Uzroci napada na SPC iznutra i spolja

Piše: prof. dr Boris Stojkovski

Srpska pravoslavna crkva najdugovečnija je i najznačajnija duhovna, kulturna i uopšte društvena institucija u srpskom narodu. Kao što je dobro poznato njen osnivač bio je Sava Nemanjić koji je najkasnije do Vaskrsa 1219. godine i postao njen prvi autokefalni, odnosno samostalni, arhiepiskop. Od srednjeg veka pa sve do ovog savremenog trenutka, crkva je prisutna bila gde god je živeo srpski narod, čuvajući njegov pravoslavni hrišćanski identitet, ali i celokupnu kulturu, oličenu najpre u srpskom jeziku, ćiriličnom pismu i književnosti. Svakako, tokom istorije bio je značajan broj uglednih Srba koji su bili rimokatolici i muslimani i oni su svi ostavili neizbrisiv trag u srpskoj kulturi i istoriji, Ruđer Bošković, Ivo Andrić ili Meša Selimović su sasvim dovoljni za prvi pomen. Ali, poseban značaj i istorijska uloga koju Srpska pravoslavna crkva ima svih ovih nešto više od osam vekova njenog postojanja čine je institucijom od prvorazrednog značaja za opstanak i očuvanje srpskog identiteta, ma na kom delu sveta.

Kada se posmatra naročito formativni period srpske kulture-srednji vek, crkva je imala odlučujuću ulogu u njegovoj genezi i stvaranju jedne kulture hrišćanskih, pa delimično i vizantijskih korena, ali sa svim osobenostima. Kada su se Srbi našli pod vlašću triju različitih država (Osmanske Turske, Habzburške Monarhije i Mletačke Republike) upravo je crkva bila ta koja je postala stožer očuvanja političkog, duhovnog i kulturnog identiteta. štaviše, Srbi su i u Osmanskom carstvu i u Habzburškoj Monarhiji posmatrani kao verska grupacija i do ozbiljnije sekularizacije je, posebno na tlu zemalja pod habzburškom krunom, došlo tek u vreme formiranja modernih nacija i građanskog staleža. No, čak i tada, crkveni uticaj nije bio mali. Pri crkvenim opštinama su osnivane i čitaonice, horovi, te različita srpska prosvetna i kulturna društva. Istovremeno, iz okrilja crkve poticala je i naučna elita. Oci kritičke istoriografije u Srba, najpre arhimandrit manastira Kovilj Jovan Rajić, kao prvi srpski istoričar, a onda i otac modernog proučavanja istoriografije Ilarion Ruvarac, pripadali su monaškom sloju. Jedan od najvećih umova čovečanstva Nikola Tesla bio je sin pravoslavnog sveštenika Milutina Tesle, i bio je duboko ukorenjen u kosovski zavet, prevodeći narodne pesme i pišući o Milošu Obiliću. Blisku vezu sa crkvom imali su i još dvojica velikih evropskih i svetskih naučnika Mihailo Pupin i Milutin Milanković.

Zbog toga, svako ko ima ili je ikada imao ambiciju da se bori protiv srpskog naroda kao jednu od najvećih prepreka pred sobom je imao baš crkvu. Postojali su različiti pritisci da se pređe na uniju, pa i direktno na pokatoličavanje tokom prethodnih vekova. Prozelitizam među pravoslavnim življem od strane Rima prisutan je među Srbima od ranog novog veka. Ali, svakako, vrhunac progona Srpske pravoslavne crkve dogodio se tokom 20. veka, svakako najmračnijeg stoleća u čitavoj istoriji čovečanstva.

