, nije dovoljno.
Svijet danas više štedi naftu, ima sopstvene rezerve, koristi izvore tzv. zdrave energije i energetsku efikasnost, kao i atomsku energiju, ali ako rat potraje, sve to neće spriječiti ogromne cjenovne i ekonomske posljedice. Panika u Evropi već počinje, a u SAD cijena goriva raste u državama širom Amerike.
Podsjetimo da je i rat u Vijetnamu počeo sa uvjerenjima da će to biti manji lokalni sukob, a trajao je čitavih 13 godina sa više od 50 hiljada američkih života.
U međunarodnim odnosima, čini se, prevladava realpolitika koju su nemilosrdno sprovodili Kisindžer, Bžežinski i o kojoj je pisao Džon Miršajmer.
Vojno-ekonomska strategija Irana je vrlo jednostavna, ali ubitačna: blokirati Ormuski moreuz, simbolički pokazati američku nemoć na svjetskim morima, pogurati cijenu nafte, izazvati nove stagflacione udare koji će pogoditi Evropsku uniju i SAD i što će dodatno izvršiti pritisak na Trampa da neuspješni rat okonča. Za Trampa će sve osim promjene iranskog režima biti kolosalni neuspjeh.
Paralelno sa energetskom i ekonomskom krizom, Iran nastoji da, bombardujući zemlje Bliskog istoka u kojima SAD imaju vojne baze (Katar, Bahrein, Emirati, Saudijska Arabija, Kuvajt, Irak, Jordan), postigne dodatne ciljeve. Porast nezadovoljstva muslimanskog stanovništva u zalivskim monarhijama ima za cilj da podstakne te režime da se odreknu gostoprimstva za američke vojne baze i zaštite koju im Amerika očigledno ne može pružiti, što bi značilo protjerivanje SAD sa Bliskog istoka i stvaranje potpuno nove vojno-bezbjednosne i geopolitičke arhitekture sa nesagledivim posljedicama.
Bliski istok bi se oslobodio američke dominacije, Izrael bi oslabio, a vjerovatno bi bio ugrožen i sam opstanak ove države, nestala bi dominacija petrodolara, Rusija i OPEC preuzeli bi glavnu riječ na tržištu energenata, što bi vodilo daljoj dedolarizaciji i početku ubrzanog kraja američke dominacije. Nafta bi postala resurs pod kontrolom država koje imaju veći stepen suvereniteta, a pitanje je kakvu bi sudbinu doživjeli i režimi autoritarnih zalivskih monarhija.
To je, de facto, novi međunarodni poredak u kome pobjeđuje multipolarizam, u kome jača energetska moć Rusije i Irana, gdje Kina postaje glavna ekonomska sila, a BRIKS počinje da oblikuje međunarodni ekonomski poredak u pravcu veće jednakosti i ravnopravnosti u međunarodnim odnosima.
Razumije se, ovo nas dovodi na treći dio grčke tragedije koja podrazumijeva katarzu, pročišćenje i to je idealni, optimistički scenario, ali sada već nije sasvim nemoguć, da ne kažemo da je čak i moguć.
FOTO: Kompas/Ilustracija
Pesimistički scenario, nepovoljan po siromašnije zemlje svijeta i Srbiju, bio bi promjena režima u Iranu i pobjeda SAD i Izraela koja bi nastavila dominaciju dolara i ojačala američku geopolitičku moć. Poslije toga, kako kaže Dugin, sljedeći na udaru bili bi Rusija (koja se ionako muči ratom u Ukrajini) i Kina u strategiji obuzdavanja anakondinim stiskom koji bi išao preko Venecuele, Irana, urušavanja Puta svile, jačanja tajvanske nezavisnosti ili proksi rata poput Ukrajine, uz snažnu podršku Japana i novog vojnog saveza koji bi se gradio na Pacifiku (PATO – Pacific Treaty Organization) sa ciljem ponovnog pretvaranja Kine u drugorazrednu regionalnu ekonomsku i političku silu.
Panika u Evropi već počinje, a u SAD cijena goriva raste u državama širom Amerike.
U međunarodnim odnosima, čini se, prevladava realpolitika koju su nemilosrdno sprovodili Kisindžer, Bžežinski i o kojoj je pisao Džon Miršajmer. Vjerovatnije je da rat SAD-Iran neće imati formalnog pobjednika. Niti SAD ima snage da promijeni režim u Iranu, niti Iran može da nametne sve svoje ciljeve, naročito ne bez mnogo aktivnije pozicije Rusije i Kine koje su, još uvijek, veoma oprezne i suzdržane.
Direktna i otvorena podrška ove dvije zemlje Iranu, razumije se, nosi rizik od uključivanja čitavog Kolektivnog Zapada na strani SAD, što je i formalno Treći svjetski rat sa nesagledivim posljedicama ili mogućnost upotrebe nuklearnog oružja o čemu je najbolje i da ne mislimo.
Na svu sreću, i Evropa je za sada uzdržana i pilatovski pere ruke od Trampove i Netanjahuove vojne avanture. Međutim, istorija se ipak ponavlja kao farsa, ovog puta za SAD. Tako dolazimo do trećeg dijela grčke tragedije koji ima i katarzu. Jer, sve osim ubjedljive pobjede Amerike je za nju poraz. Opstanak teokratskog vođstva u Iranu je ubjedljiva i sigurna pobjeda multipolarnog svijeta, Rusije i Kine, na srednji rok.
To bi, bez sumnje, značilo ubrzanje dedolarizacije i ubrzano povlačenje SAD sa Bliskog istoka. Podsjećamo da je Velika Britanija i formalno prestala da bude velika sila poslije Suecke krize i rata iz 1956. godine, kada se trajno i nepovratno povukla sa Bliskog istoka. Možda bi ovo zatvorilo krug: rat – nafta – skok cijena – dolarizacija – kontrola Trećeg svijeta – ekonomska kriza – novi rat – sve veća i veća redistribucija bogatstva u korist bogatih zemalja i bogatih porodica u tim zemljama koja je sada na snazi.
Stoga je rat za naftu, paralelno sa ratom u Ukrajini, istovremeno i sukob u kome je ulog čitav međunarodni poredak formiran poslije Drugog svjetskog rata i djelimično modifikovan pojavom petrodolara iz 70-tih godina prošlog vijeka. U ovoj kockarskoj igri na sve ili ništa, Srbiji ostaje da čeka kao pasivni posmatrač i da pokuša da što je više moguće ublaži nadolazeću energetsku i ekonomsku krizu.
Razumije se, da po svaku cijenu ostane izvan domašaja ratnih dejstava. Red bi bio da bar jedan veliki svjetski sukob prođe bez direktnog učešća Srba. To bi već bilo dovoljno da Aleksandar Vučić uđe u istoriju. Razumije se, u moralnom smislu, ali i zbog Kosova i Metohije, mi moramo u ovom ratu biti na strani međunarodnog prava koje je po ko zna koji put grubo prekršeno.
