U kripti Sabornog hrama predstavljena knjiga „Stradalni put” prof. dr Srđe Trifkovića U kripti Sabornog hrama Hristovog Vaskrsenja u Podgorici, u srijedu, 3. juna, sa početkom u 19 časova, u organizaciji Udruženja „Otkrićemo istinu – Dušan Niklanović”, održana je promocija knjige „Stradalni put – hronika Golgote naroda Crne Gore i Boke 1944–1945”, autora prof. dr Srđe Trifkovića.
O knjizi su govorili njeni recenzenti, prof. dr Budimir Aleksić i dr Vasilije Jovović, kao i autor prof. dr Srđa Trifković, dok je uvodno slovo održao i učesnike predstavio protojerej mr Predrag Šćepanović.
Knjiga „Stradalni put” bavi se jednom od najtragičnijih stranica novije istorije našeg naroda — stradanjem pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini, naroda i sveštenstva, koji su početkom decembra 1944. godine krenuli iz Crne Gore i Boke, da bi svoj stradalni put okončali na prostorima Slovenije u maju 1945. godine.
Pozdravljajući prisutne, protojerej mr Predrag Šćepanović je podsjetio na stihove akademika Matije Bećkovića: „Od Podgorice do Nove Gorice, od Vezirovog do Zidanog mosta, nesahranjena jedna vojska osta”, ističući da se upravo u tim riječima sabira tragična sudbina jednog pokoljenja.
On je posebno ukazao na djelo pokojnog Dušana Niklanovića, osnivača Udruženja „Otkrićemo istinu”, koji je, kako je kazao, započeo proces skidanja „vela zaborava” sa tragičnih događaja „jugoslovenskog krvavog ratnog proljeća u šumama Slovenije”.
„Taj put pomirenja, ali i put istine koja je gorka ali ljekovita, započeo je naš osnivač Dušan Niklanović, skidajući veo zaborava sa ovih tragičnih događaja”, naglasio je otac Predrag.
On je podsjetio i na stradanje svetopočivšeg mitropolita Joanikija Lipovca, Sava Vuletića, brojnih oficira, sveštenika, učitelja, intelektualaca i naroda koji je krenuo putem bez povratka.
Sa posebnim pijetetom pomenuo je i Čeda Vukmanovića, sina sveštenomučenika Luke Vukmanovića, koji je kao četrnaestogodišnjak preživio ovaj stradalni put i svjedočanstvom pomagao rad Udruženja. Otac Predrag je zahvalio i slovenačkim prijateljima koji su pomogli u otkrivanju istine i njegovanju pamćenja na stradalnike, ističući da svjedočanstva preživjelih govore da je običan slovenački čovjek stradalnicima davao hljeb, obuću i odjeću.
U ime Udruženja „Otkrićemo istinu – Dušan Niklanović” obratio se njegov predsjednik Krsto Niklanović, sin pokojnog Dušana Niklanovića.
On je podsjetio na dugogodišnji rad Udruženja, čije aktivnosti, kako je kazao, sežu još od 1992. godine i parastosa u manastiru Podlastva, kada su sahranjeni zemni ostaci Grbljana, Majnjana i Budvana postradalih u Baru 1944. godine.
Niklanović je naglasio da je Udruženje formalno registrovano 19. avgusta 2004. godine, te da je već 16. juna 2005. godine, u saradnji sa Mitropolijom crnogorsko-primorskom i Zagrebačko-ljubljanskom mitropolijom Srpske pravoslavne crkve, organizovan prvi pomen žrtvama iz Crne Gore postradalim u Sloveniji.
On je podsjetio i na kapitalno djelo „Pucaj, rat je završen” Sava Gregovića, u kome je objavljen spisak od 5.221 ubijenog građanina, kao i 468 fotografija žrtava, nazvavši to djelo temeljom svih budućih istraživačkih projekata na ovu temu. Govoreći o misiji Udruženja, Krsto Niklanović je posebno naglasio da njihova aktivnost nije usmjerena ka produbljivanju podjela, već ka istini i pomirenju.
