Kosmet je jerusalimsko pitanje Evrope

Pravedno rešenje srpskog nacionalnog pitanja bi bilo da Republika Srbija, Republika Srpska i Crna Gora stvore jedinstvenu srpsku državu. To bi bilo u skladu s porukom crnogorskog mitropolita i srpskog ideologa Petra Drugog Petrovića Njegoša koju je izrekao u „Gorskom vijencu”: „Sva Srbija od Dunava do mora sinjega”. Danas bi to bio prostor od Apatina do Bara i od Timočke Krajine do Bosanske Krajine. U Baru je srpsko more venčano s Crnom Gorom, kaže u razgovoru za „Politiku” dr Aleksandar Raković, naučni savetnik Instituta za noviju istoriju Srbije.

Kakav je položaj srpskog naroda u susednim državama bivše Jugoslavije?

Matični istorijski prostor srpskog naroda čini četvorougao Trst–Sentandreja–Temišvar–Hilandar. U 19. veku tim četvorouglom vibrirale su ideje koje su se širile s kraja na kraj srpstva. Nažalost, u 20. veku etnički prostor srpskog naroda tragično je sužen, a na to su uticali ratovi i migracije tog stoleća. Makar kada je reč o matičnim teritorijama, srpski narod se u 21. veku grupisao u Republici Srbiji, Republici Srpskoj, Crnoj Gori i u našem zagraničju. Umesto da žive u zajedničkoj državi koju su 1918. stvorili, Srbi su danas podeljeni granicama, nasilno povučenim od strane Zapada i separatističkih tvorevina. Posle genocida nad Srbima, Jevrejima i Romima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj i proterivanja Srba iz Republike Hrvatske tokom devedesetih, srpski narod u Hrvatskoj danas je neznatna manjina nad kojom se i dalje sprovodi asimilacija. Srbi su u većem broju opstali samo uz Dunav i tu će sačuvati svoj identitet. Ipak, treba imati u vidu da se Hrvati masovno iseljavaju iz Republike Hrvatske. Logično je da prazne zemlje neko naseli.

Slična situacija je i u Federaciji Bosne i Hercegovine?

U svim krajevima iz kojih je proteran srpski narod. Na teritoriji Federacije BiH, duž granice s Republikom Srpskom, posejana su naselja radikalnih islamista. S jedne strane HOS-ovci, a s druge vehabije – kao pretnja Republici Srpskoj. U duši našeg naroda ostaje trajni pečat da smo izgubili Sarajevo, treći po veličini srpski grad u Jugoslaviji (posle Beograda i Novog Sada). Ipak, Republika Srpska je garancija da zapadno od Drine neće više biti genocida nad srpskim narodom.

A u Crnoj Gori?

Pre sto godina niko ne bi mogao ni da sanja (da ima noćnu moru) da će ova istorijska država srpskog naroda evoluirati u ustašoliku tvorevinu pod vlašću crnogorske mafije, etničkih konvertita i nacionalnih manjina. Uprkos takvoj vladajućoj strukturi na prelomu 20. i 21. veka, Srbi u Crnoj Gori su se sačuvali u dovoljnoj meri, pa su, s podrškom Republike Srbije i Republike Srpske, 2020. uspeli da sruše srbofobni režim. Srpska pravoslavna crkva je odbranjena, Srbi danas čine znatan deo vlasti u Crnoj Gori, srpsko stanovništvo se zapošljava, a Srpstvo je najdominantniji identitet. Međutim, zbog složene etničke slike Crne Gore, gde se, kao i u Bosni i Hercegovini, svi udružuju protiv Srba – srpski narod još uvek nije uspeo da obnovi srpske državne simbole Kraljevine Crne Gore i srpski jezik normira kao službeni. Borba identiteta u Crnoj Gori se nastavlja, s tim što srpski narod sada ima svetliju perspektivu od crnogorskih separatista čiji identitetski konstrukt nema uporište u istoriji Crne Gore. U Republici Severnoj Makedoniji broj Srba je sve manji, ali je sve veći broj Makedonaca koji se okreće Beogradu i Srbiji. Srbe i Makedonce spajaju pravoslavna vera, zajednička istorija, kulturne veze. Makedonci slušaju našu muziku, u znatnoj meri navijaju za srpske fudbalske klubove i prate istaknute srpske sportiste. Srpstvo i makedonstvo mogu da idu ruku podruku, a makedonstvo i bugarizam se kose jedan s drugim. Albanska pretnja dodatno Makedonce usmerava prema Srbima.

