SUVERENITET – JEDNA POUKA IZ PROŠLOSTI ili ZAŠTO CRNOGORSKA DIPLOMATIJA NE POŠTUJE SVOJE VLASTITO ISTORIJSKO NASLJEĐE

Piše Dr Mašan Ercegović

Suverenitet kao pravno-politički temelj savremene organizacije države zasnovan na definiciji koju formuliše Žan Boden još u XVI vijeku(1) se javlja na prelazu iz srednjeg vijeka u savremeno doba koje neformalno započinje Kolumbovim otkrićem Amerike, a sve u funkciji prevladavanja problema koji su se javljali kao posljedica srednjevjekovne organizacione državne strukture zasnovane na principu decentralizovane podjele vlasti u državama feudalnog sistema. Primarna karakteristika feudalne organizacije države se zasnivala na decentralizovanom sistemu podjele vlasti između monarhije, crkve i lokalnih feudalaca što je vrlo često dovodila do raznih razmirica pa i većih vojnih sukoba i tako predstavljala ključni razlog nestabilnosti, neefikasnog fukcionisanja države i ratova. Iz navedenih razloga kategorija suvereniteta postaje temelj modernog međunarodnog prava uspostavljena Vestfalskim mirom 1648.godine, poznata pod nazivom Vestfalski suverenitet.

Ključni principi tako definisanog Vestfalskog suvereniteta su teritorijalni integritet, pravna jednakost država i nemiješanje u unutrašnje poslove drugih država. Osim što su ovim okončani vjerski ratovi i države su definisane kao vrhovna vlast na svojoj teritoriji.(2) No, sama činjenica da se Vestfalski mir javlja kao posljedica vjerskih ratova više nego jasno svjedoči o tome da kategorija suvereniteta osim, svoje objektivne pravno-političke i formalno-pravne dimenzije koja služi za rješavanje konkretnih i realnih problema između država, u sebi sadrži i svoju subjektivnu stranu koja se odnosi na zaštitu subjektivnog, duhovnog, odnosno, kolektivnog dostojanstva narodnog bića i državnog ugleda.

Zaštita i jednog i drugog aspekt suverenetita i sam vid eksponiranja državne suverenosti u međunarodnim odnosima na prvom mjestu predstavlja obavezu diplomatije dotične države. Pojam o nominalnom, formalnom, sadržajnom i praktično-političkom značaju diplomatije u međunarodnom javnom i političkom poretku i međunarodnim odnosima između dvije ili više država sa aspekta očuvanja državnog suvereniteta i narodnog dostojanstva mi u Crnoj Gori ne bismo, sigurno je, na ovako eklatantan način u skorije vrijeme spoznali da Republika Hrvatska nije zaustavila zatvaranje tzv. poglavlja 31-spoljna, bezbjednosna i odbrambena politika(3) našoj državi u postupku ispunjavanja uslova za prijem u Evropsku uniju i u tom smislu ispostavila set zahtjeva čistog bilateralnog karaktera.

Na tome joj, čini se, trebamo biti iskreno zahvalni jer nas je vjerovatno nenamjerno podstakla i podsjetila, ne samo da obnovimo svoja znanja o značaju kategorije suvereniteta u međunarodnom javnom pravu i međunarodnim javnim odnosima, već i da se podsjetimo kako je upravo o tome, zaštiti državnog ugleda i narodnog dostojanstva a na osnovu korišćenja kategorije suvereniteta, to sprovodila naša država Knjaževina pa Kraljevina Crna Gora na početku XX vijeka, dakle, još i prije stvaranja zajedničke države južnih slovena, a posebno, značajno prije nego što je Republika Hrvatska postala međunarodno priznata država, tačnije devedeset (90) godina prije toga. Razvoj i značaj diplomatije na primjeru naše države se posebno može pratiti od prelaska sa teokratske vladavine na svjetovnu i formiranja Knjaževske kancelarije za spoljne poslove 1874.godine(4) i Ministarstva inostranih djela Knjaževine Crne Gore 1879.godine(5), nakon dobijanja međunarodnog subjektiviteta 1878. godine, na Berlinskom kongresu.

Zadaci koji su se tada postavljali pred novu međunarodno priznatu državu i njenu diplomatiju su se prije svega ogledali u formiranju diplomatske mreže, iniciranju priznavanja nezavisnosti od što većeg broja država, otvaranju poslanstava i konzulata i pripremi saveznika i prijateljskih država na pravo širenja teritorije na još uvijek neoslobođene istorijske srpske zemlje što, sve zajedno, predstavlja one osnovne poslove i obaveze diplomatije sa aspekta suverenosti.

