Lav Nikolajevič Tolstoj je bio ruski književnik i filozof. Rođen je 9. septembra 1828. godine u Jasnoj Poljani, a preminuo 20. novembra 1910. godine u Astapovu. Iako je napisao stotine eseja i drama, najpoznatiji je po romanima „Rat i mir“ i „Ana Karenjina“, te se smatra jednim od najvažnijih ruskih realista. Osim toga, Tolstoj je bio književni kritičar, filozof, lijevičar i pacifista.
U anketi koja je provedena među 125 britanskih i američkih književnika proglašen je za najboljeg pisca u posljednjih 200 godina. Prvi veći uspjeh doživio je objavljivanjem polu-autobiografske trilogije „Djetinjstvo“, „Dječastvo“ i „Mladost“, te zbirkom pripovjedaka pod nazivom „Sevastopoljske priče“ u kojima je opisao svoja iskustva iz Krimskog rata.
Porijeklo, djetinjstvo i obrazovanje
Lav Nikolajevič Tolstoj je rođen 1828. godine na porodičnom imanju Jasna Poljana, desetak kilometara jugozapadno od Tule. Bio je četvrto od petero djece grofa Nikolaja Iliča Tolstoja, veterana Domovinskog rata i grofice Marije Volkonskaje. Tolstoj je potomak stare ruske plemićke porodice.
Marija je preminula kada je Lavu bilo dvije godine, a sedam godina kasnije preminuo je i Nikolaj. Tolstoj i njegova braća i sestre othranili su rođaci.
Krimski rat
Lav je 1844. godine krenuo na studije prava i orijentalnih jezika na Kazanskom univerzitetu, ali su ga profesori ocijenili kao „nesposobnog i nevoljnog da uči“, pa je već na pola puta odustao od fakulteta i vratio se u rodno mjesto.
Živio je u Moskvi i Sankt Peterburgu, a 1851. godine otputovao je na Kavkaz i zajedno s bratom pridružio se vojsci. Tokom Krimskog rata (1853 – 1856) i jedanaestomjesečne opsade Sevastopolja bio je potporučnik u artiljerijskom puku, a nakon bitke na Crnoj rijeci dobio je orden za izuzetnu hrabrost i čin poručnika.
U periodu od 1852. do 1856. godine napisao je trilogiju „Djetinjstvo“, „Dječastvo“ i „Mladost“ koja govori o sinu bogatog ruskog zemljoposjednika. Ovo je ujedno i socijalna priča jer opisuje jaz između seljaka i njihovih gazda, bogatih zemljoposjednika.
Osim toga značaj ovog djela ogleda se i u činjenici da je to univerzalna priča o odrastanju, koju je Tolstoj odbacio zbog prevelike sentimentalnosti. Ipak, to nikako nije umanjilo njen značaj.
Putovanje Evropom
Tolstoj je počeo da piše još tokom učešća u ratu, ali se njegov, do tada aristokratski pogled na svijet, uveliko promijenio nakon Krimskog rata, a naročito nakon putovanja Evropom. Tokom 1857. godine svjedočio je javnom pogubljenju u Parizu, a ovo iskustvo promijenilo ga je za čitav život.
Godine 1859. objavio je roman „Porodična sreća“, inspirisan romansom sa djevojkom koju je htio da oženi, a taj san se nije ostvario. Učešće u ratu i ljudi koje je sretao u Evropi promijenili su piščeva razmišljanja. Smatra se da je njegova filozofija nenasilne borbe uticala je i na Mahatmu Gandija (Mohandas Karamchand Gandhi) koji je upravo od ruskog pisca tražio savjete za svoju borbu.
Svoj politički stav i književni stil Tolstoj je „izbrusio“ upoznavši francuskog pisca Viktora Igoa, a naročito pročitivši Igoovo epohalno djelo „Jadnici“. Na njega je uticao i francuski ekonomista, filozof i anarhista Pjer Žozef Prudon.
Prudon je 1861. godine objavio djelo pod naslovom „La Guerre et la Paix“ („Rat i mir“) te se smatra da je Tolstoj upravo od njega pozajmio naziv za svoj veliki roman „Rat i mir“, objavljen četiri godine kasnije. U ovom romanu osjeća se i veliki uticaj stavova, ideja i stila Viktora Igoa.