Drugi svetski rat, najkrvaviji sukob u svetskoj povesnici, imao je ozbiljne reperkusije i na život i delovanje Srpske pravoslavne crkve. Svi totalitarni sistemi su videli priliku da svoju borbu za zatiranje srpskog nacionalnog bića vide baš u vođenju žestoke borbe do istrebljenja baš sa crkvom i to kao celinom. To je značilo i progon visokog klira, te nižeg sveštenstva, ali i ono najstrašnije-ubijanje i pokrštavanjem samih vernika. Tako su nacisti internirali u zloglasni logor Dahau patrijarha srpskog Gavrila Dožića i episkopa Nikolaja Velimirovića. Pogrom i genocid nad Srbima u monstruoznoj nacističkoj satelitskoj tvorevini Nezavisnoj Državi Hrvatskoj imao je ogromne posledice po Srpsku pravoslavnu crkvu. Na najzverskiji način ubijeno je mnogo članova visokog klira, sveštenika i naravno pripadnika vernog naroda. Spaljivane su crkve i manastiri, arhivska građa i umetnine, vršena je bezočna pljačka i razaranje. Jedan od najvećih pokolja nad Srbima u NDH je bio u Glini, i to baš na Ognjenu Mariju, praznik kada je i završeno pisanje ovog osvrta na aktuelni trenutak i položaj Crkve u njemu.

Situacija nije bila nimalo bolja nakon komunističkog prevrata i uspostavljanja diktature Josipa Broza Tita nakon 1945. godine. Štaviše, progon i ubijanje sveštenstva i episkopata Srpske pravoslavne crkve dobio je novi zamah. Prema nekim procenama partizani nisu mnogo zaostajali sa ustašama po pitanju broja ubijenih sveštenika. Čak su srušili i više sinagoga nego što su to ustaše učinile. Dakle, odnos prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi je tada bio nastavak politike drugih totalitarnih režima. Veronauka je izbačena iz škole, Pravoslavni bogoslovski fakultet je isteran sa Univerziteta u Beogradu, a crkvi (kao i drugim tradicionalnim crkvama i verskim zajednicama u posleratnoj Jugoslaviji) oduzimana je (bolje možda reći je otimana) imovina pod plaštom da to sve pripada narodu. Naravno, narod od toga nije imao nikakve koristi, već je samo indoktriniran u pravcu bezbožništva i iskorenjivanja tradicije i identiteta.

Ovaj kratak istorijski osvrt je u stvari svojevrstan podsetnik šta je SPC kroz istoriju pretrpela, ali i šta je značila za opstanak srpskog naroda. Potpisnik ovih redova imao je retku čast da na liturgiji bude u crkvi Svetog Save u Parizu, u delo grada koji se zove Simplon. Osim pravoslavnih Srba koji žive u Parizu i Francuskoj, na liturgiji su učestvovali i drugi pravoslavni. Time se iz prve ruke može videti da je, osim očuvanja srpske kulture i identiteta, crkva otvorena za sve ljude dobre volje koji žele da budu njen deo. Nadalje, svega pre nekoliko nedelja na liturgiji u crkvi Svete Trojice u Melburnu, u Australiji imali smo priliku videti i ikonu Svetih novomučenika jasenovačkih, ali i trpezu ljubavi nakon samog bogosluženja. Osim toga, pri parohijskim hramovima u Australiji postoje i škole, a Srpska pravoslavna crkva i danas ima dve svoje zvanične školske ustanove-jednu dobro poznatu gimnaziju Katarina Kantakuzina Branković i osnovnu i srednju školu u Sidneju. Ovom prilikom neću računati brojne posete srpskoj zajednici i hramovima u Mađarskoj, Hrvatskoj i Rumuniji, jer ovde su u pitanju autohtone zajednice stare više vekova gde SPC ima ozbiljan istorijski kontinuitet, čak i od srednjeg veka.