„Nijedna naša aktivnost nema namjeru da izaziva zlu krv i podjele. Naprotiv, naša misija ostaje borba za istinu kao neophodan temelj za nacionalno pomirenje koje kad-tad mora doći”, kazao je Niklanović.
On je zahvalio Srpskoj pravoslavnoj crkvi, blaženopočivšem mitropolitu Amfilohiju, sadašnjem mitropolitu Joanikiju i sveštenstvu, ali i državi Sloveniji, njenim organima i Opštini Kamnik, naglašavajući da su pokazali razumijevanje i saosjećanje prema stradalnicima.
Prof. dr Budimir Aleksić ocijenio je da je knjiga prof. dr Srđe Trifkovića „izdavački i autorski poduhvat prvoga reda”, ističući da ona donosi objektivan, naučno fundiran i činjenicama potkrijepljen pristup tragičnim događajima s kraja 1944. i prve polovine 1945. godine.
„Ova knjiga predstavlja uravnotežen, činjenicama potkrijepljen prikaz jedne tragedije, a više od toga povod za jedan smiren i pomirljiv dijalog”, kazao je Aleksić.
Prema njegovim riječima, riječ je o „nesumnjivo najboljoj monografiji o odstupanju i stradanju nacionalnih snaga iz Crne Gore i Boke koja je do sada napisana”.
On je naglasio da knjiga ima sve odlike temeljne istorijske i politikološke studije, sa visokim stepenom objektivnosti i nepristrasnosti, što je, kako je dodao, posebno važno kada je riječ o temi koja je i danas bolna i osjetljiva.
Aleksić je ukazao da je glavni cilj knjige — spoznaja istine, te da je stradanje kraljevske vojske, naroda i sveštenstva iz Crne Gore i Boke, i brojem i traumom, jedna od najvećih tragedija u istoriji srpskog naroda na ovim prostorima. Posebno je naglasio da su žrtvama, pored života, oduzeta i osnovna ljudska prava — pravo na sud, pravo na istinu i pravo na obilježen grob.
„Nevine mučenike komunisti ne samo što su brutalno pobili, nego su im oduzeli i pravo na obilježeni grob, što je osnovno ljudsko pravo od nastanka civilizacije pa do naših dana”, istakao je Aleksić.
On je dodao da knjiga poziva na ozbiljno, institucionalno i društveno suočavanje sa prošlošću, ali ne radi osvete, već radi istine, dostojanstva žrtava i budućeg pomirenja. U tom smislu, ukazao je i na potrebu osnivanja državne komisije koja bi ispitala sve zločine počinjene u granicama današnje Crne Gore od 1941. do 1945. godine, kao i zločine počinjene nad njenim žiteljima van Crne Gore, posebno u Sloveniji maja 1945. godine.
„Naša istoriografska literatura dobila je ovom knjigom doktora Srđe Trifkovića jednu izuzetno značajnu, a možemo slobodno reći dragocjenu knjigu o nama samima i zemlji u kojoj živimo”, zaključio je dr Budimir Aleksić.
Dr Vasilj Jovović je, govoreći o knjizi, najprije podsjetio na bogatu naučnu, publicističku i akademsku biografiju prof. dr Srđe Trifkovića, ističući njegov rad na polju međunarodnih odnosa, istorije, politikologije, novinarstva i publicistike, kao i njegov doprinos predstavljanju srpskih tema pred međunarodnom javnošću.
On je ukazao da knjiga „Stradalni put” opisuje jednu od najvećih tragedija u istoriji srpskog naroda Crne Gore i Boke, smještajući je u širi kontekst Drugog svjetskog rata, građanskog rata u Jugoslaviji i poslijeratnih komunističkih likvidacija.
„Monografija profesora doktora Srđe Trifkovića na objektivan, istinit i uvjerljiv način daje rekonstrukciju ovih nesrećnih događaja”, kazao je Jovović.