Međutim, baš u takvom aktivnom državnom zamahu i shodno tome obavezama i aktivnostima diplomatije na spoljnopolitičkom planu dolazi jedan nenadani bočni udar koji, istina, nije ni u čemu direktno ugrožavao crnogorsku državnost i suverenitet, ali je ugrozio njen državni ugled i narodno dostojanstvo upravo sa onog subjektivnog aspekta značaja suverenetita koji se ogleda u obavezi države da zaštiti i politički i moralni kolektivni integritet naroda, države i institucija. Radilo se o tada vrlo poznatoj tzv. Svetojeronimskoj aferi 1901-1902. tj. oko pokušaja svojatanja i prenamjene Svetojeronimskog zavoda koji je postojao još od XIII vijeka noseći ime „slovinski“ a koje se u XV vijeku zamjenjuje nazivom „ilirski“. Ovaj Zavod 1842.godine pod zaštitu preuzima Habsburška monarhija, tj. Austrija.

Nakon dvadeset godina 1862.godine u njemu je osnovan kolegij Sv. Ćirila i Metodija sa istom namjenom kojoj je služio u osnovi i do tada, za klirike i sveštenike sa istočne obale Jadrana koji su učili u Rimu. Po „breveu“ koji izdaje Papa Lav XIII „Slavorum gentem“ imao se taj Zavod preurediti u Bogoslovsko sjemenište i predati u ruke Hrvatima, od 29 jula/1avgusta 1901. godine, pod imenom „Collegium Hieronymianum pro Croatica gente“(6) Hijeronimski koledž za hrvatsku naciju. Iako je od početka bilo jasno da iza ove odluke o promjeni namjene i imena Zavoda stoje interesi i politika Habsburške monarhije u kohabitaciji sa rimokatoličkom crkvom, u tom momentu bez dileme, najjači geopolitički „igrači“ na području srednje Evrope, naša država Knjaževina Crna Gora je bez ustručavanja uložila protestnu diplomatsku notu, formirala svoju delegaciju i poslala je u Rim. Bez obzira što su kasnije kao glavni promoteri i „krivci“ za tu tzv. „pogrešku“ od strane same crkve nominovani katolički biskupi Štrosmajer i Stadler prije svih, to ništa nije mijenjalo na značaju koji je pridavan suverenitetu i ulozi koja je u njegovoj zaštiti pripadala diplomatiji. Ova protestna nota Vatikanu bila je uslovljena sa dva neupitna razloga po mišljenju naše vlade i NJ.V. Knjaza, i to :

– prvo, ovim je zbog novog naziva Collegium Hieronymianum pro Croatica gente ugroženo pravo koje su na taj Zavod imali i Srbi katolici iz Barske nadbiskupije; i
– drugo, time je povrijeđen i status/naslov Barske arcibiskupije koji glasi Primas Srbije/Primas Serbiae, još iz najstarijeg doba srpske državne samostalnosti kao prvosveštenička stolica Srpske katoličke crkve na teritoriji srpskih zemalja.(7)

Značaj održanja statusa Zavoda Svetog Jeronima sa aspekta prvo navedenog razloga nije bio važan samo za Srbe katolike sa područja Knjaževine, o čemu se prirodno prvo moralo voditi računa sa strane Vlade Crne Gore, nego i za status i dostojanstvo i drugih Srba katolika sa područja istočne obale Jadrana koja je bila u državnom sastavu Habsburške monarhije, prije svih Bokelja i, dubrovačkih Srba katolika o čemu najeklatantnije svjedoči njihov telegram upućen Papi preko kardinala Rampolija sa potpisom 307 Srba katolika Dubrovnika u kojem je pisalo „Neka se udostoji Vaša Eminencija podnijeti na noge presvetoga oca pape Lava XIII izraze žalosti Srba katolika, iz grada i okolice, što je u breve-u, kojijem je sveto-jeronimski zavod preustrojio, bilo mimoiđeno srpsko ime, koje po povijesnim ispravama i narodnim tradicijama i običajima u stranama na koje se breve odnosi sasvim preovlađuje.“(8) Dakle, ovo pismo ne samo da daje za pravo crnogorskoj vladi da diplomatski interveniše u korist zaštite Srba katolika sa područja svoje državne teritorije, već dobija potporu Srba katolika i sa šireg područja istočno-jadranske obale koji tog momenta niti imaju, niti mogu da računaju na nečiju drugu opravdanu pravno-političku podršku.