Povratak u Rusiju
Inspirisan svime što je vidio i doživio u Evropi, vratio se u Jasnu Poljanu i osnovao 13 škola za djecu ruskih seljaka koji su se tek 1861. oslobodili kmetstva. Sljedeće godine objavio je esej „Škole u Jasnoj Poljani“ u kome je iznio svoje viđenje obrazovanja. Ipak, ovaj projekat nije dugo trajao jer su ga pripadnici tajne carske policije neprestano uznemiravali.
Ono što se sa sigurnošću može reći jeste da su upravo škole u Jasnoj Poljani bile prvi primjer koherentne teorije demokratskog obrazovanja. U septembru 1862. godine oženio je šesnaest godina mlađu Sofiju Andrevnu, ćerku dvorskog ljekara.
U to vrijeme Tolstoj je već bio poznat po romanu „Kozaci“, neobičnoj priči u kojoj su isprepleteni kozačka istorija polovine 19. vijeka i romantična priča moskovskog plemića i seljanke. Dmitrij Andrejevič – Olenin je, baš poput samog pisca, sin bogatog zemljoposjednika čiji su roditelji preminuli kada je bio dječak.
Olenin kreće u podnožje Kavkaza s namjerom da započne novi život. Romansa mlade Sofije – Sonje i iskusnog pisca započela je vrlo strastveno. Naime, pred samo vjenčanje Sonja je tražila, a Lav joj je dopustio da pročita njegove dnevnike. Ono što se u njima nalazilo duboko je uznemirilo mladu djevojku ludo zaljubljenu u 34-godišnjeg Tolstoja.
Naime, u njegovim dnevnicima navedene su sve burne veze sa ženama koje je volio, naročito seljankama sa Jasne Poljane. Zbog toga je Sonja veći dio njihovog zajedničkog života strepila da li će je muž prevariti. Njene sumnje i strahovi išli su do te mjere da je imala običaj da se prerušava u seljanku i prođe pored njega kako bi se uvjerila da neće poželjeti da je ima.
Ipak, brak je potrajao, a Lav i Sonja su dobili trinaestoro djece, od kojih je čak petero umrlo u ranom djetinjstvu. Živjeli su veoma dobro, on je uspješno rukovodio imanjima koje je posjedovao i pisao djela koja su se vrlo dobro prodavala. Sofija je radila kao njegova sekretarica, editor i finansijski menadžer. Pomogla mu je da napiše „Rat i mir“, jedno od dva njegova najveća romana.
Štefan Cvajg ga je opisao kao stamenog čovjeka koji igra tenis (iako ga je u početku mrzio o.a.), bavi se klizanjem iz hobija, a postoje svjedočanstva da je vozio često biciklo, gdje su mu mnogi spočitavali da izgleda smiješno kao i da to nije hrišćanski običaj. Ipak, Tolstoj ih je ignorisao.
„Rat i mir“
Roman „Rat i mir“ Tolstoj je prvi put objavio u časopisu „Ruski vjesnik“ (Русский вестник) i to u periodu između 1865. i 1869. godine. Iako je prvobitno želio da napiše roman o Decembarskoj pobuni, istraživanje ga je dovelo do Napoleonove invazije na Rusiju 1812. godine.
Djelo je poznato po svojoj obimnosti, mnoštvu likova (ima ih 580), ali i intrigantnom zapletu. Pisac vješto obrađuje i svakodnevne teme poput života i smrti, ljubavi, braka, mladosti itd.
Iako je ovo djelo u to vrijeme donijelo svježinu u rusku i evropsku književnost, Tolstoj, kao ni njegovi savremenici ga nisu smatrali romanom, nego epom u prozi. Ipak, danas ne samo da se smatra romanom, nego jednim od najvažnijih djela svjetske književnosti.