Dakle, orkestrirani napadi na Srpsku pravoslavnu crkvu bilo spolja ili iznutra, nisu ništa drugo nego pokušaji da se pokopaju temelji samog srpskog postojanja i oni su, po sebi, isključivo antisrpski. Ako dodamo i civilizacijski značaj hrišćanstva i pravoslavlja, svakako možemo reći da su oni anticivilizacijski. I konačno, ne zaboravimo da, makar zvanično, živimo u dobu pluralizma, u epohi gde su sloboda mišljenja i uverenja osnovni postulati. Tako da ovi bezočni napadi na NJegovu svetost patrijarha srpskog gospodina Porfirija i visoki klir, sa posebnim akcentom na mitropolita bačkog g. Irineja, ali i neke druge vladike, nose sa sobom jasnu oštricu antidemokratskog delovanja.

Jasne je naravno iz kojih kuhinja dolaze ovi napadi, koji su njihovi ciljevi i koji je njihov ideološki predznak. Kada je u pitanju teritorija današnje Srbije, oni su najizraženiji na Kosovu i Metohiji. U našoj južnoj pokrajini zvanični Beograd ne vrši faktičku vlast od 1999. godine, a privremene prištinske institucije samouprave u prethodnih četvrt veka su činile sve da iskorene Srpsku pravoslavnu crkvu, a sa njom i srpsko ime sa ove svete srpske zemlje. postoji više talasa obračuna sa SPC, od fizičkog rušenja i paljenja, poput Martovskog pogroma 2003. godine, preko stalnih pokušaja prekrajanja istorije i kulture, otimanja imovine i u najnovije vreme uzurpacije zemljišta i lokaliteta od strane kako sveštenika drugih konfesija, tako i nekakve čudne i opskurne družine koja sebe naziva Kosovskom pravoslavnom crkvom.

Crna Gora, nažalost, po mnogo čemu ne zaostaje u svom odnosu prema SPC. Ni činjenica što je prva srpska štamparija nastala baš na Cetinju, niti što je Jelena Balšić, ćerka kneza Lazara baš na Skadarskom jezeru sastavila Otpisanije bogoljubno, ni imena Sveoga Vasilija Ostroškog, Svetog Petra Cetinjskog ili NJegoša, nisu dovoljna jednom delu tog društva i samozvane elite da bezočno i stalno podriva crkvu. Pored besmislenog naziva Crkva Srbije, a srčano nastavljajući ustašku i partizansku praksu, ovaj sloj crnogorskog društva je, predvođen DPS-om i Milom Đukanovićem, planirao da otme crkvenu imovinu. I danas postoje primeri u vrhu crnogorske vlasti koji nastavljaju sa anticrkvenom praksom. A odnos ekstremističkih krugova u Crnoj Gori prema obnovi NJegoševe kapele na Lovćenu, te protivljenje povratku veronauke u škole slikovito govori o tome koliko je i dalje težak položaj crkve u Crnoj Gori uprkos nespornim pomacima koji su se desili u prethodnih nekoliko godina.