Ovim pismom se, osim toga, još jednom vjerodostojno i eksplicitno definiše i konstatuje i etničko porijeklo i nacionalna pripadnost većine žitelja Dalmacije slovenskog porijekla u tom momentu. Drugi navedeni razlog, zaštita statusa Barske nadbiskupije, se zasniva na nespornom istorijskom nasljeđu koje je u eklesiološko-organizacionoj strukturi katoličke crkve zauzimala Barska nadbiskupija kao nasljednica Dukljanske nadbiskupij ustanovljene 877.godine na Duvanjskom (Delminium) narodno-crkvenom saboru s jedne, i potpisanom sporazumu-konkordatu između Knjaževine Crne Gore i Rimokatoličke crkve 1886.godine, s druge strane. Iz čega, nesumnjivo, proizilazi da Barska nadbiskupija u istorijskom smislu ne može biti izlučena niti od uticaja na formiranje Zavoda Svetog Jeronima još u XIII vijeku, niti, poslije potpisivanja konkordata, na njegovo dalje funkcionisanje.

O navedenom se posebno moralo biti odgovoran, kako u pomenutoj noti stoji, budući, da se u pomenutom breve-u ignoriše srpski narod u srpskom pomorju „Serbia maritima“ i ono što otuda slijedi, tiho ignorisanje što znači ukidanje staroslavnog dostojanstva katoličke crkve, koje je Papa Aleksandar II god. 1067. naročitom bulom dao Barskoj arhibiskupiji, dostojanstvo Primarie sedis totius regni Serbiae-Glavno sjedište cijele Kraljevine Srbije.(9) Iz čega kasnije, od 1481. godine, proishodi i počasna titula Primas Serbiae, koju prvi nosi nadbiskup barski Petar.

Da bi se jasnije razumjele okolnosti i ambijent u kojem se odvija sva ova diplomatska aktivnost, svrsishodno je napomenuti da se sve ovo, preimenovanje svetojeronimskog zavoda, na prvi pogled, obavlja kao standarna unutrašnja crkvena aktivnost kada se u obzir ne bi uzeo aktuelni vremenski interval u kome se sve to dešava, a poklapa se sa organizovanim pritiskom/udarom kojem su Srbi katolici bili izloženi od strane rimokatoličkih klerikalaca na cjelokupnoj južnoslovenskoj teritoriji koja je bila pod austro-ugarskom monarhijom i njenom vladom koja se u svojoj politici vodila maksimom „divide et impera“. Stoga je simptomatično, najblaže rečeno, da je Prvi katolički koncil u Zagrebu održan samo nepunu godinu dana ranije, septembra 1900. godine, između ostalog zaključio i „… i svi posjetioci Zagrebačkog kongresa žele, da svi podanici buduće uobražene „Velike Hrvatske“ budu katolički puk“(10) neposredno prethodio buli Pape Lava XIII o preimenovanju Zavoda.

Upravo navedene okolnosti svjedoče o ozbiljnosti situacije i odlučnosti diplomatske akcije jedne male tek međunarodno priznate države koja se suprotstavlja tako etabliranim subjektima u međunarodnom javnom poretku kao što su Habsburška monarhija i Rimokatolička crkva. No, s druge strane, taj čin istovremeno potvrđuje izuzetnu samossvijest u ispravnost zaštite svojih istorijskih prava i ugleda i dostojanstva svoje države i naroda od strane Knjaza, Vlade i diplomatije Knjaževine Crne Gore, što je posebno odjeknulo kako kod kuće tako i kod samih Srba katolika u Habsburškoj monarhiji, u političkim i medijskim krugovima same monarhije i u evropskim diplomatskim krugovima generalno. Delegaciju koja je zastupala Crnu Goru i Srbe katolike u ovom sporu oko Zavoda Sv. Jeronima sa rimokatoličkom crkvom predvodio je Lujo knez Vojnović kao crnogorski opunomoćeni poslanik pri Vatikanu sa arcibiskupom barskim i primasom srpskim Šimunom Milinovićem.

Na molbu Crne Gore i Srbije, Rusija i Francuska su podržale srpska prava a naša delegacija je dobila podršku i od italijanske vlade. (11) Papa je revidirao ranije donešenu odluku i Knjazu Nikoli i vladi 7. marta 1902. godine uputio izjavu kojom potvrđuje da će se : „zavod nastaviti zvati ilirski , nadbiskupu barskom se priznaju sva prava i sve koristi, … imaće pravo zajedno sa ostalim biskupima predložiti kardinalu protektoru jednog člana u upravno vijeće zavoda , … pripada pravo narediti pitomcima Barske nadbiskupije učenje srpskog jezika ćiriliskim pismom.“(12) Ovim je Crna Gora i njena diplomatija trjumfovala i imala je osnova da trijumfuvuje, jer kako je Pavle Rovinski pisao „ … ja ne poznajem drugi primer u istoriji papstva da je nepogrešivi papa menjao svoje rešenje.“ Tako je sa najvišeg mjesta kako je don Stjepan Marković, konsultorski savjetnik i sekretar Arcibiskupije barske pisao „ … Knjaz Nikola je uspio da se prizna Barskoj mitropoliji čisti srpski karakter, no ne samo to, nego čak i da se dugim nizom vjekova osveštano Srpsko primatstvo u Baru još jednom potvrdi.(13)