„Ana Karenjina“
Poslije romana „Rat i mir“, Tolstoj je imao namjeru da u istom tonu napiše roman o Petru Velikom. Materijale je sakupljao u bibliotekama, provodeći sate i sate u arhivima. Ipak, nakon nekog vremena odustao je od knjige o najvećem ruskom reformatoru, pa je odlučio da piše knjigu čija će glavna tema biti savremeni društveni život moskovske i petrogradske aristokratije.
Tako je nastala priča o Ani Karenjini, koja i stotinu godina kasnije „živi svoj život“ u bibliotekama, knjižarama i na fakultetima širom svijeta. Roman je objavljivan u djelovima u časopisu „Ruski vjesnik“ u periodu od 1873. do 1877. godine. Sedam djelova romana štampano je u časopisu, dok je osmi objavljen kao separat.
Kroz tri fabularne linije, Tolstoj obrađuje priču o braku, ljubavi i preljubi, sa različitih aspekata – društvenih normi, moralnog zakona i potrage za ličnom srećom i zadovoljstvom. Pisac je radnju smjestio u sedamdesete godine 19. vijeka i, ako je vjerovati rusko-američkom književniku Vladimiru Nabokovu, riječ je o vremenskom intervalu od februara 1872. do avgusta 1876. godine.
Glavni likovi – Karenjina, Vronski, Levin, Kiti susreću se svako sa svojim izazovom i moralnom dilemom, a Tolstoj, preimetno ili skriveno prepliće njihove sudbine, upotrebljavajući, do tada veoma slabo korištene veze i elemente. Roman „Ana Karenjina“ proučava se na univerzitetima širom svijeta.
Analizirali su ga najpoznatiji svjetski književnici, te je svrstan u obaveznu literaturu u mnogim obrazovnim sistemima. Osim toga, doživio je i brojne televizijske i filmske ekranizacije. Rečenica „Sve srećne porodice liče jedna na drugu, svaka nesrećna porodica, nesrećna je na svoj način“ je jedna od najcitiranijih kada se govori o vječnim temama poput ljubavi, braka, života i smrti.
Posle Karenjine
Nakon romana „Ana Karenjina“ Tolstoj se posvetio hrišćanskim temama. Godine 1886. objavio je roman „Smrt Ivana Iliča“, a 1899. „Vaskrsenje“. U ovom drugom izložio je svu nepravdu zakona i licemjerje zvanične crkve. Radikalna anarho-pacifistička hrišćanska filozofija dovela je 1901. godine do njegovog izopštenja iz Ruske pravoslavne crkve.
Iako su mu „Rat i mir“ i „Ana Karenjina“ donijeli još veću slavu i nailazili na pohvale širom svijeta, pisac ih je kasnije odbacio jer je smatrao da nisu istinska realnost. U međuvremenu odnos sa Sonjom se pogoršao. Njegove radikalne ideje i namjera da se odrekne svog zarađenog i naslijeđenog bogatstva, kao i autorska prava na objavljena djela, doveli su do sloma porodice.
Godine 1905., poslije Ruske revolucije i uspostavljanja Sovjetskog Saveza njegova porodica je napustila Rusiju. Njegovi potomci danas žive u Njemačkoj, Švedskoj, Velikoj Britaniji i Sjedinjenim Američkim Državama. Tolstoj je jedne zimske noći napustio dom, a pronađen je 20. novembra 1910. godine na željezničkoj stanici u Astapovu.
Nekoliko dana prije toga često je govorio i pisao o smrti, a o njemu su u to vrijeme brinule supruga i kćerka. Pojedini istoričari tvrde da je te noći izašao iz kuće kako bi pobjegao od ljubomorne Sonje. Ljekari su pokušali da mu spasu život dajući mu morfijum i kampor, ali to nije pomoglo, pisac je preminuo.
Tužnoj povorci koja je ispraćala Tolstoja prisustvovalo je hiljade seljaka iz cijele Rusije. Mnogi od njih nisu ni znali koga to ispraćaju, dok drugi nisu mogli ni da naslute kakav je značaj ruski pisac imao za njihove živote. Tomas Man, Virdžinija Vulf, Džejms Džojs kao i mnogi drugi književnici Tolstoja smatraju jednim od najvećih pisaca svih vremena.