Poslednjih godina na meti političkih, ali i intelektualnih elita u Sarajevu, Podgorici, Zagrebu i Prištini je Srpska pravoslavna crkva kao najdugovečnija i najznačajnija duhovna, kulturna i uopšte društvena institucija u srpskom narodu. Zašto je SPC na njihovom nišanu?

Srpska pravoslavna crkva je vezivno tkivo, stub i tvrđava identiteta srpskog naroda. Erik Hobsbom smatra da je srpska crkvenost dovela do toga da se Srbi mogu smatrati jednom od samo nekoliko evropskih protonacija. Naime, srpska crkva je s kolena na koleno prenosila svest o srednjovekovnoj srpskoj državi generacijama Srba koji su vekovima živeli pod tuđinskom vlašću. Kada je u našoj istoriji dolazilo do sloma srpskih država, srpska crkva se prirodno nametala kao društveni okvir koji nastavlja da zasvođuje Srbe. Delovi našeg naroda su otpadali i konvertovali u druge identitete, ali je srpska crkva odolevala. Stoga se srpska crkva iznova i iznova nalazila na meti neprijatelja kojima je bilo stalo da razbiju njenu jerarhiju, a time i srpstvo, svetosavlje i kosovski zavet.

U tome nisu uspeli?

Ni u prošlosti, a neće ni u budućnosti. Kad ste već pomenuli Zagreb, Sarajevo i Podgoricu, treba imati u vidu da je oko 60 odsto današnjih Hrvata srpskog porekla (pogledajmo samo letimično prezimena članova njihovih sportskih reprezentacija), da je oko 90 odsto muslimana iz BiH srpskog porekla i da je 100 procenata pripadnika tzv. crnogorske nacije takođe srpskog porekla. Zato i napadaju Srpsku pravoslavnu crkvu jer ih podseća na to da su njihovi preci nekada bili pravoslavni Srbi. Podsetio bih kako Ivo Andrić za Omer-pašu Latasa kaže da se „kao toliki stvarni i legendarni prebezi i poturčenjaci pre njega napio one ’vode zaboravne’ koja čoveka održava u životu, oslobađajući ga za neko vreme nepodnošljivih sećanja”.

Za poslednje dve i po decenije na Kosovu je oskrnavljeno i porušeno više od 150 crkava i hramova, a pokušaji da se zatru srpske svetinje nastavljeni su prekrajanjem istorije i njihovim pripisivanjem albanskom kulturnom nasleđu. Šta se krije iza pokušaja da se kriminalizuje Srpska pravoslavna crkva na Kosovu i Metohiji?

Svaki vid napada na Srpsku pravoslavnu crkvu na Kosovu i Metohiji trebalo bi da vodi ka tome da se njenoj jerarhiji život učini nepodnošljivim. Albanski separatisti sve više „otkrivaju” svoju navodnu ličnu rimokatoličku prošlost (Rugova, Haradinaj), a te fantazije potkrepljuju izmišljotinama da su srpske srednjovekovne svetinje na Kosovu i Metohiji bile albanske i rimokatoličke, pa su ih Srbi okupirali. Te laži su im potrebne da bi dopunili fikciju o svom istorijskom kontinuitetu na Kosovu i Metohiji od antičkih Ilira do danas. No, istorijskih izvora za takve identitetske egzibicije nema i Albanci nisu potomci Ilira. Pritom, Albanci se na Kosovu i Metohiji pojavljuju tek krajem 15. veka u okolini Đakovice i pristižu s turskim osvajačima. Uprkos istorijskim činjenicama da su srpske srednjovekovne crkve i manastire izgradili baš Srbi, rimokatolička jerarhija Albanaca na Kosovu i Metohiji neće odustati od namere da okupira te srpske svetinje. Posebno su se ustremili na Gračanicu, Pećku patrijaršiju, Visoke Dečane i Bogorodicu Ljevišku. Za razliku od Crne Gore, gde je srpski narod odbranio svoje svetinje, na Kosovu i Metohiji je situacija nepovoljnija jer nema dovoljno našeg naroda za pružanje fizičkog otpora. Kosovsko-metohijsko pitanje je jerusalimsko pitanje Evrope. Stoga ga na taj način treba rešavati: strpljivo i u sitnim koracima, s tim da se posebno vodi računa o bezbednosti preostalog srpskog stanovništva koje je talac represivnog režima albanskih separatista.

