Srpski jezik drugog reda

Zašto se Crna Gora plaši sopstvenih temeljnih boja i jezika?

Kako je uopšte moguće graditi stabilno, pravedno i funkcionalno društvo ako se za ustavnim stolom, za kojim se definišu temelji države, ne nalazi mjesto za identitetska, jezička i kulturna prava skoro polovine njene populacije?

Nigdje u savremenoj Evropi usko stranački kalkulans, geopolitička manipulacija i dogmatski ustavnopravni inženjering nijesu stvorili tako dubok, apsurdan i dugoročno neodrživ procjep između formalnopravnog poretka i narodne stvarnosti kao što je to slučaj u Crnoj Gori.

Pitanje identiteta, jezika, pisma i istorijskih simbola u ovoj mediteranskoj državi već decenijama nije tema inkluzivnog kulturološkog dijaloga, akademske debate ili dobronamjernog društvenog dogovora. Umjesto toga, ono je od strane pretpostavljenih političkih elita pretvoreno u brutalni instrument sistematske marginalizacije, političke stigmatizacije i ustavnog potiskivanja jedne trećine – a u jezičkom segmentu i čiste realne većine – sopstvenog stanovništva.

Dvodecenijska obmana

Zvuk zvaničnih statistika i zvanično verifikovani podaci sa popisa stanovništva ogolili su istinu koju su zvanični narativi bivšeg režima, ali i mnogi medijski i intelektualni krugovi, godinama pokušavali da maskiraju, relativizuju ili doslovno zabašure pod tepih.

Realnost izmjerena na terenu pokazala je da srpskim jezikom u Crnoj Gori govori preko 43,2 odsto građana, dok se u realnom društvenom, sociolingvističkom i političkom kontekstu taj broj kreće i do 45 procenata maternjih govornika.

Uprkos toj neoborivoj, naučno provjerljivoj i matematički jasnoj činjenici, srpski jezik u Ustavu Crne Gore ostaje već skoro dvije decenije zakovan na poziciju „jezika u službenoj upotrebi” – pravno inferiorne, sporedne i normativno degradirane kategorije u odnosu na crnogorski jezik, kojim po zvaničnoj statistici govori znatno manji procenat stanovništva nego srpskim.

Politička i društvena realnost nas uče da guranje teških i suštinskih problema pod tepih nikada ne donosi dugoročni mir.

Kako je narodni jezik postao podstanar u sopstvenom Ustavu

Da bismo u potpunosti razumjeli razmjere ove društvene anomalije i ustavnog apsurda, neophodno je vratiti se na sam ustavotvorni momenat iz 2007. godine.

Ustav izglasan u uslovima tijesne, političkim trgovinama skupljene tročetvrtinske većine u Skupštini formulisan je ne kao inkluzivni društveni ugovor svih građana i narodnih zajednica, već kao ideološki i pravni dokument pobjednika nad poraženima nakon tijesnog i duboko polarizujućeg referenduma o nezavisnosti iz 2006. godine.

Članom 13 Ustava definisano je da je jedini službeni jezik u Crnoj Gori – crnogorski. Sa druge strane, srpski jezik, zajedno sa bosanskim, albanskim i hrvatskim, bačen je u kategoriju drugog reda, definisanu kao „jezici u službenoj upotrebi”.

Kada u jednoj državi blizu 45 odsto stanovništva jasno i nedvosmisleno izjavi da govori srpskim jezikom, permanentna tenzija između ustavne fikcije i realnog života postaje stalan izvor unutrašnje nestabilnosti i osjećaja nepravde.

Kriminalizacija trobojke i brisanje sopstvenog korijena

Ista ideološka matrica političkog preglasavanja, identitetskog revizionizma i brisanja istorijskog kontinuiteta primijenjena je i na polju državnih simbola.

Istorijska trobojka – crveno-plavo-bijela zastava pod kojom je stvorena, oslobođena i kroz vjekove krvave borbe utemeljena moderna crnogorska država – doslovno je protjerana iz zvaničnog državnog poretka.

Ona je svedena na nivo spornog, subverzivnog ili, u očima režimskih ideologa, čak neprijateljskog znamenja.