Kako je ovaj veliki diplomatski uspjeh u odbrani suvereniteta Crne Gore u smislu ugleda države i narodnog dostojanstva i pobjeda na međunarodnom planu jedne male, samosvjesne, istorijski velike i moralno dostojne države u budućnosti poštovan i čuvan od strane velike zajedničke države južnih slovena, posebno u periodu poslije drugog svjetskog rata, svjedoči činjenica da je Papa Pavle VI ponovo zavod preimenovao u hrvatski 22.jula1971. kao „Papinski hrvatski Zavod Sv. Jeronima“ bez bilo kakve intervencije ili protivljenja jugoslovenske diplomatije. (14) Podsjećanje na ovaj primjer iz istorije crnogorske diplomatije sa početka XX vijeka nije, naravno, niti slučajan, još manje nenamjeran već, upravo suprotno, sa ciljem da se dovede u korelaciju sa praksom i postupanjem naše savremene diplomatije u procesu pristupanja u članstvo Evropske unije i generalno sa njenim (crnogorske diplomatije) postupanjem. Posebno, u direktnim odnosima sa pojedinim drugim državama, kao što je Republika Hrvatska, gdje su u pitanju čisti bilateralni odnosi i interesi iz sadržaja osnovnih diplomatskih zaduženja: zaštita teritorijalne cjelovitosti, materijalne i ekonomske osnove i pravno-legislativne nadležne neprikosnovenosti na unutrašnjem planu, što predstavlja direktnu zaštititu suvereniteta Crne Gore i Boke Kotorske u bukvalnom smislu riječi. Dakle, ne neki opšti kriterijumi i standardi kao opšte prihvaćene zajedničke vrijednosti, kao što je slučaj sa tzv. standardima iz Kopenhaškog sporazuma kada je u pitanju pristupanje u člansto evro-unijske zajednice i sl. već ona direktna i svima jasna zaduženja koja direktno podležu pod pojmom suverenosti. Iz usporedbe razumijevanja, poštovanja i praktiče primjene suvereniteta u ova dva istorijska perioda, u razmaku od više od stodvadeset godina, u bilateralnim odnosima sa drugim državama, nažalost, više je nego jasno i očigledno da je kategorija suvereniteta kao primarni princip države u međunarodnim odnosima u našem slučaju, odnosno kod naše savremene diplomatije, iz javnosti nepoznatih i nerazumljivih razloga, devalvirao do neprepoznavanja. To nikako ne može biti na čast našoj diplomatiji, a, još manje na korist našoj državi. Niti smije biti praksa, niti smije biti prihvaćeno !!!

Reference :
1. I.Milenković, „Definicija suverenosti Žan Boden i Karl Šmit“; Studije i ogledi; RTS, 11-15. 09.2023.go. Beograd
2. Vestfalski mir; Hrv.enciklopedija; Leks. Zavod M.K.2013.-2016. Zagreb
3. RTCG; „Hrvatska blokirala zatvaranje poglavlja 31; 13.12.2024.god.
4. CANU; Knjaževska kancelarija za spoljne poslove; Crnogorski Senat, Zbornik radova; Podgorica-Cetinje; 1997.god.
5. LJ. Durković-Jakšić, Srbija i Vatikan, Papin breve,“Slavorum gentem“- Narodima Slovena; 1990.god. Kraljevo-Kragujevac
6. Isto;
7. Nikodim Milaš; „Primas Serbiae“(istorijska crta); članak, 1895.god.
8. N.Tolja, „Dubrovački Srbi katolici istine i zablude“; Dubrovnik; 2011.god.
9. LJ.Durković-Jakšić; isto;
10. V. Đurić Mišina; „Barnava patrijarh srpski“ Savindan,2009. Beograd
11. Vlaho Benković,“Dubrovački Srbi-katolici i „novi kurs“ u hrvatskoj politici1903-1905“ „Dubrovnik“. 1990. Dubrovnik
12. N. Tolja, isto; „Dubrovnik“, 2011.
13. N. Žutić, „Potiranje srpstva u Crnoj Gori i Boki u prvoj polovini XX vijeka; Srpska slobodarska misao; 2012. Beograd
14. N. Tolja, isto;