U Hrvatskoj se ponovo oživljava teza o tzv. hrvatskoj pravoslavnoj crkvi, koja je osnovana u vreme Nezavisne Države Hrvatske.

Otkad su Ante Starčević i Eugen Kvaternik 1861. osnovali Stranku prava postoji ideja o osnivanju „hrvatske pravoslavne crkve”. Namera im je bila da i tim putem u hrvatski identitet prevode pravoslavne Srbe. U narednim decenijama takve planove su razrađivali frankovci i radićevci, a pogodan momenat za to stigao je kada su ustaše 1941. stvorile najpsihotičniju tvorevinu moderne istorije – Nezavisnu Državu Hrvatsku. U saradnji s crnogorskim separatistima prohrvatske orijentacije, ustaški poglavnik Ante Pavelić osnovao je 1942. tzv. hrvatsku pravoslavnu crkvu. Posle vojnog poraza u Drugom svetskom ratu, ustaše su u emigraciji objavljivale literaturu o tzv. hrvatskoj pravoslavnoj crkvi kako bi temu činile živom.

To se nastavilo i u novije vreme?

U novije vreme, kao glavni promoter obnove tzv. Hrvatske pravoslavne crkve, javio se Juraj Kolarić, bivši dekan Katoličkog bogoslovnog fakulteta u Zagrebu. On je 1986. u knjizi „Pravoslavni” opravdavao Pavelićevu odluku da osnuje „hrvatsku pravoslavnu crkvu”. Potom su se iz godine u godinu mogle pratiti izjave predstavnika Crkve u Hrvata i potezi hrvatskih pravaša u pravcu obnove tzv. hrvatske pravoslavne crkve. S podrškom poglavnikove ćerke Višnje Pavelić, izvesni Ivo Matanović iz Šibenika osnovao je 2009. grupu pod nazivom „Udruga Hrvatske pravoslavne zajednice Republike Hrvatske i inozemstva”. Ured državne uprave Republike Hrvatske u Šibeniku izdao je 2010. rešenje o upisu ove grupe u Registar udruga Republike Hrvatske. Klima koja je stvorena u Republici Hrvatskoj dovela je 2011. do toga da se na popisu čak 16.647 građana izjasnilo kao Hrvati pravoslavne vere, što je činilo 8,75 odsto ukupnog broja pravoslavnih u toj državi. Time su posle Srba (83,90 odsto), ti Hrvati (bivši Srbi) postali druga po brojnosti etnička grupa u Hrvatskoj koja se izjasnila da je pravoslavne vere. Prema ugovoru Vlade Republike Hrvatske i Srpske pravoslavne crkve iz 2002. zagarantovani su status, unutrašnji poredak i imovina Srpske pravoslavne crkve na teritoriji Republike Hrvatske.

Imaju li i događanja u BiH, kada je reč o položaju SPC, svoj istorijski koren?