Problemi sa kojima se SPC susreće u Hrvatskoj i Federaciji Bosne i Hercegovine su i dalje ozbiljni i veliki. Iako direktnog fizičkog progona u suštini nema, celokupan odnos i tamošnje društvene klime prema Srbima i njihovoj crkvi je i dalje vrlo težak i biće potrebno mnogo vremena da se prevaziđu teške rane prošlosti. Koncert Tompsona koji je privukao čak pola miliona ljudi ili pompezna proslava trideset godina najvećeg zločina u Evropi nakon Drugog svetskog rata (Oluja) ili obeležavanje tri decenije događaja u Srebrenici, nikako ne pomažu prevazilaženju ekstremnog negativnog naboja prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Na sve ovo rečeno, a ima tu toga još, dodajmo i unutrašnji, vrlo kompleksan aspekt napada na SPC. Kažemo namerno kompleksan jer on ne dolazi samo, jedino i isključivo iz pravca od kojeg bi se to najviše dalo očekivati, a to su salonski levičari, ekstremni liberali i sledbenici totalitarnih ideologija koje je osudila i Evropska Unija. I doista tim krugovima je srpska istorija, kultura, duhovnost i tradicija nepresušna inspiracija za širenje mržnje i nametanje svog ekstremističkog jednoumlja. Novinari opozicionih medija, protagonisti raznorodnih NVO, zatim značajan deo glumačkog i uopšte filmskog i pozorišnog esnafa i, nesporna je činjenica, jedan deo i akademske zajednice (profesora i naučnika) koristi svaku priliku da pripadnost srpskoj crkvi, kulturi i duhovnosti označi kao retrogradan. U svojim somnabulnim fantazmagorijama oni sa Svetim Savom i crkvom znaju da povežu svaku negativnu pojavu, od nasilja u porodici do nepostojećeg genocida u Srebrenici i ratova 90-ih godina prošlog veka. Smetaju im crkve, kako postojeće tako i one neizgrađene, veronauku bi proterali iz škola, baš kao i njihovi ideološki očevi nakon 1945. godine. Svetog Savu suprotstavljaju Dositeju Obradoviću, iako, izvesno, nisu mnogo pročitali ni o jednom ni o drugom, a o njihovim delima zacelo mnogo znaju, zbog toga tako i pričaju, uostalom. Teško je ne povući paralelu između bezbožnih krugova (dvojke) u Srbiji sa onima koji Svetoga Savu u Crnoj Gori nazivaju okupatorom.

Ruku pod ruku zajedno sa njima ide i deo visokog klira, sveštenici pojedini i teolozi. Zanimljivo je kako pred ovim velikim duhovnim autoritetima ustuknu isti oni novinari kojima je inače crkva eksponent Rusije i srpske vlasti. Ako je neki episkop protiv patrijarha, državnih vlasti i njihovog zajedničkog pregalaštva, dobija veliko poštovanje i medijski prostor na medijima koji ni ime Svetoga Save nisu u stanju da spomenu u pozitivnom kontekstu. Tragično je videti doista neke vladike i sveštenstvo, kao i ljude koji imaju formalno bogoslovsko obrazovanje, kako o svojim arhipastirima, naročito patrijarhu, pišu i pričaju gotovo identično, u reč, kao i ekstremno levičarski i liberalni krugovi Beograda i Novog Sada, te u Podgorici/na Cetinju, Prištini, Zagrebu ili Sarajevu.

Ciljevi i zadaci su isti, metodologija deluje različito. Značajan deo njih jesu za to instruisani, inspirisani i plaćeni iz različitih spoljnih centara moći i pod nesumnjivom su kontrolom obaveštajnih službi iz regiona i inostranstva. Pojedini, pak, formalno crkveni, pa čak i navodno patriotski orijentisani, su toliko ukopani u mržnji prema državnom rukovodstvu, predsedniku Aleksandru Vučiću, kao i Milošu Vučeviću, da na blizak odnos i podršku koju dva pomenuta državna funkcionera ukazuju SPC gledaju kao na najveće bogohuljenje. Sa druge strane, nimalo im ne smeta da budu na istoj strani sa Kurtijem i ekstremnim krugovima kako iz same Srbije, tako i iz regiona.

Postoji i značajan broj ljudi koji su izmanipulisani. LJudi treba da razmišljaju svojom glavom i da pogledaju koga je odlikovao mitropolit budimljansko-nikšićki gospodin Metodije, kome je vladika braničevski Ignjatije uručio orden u Tumanama i na koncu ko se redovno savetuje o svim ključnim državnim pitanjima sa patrijarhom srpskim. Lične preferencije, politička neslaganja i druge različitosti jesu dobrodošle i nasušno potrebne. No, treba dobro otvoriti oči i birati da li ćete biti zajedno sa državotvornom stranom, okrenutom svetosavskim korenima, ili, pak, sa onima koji bi da proteruju Crkvu Srbije, i da od naše zemlje prave Enver Hodžinu ateističku državu.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)