On je posebno naglasio da je knjiga zasnovana na brojnim domaćim i stranim izvorima, arhivskoj građi, dokumentima, kartama, skicama, fotografijama i faksimilima, što joj daje naučnu vrijednost i dokumentarnu snagu.
Jovović je podsjetio da je tema stradanja u Sloveniji decenijama bila potiskivana, tabuizovana i ideološki tumačena, te da se savremeni istraživači i danas suočavaju sa posljedicama uništavanja, falsifikovanja i nedostupnosti arhivske građe. Prema njegovim riječima, značaj ove knjige je upravo u tome što ona, na osnovu studiozne analize izvora i literature, oslobađa istorijsku temu od ideoloških nasloja i vraća je u prostor naučnog sagledavanja.
„Profesor doktor Srđa Trifković je ovim svestranim i obuhvatnim radom na objektivan i studiozan način osvijetlio jedno veoma složeno istorijsko vrijeme i time čitaocima dao dragocjenu monografiju iz savremene nacionalne istorije”, istakao je dr Jovović.
U završnom obraćanju, prof. dr Srđa Trifković je govorio o ličnom iskustvu susreta sa temama istorijskog prećutkivanja i cenzure, prisjećajući se vremena kada je osamdesetih godina radio u jugoslovenskoj sekciji Bi-Bi-Sija u Londonu.
On je naveo primjere knjiga i autora koji su pokušavali da kritički sagledaju nasljeđe Josipa Broza i ratnu ulogu komunističkog pokreta, ističući da su takvi pokušaji, čak i u zapadnim demokratskim društvima, često nailazili na otpor.
„Kada u jednom demokratskom, pod znacima navoda, društvu otkrivanje istine ide tako teško, onda možete misliti koliko je težak taj posao ovdje”, kazao je Trifković.
Autor je naglasio da ustanovljavanje istorijskih činjenica ne može biti revizionizam, već nužan preduslov ozdravljenja jednog društva. On je, govoreći o genezi tragedije, ukazao na događaje iz Crne Gore 1941. i 1942. godine, ističući da se ne može razumjeti stradanje iz 1945. bez sagledavanja prethodnog građanskog rata, ideološkog terora i likvidacija političkih i klasnih protivnika.
Trifković je uporedio razmjere poslijeratnih likvidacija u Crnoj Gori i Sloveniji sa iskustvima drugih evropskih zemalja, ukazujući da brojevi, u odnosu na veličinu stanovništva, pokazuju težinu i razmjere zločina.
„Ovo su podaci od kojih staje dah i od kojih se bukvalno vrti u glavi”, kazao je on.
Prof. dr Trifković je posebno naglasio da Crna Gora ne može istinski napredovati, niti se smatrati dijelom civilizovanog evropskog poretka, bez suočavanja sa ovim zločinima, njihove javne osude i dostojnog odnosa prema žrtvama.
„Ovdje imamo istovremeno i hrišćanski dug prema precima, moralni ljudski dug. Bez tog čina suočavanja sa zločinima Crna Gora ne može da uđe u redove civilizovanih evropskih naroda”, poručio je Trifković.
On je istakao da je knjigu napisao kao doprinos putu spoznaje istine, po uzoru na društva koja su nakon velikih istorijskih tragedija imala snage da otvore pitanja odgovornosti, pamćenja i pomirenja.
„Bez katarze konačnog pomirenja niti mrtvi mogu da nađu mir, niti živima ima istinskog boljitka”, zaključio je prof. dr Srđa Trifković.
Promocija knjige „Stradalni put” u kripti Sabornog hrama u Podgorici bila je više od predstavljanja jednog istoriografskog djela. Ona je bila sabranje sjećanja, istine i molitvenog poštovanja prema onima čija su imena, grobovi i stradanja decenijama bili prekriveni ćutanjem.
Ovo djelo, kako je istaknuto tokom večeri, ne poziva na nove podjele, već na odgovorno suočavanje sa prošlošću, na dostojanstveno pamćenje nevino postradalih i na istinu kao jedini zdrav temelj budućeg pomirenja.