Austrougarske okupacione vlasti su pravoslavlje u Bosni i Hercegovini htele da odvoje od svetosavlja. Prema austrougarskim planovima, novi konstrukt „bosanskog pravoslavlja” trebalo bi proširiti na pravoslavne hrišćane u Staroj Raškoj, Kosovu i Metohiji i Makedoniji jer je ovaj pojas smatran „strategijskim ključem Balkana” kojim se zaključavaju vrata za ujedinjenje Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore. Okupacioni guverneri u Bosni i Hercegovini Oskar Poćorek i Stjepan Sarkotić pokrenuli su 1914. i 1915. korake za osnivanje tzv. pravoslavne crkve u Bosni i Hercegovini. Slom Austrougarske i pobeda Kraljevine Srbije u Prvom svetskom ratu osujetili su ove namere. Stoga ne treba da čudi što je bivši reis-ul-ulema Islamske zajednice Bosne i Hercegovine ovih dana rekao kako bi trebalo osnovati „bosansku pravoslavnu crkvu”. Po količini srbofobije, Cerić ne zaostaje za Poćorekom, Sarkotićem i Pavelićem. Ipak, još više treba da brine rezolucija Evropskog parlamenta iz 2022, u kojoj su pomenute pravoslavne crkve u Srbiji, Crnoj Gori i Bosni i Hercegovini, a ne Srpska pravoslavna crkva, koja je jedinstvena i nedeljiva.

Orkestrirani napadi na SPC primećeni su i u Crnoj Gori, a spekuliše se da se patrijarh Vartolomej sprema da zada udarac SPC tako što će dati autokefalnost nepriznatoj „crnogorskoj pravoslavnoj crkvi”?

Napad Đukanovićevog režima na Srpsku pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori deo je istorijskog procesa osmišljenog u kuhinjama Beča, Budimpešte i Zagreba (Austrougarska) i oba Rima (Vatikan i Italija). Kominterna je preuzela ove modele za rešavanje jugoslovenskih nacionalnih pitanja i stoga je srpski narod u komunističkoj Jugoslaviji podeljen na četiri nacije, šest republika, a avnojevska Srbija na tri dela. Srpska pravoslavna crkva potisnuta je na margine socijalističkog društva. Ipak, Đukanovićev režim je 2020. izgubio u sudaru sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Litije u Crnoj Gori bile su vrhunac srpske nacionalne ideje u 21. veku. Temeljnim ugovorom iz 2022, koji su potpisale Srpska pravoslavna crkva i Vlada Crne Gore, potvrđen je istorijski kontinuitet i pravni legitimitet srpske crkvene organizacije u Crnoj Gori od Svetog Save do danas. S tim u vezi, ne postoji infrastruktura u Crnoj Gori na koju bi bilo ko mogao da računa za razbijanje Srpske pravoslavne crkve.

Putinov stav doprineo da prođe opasnost od nasilne promene vlasti u našoj zemlji

Prošle godine bili ste na 22. godišnjem forumu Međunarodnog debatnog kluba „Valdaj” u Sočiju, gde ste postavili pitanje ruskom predsedniku Vladimiru Putinu o pokušajima „obojene revolucije” u Srbiji. Da li ste zadovoljni odgovorom i mislite li da je prošla opasnost nasilne promene vlasti u našoj zemlji?

Predsednik Putin mi je ukazao čast i privilegiju jer se tri godine zaredom preko odgovora na moja pitanja obratio srpskom narodu. Nijedan državnik u svetu osim Putina, ni u prošlosti, ni u sadašnjosti, nije tako lepo govorio o nama Srbima. Mislim da je Putinov stav prema pokušaju obojene revolucije u Srbiji razbistrio situaciju i da je doprineo da prođe opasnost od nasilne promene vlasti u našoj zemlji.

Zabrane ulaska u Crnu Goru i BiH smatram nagradama za svoj rad

Vama je svojevremeno kada je Crnom Gorom upravljao Milo Đukanović bilo zabranjeno da ulazite u ovu zemlju. Koji su bili razlozi i da li se možda nalazite na nekim spiskovima u susedstvu zbog vašeg rada i zalaganja za srpske nacionalne interese?

Zabranu ulaska u Crnu Goru koju mi je Đukanovićev režim uveo 2018. i zabranu ulaska u Bosnu i Hercegovinu koju mi je služba Osmana Mehmedagića uvela 2022. smatram nagradama za svoj rad. Srbofobni režimi u Podgorici i Sarajevu nisu imali odgovor na superiornu ideju srpskog integralizma i stoga su pokazali slabost pokrivenu obrazloženjem da dovodim u pitanje ustavni poredak Crne Gore i Bosne i Hercegovine.