Mladi ljudi su privođeni, kažnjavani i satanizovani u režimskim medijima samo zato što su oslikavali zidove ili nosili narodne boje pod kojima su sahranjivani vladari iz dinastije Petrović Njegoš.

Institucionalna diskriminacija: Život građana drugog reda

Ovo sistematsko protjerivanje svega srpskog iz ustavnog i zakonskog okvira nije ostalo samo na nivou mrtvog slova na papiru.

Obrazovni sistem pretrpio je temeljnu i agresivnu reviziju. Školski programi, udžbenici istorije i lektire prekrojeni su do neprepoznatljivosti.

Velikani na kojima je izgrađena crnogorska i opštebalkanska književnost i kultura – uključujući i samog Petra II Petrovića Njegoša i Marka Miljanova – ili su rekontekstualizovani kroz prizmu moderne dnevnopolitičke ideologije ili su potisnuti kako bi se stvorio prostor za novokomponovane lingvističke i istorijske standarde.

Istovremeno, u javnom sektoru, policiji, pravosuđu, zdravstvu i diplomatskoj mreži procenat Srba i deklarisanih govornika srpskog jezika godinama je držan na nivou statističke greške.

Iako su činili više od trećine ukupnog stanovništva po nacionalnosti i skoro polovinu po jeziku, građani srpske identitetske pripadnosti bili su praktično isključeni iz procesa donošenja odluka i vođenja državnih poslova.

Kada Brisel zažmuri na prava polovine jedne države

Posebno poglavlje predstavlja odnos međunarodne zajednice, prije svega Evropske unije.

Crna Gora se godinama navodila kao „predvodnik integracija” i „uspješna priča” na Zapadnom Balkanu. Međutim, kada je riječ o zaštiti elementarnih ljudskih, jezičkih i kulturnih prava srpske zajednice, evropski partneri su decenijama primjenjivali politiku svjesnog gledanja kroz prste.

Ustavni okvir Sjeverne Makedonije garantuje da svaki jezik kojim govori više od 20 odsto stanovništva automatski dobija status službenog jezika. U Belgiji postoje tri službena jezika, u Švajcarskoj četiri, a u Finskoj švedski ima status ravnopravnog službenog jezika iako ga govori oko pet odsto stanovništva.

Zašto se onda u Crnoj Gori standard od 45 odsto govornika srpskog jezika tretira kao politička opasnost, a ne kao osnovno ljudsko i građansko pravo?

Političke promjene bez ustavne hrabrosti

Političke promjene od avgusta 2020. godine donijele su pad dugogodišnjeg režima i određeno oslobađanje društva, ali duboka ustavna nepravda ostala je gotovo netaknuta.

Nove političke elite uglavnom izbjegavaju otvaranje ustavne reforme – bilo iz straha od reakcija spoljnih faktora, bilo zbog nedostatka političke hrabrosti ili neophodne dvotrećinske većine u parlamentu.

Međutim, zvanični rezultati popisa predstavljaju neoborivu demografsku i statističku verifikaciju stanja na terenu. Ignorisanje volje i identiteta gotovo polovine građana više se teško može pravdati ustavnim dogmama ili ideološkim izgovorima.

Šta bi značila stvarna ustavna ravnopravnost

Da bi Crna Gora izašla iz začaranog kruga identitetskih podjela, neophodno je otvoriti ozbiljan i inkluzivan razgovor o ustavnim i zakonskim rješenjima.

• Srpski jezik bi, prema ovom stavu, trebalo da dobije status službenog jezika ravnopravan sa crnogorskim.

• Istorijska trobojka mogla bi biti ustavno ili zakonski definisana kao narodna ili istorijska zastava, po uzoru na neka evropska rješenja.

• Obrazovni sistem i medijski prostor trebalo bi da odražavaju slojevitu i višekulturnu strukturu crnogorskog društva, a ne da budu sredstvo ideološkog prevaspitavanja.

Crna Gora ne može biti vječna ako negira samu sebe

Na kraju, mora se razumjeti jedna fundamentalna istina: Crna Gora ne može biti stabilna i dugoročno održiva država ako se gradi na negaciji, marginalizaciji i ponižavanju velikog dijela svojih građana.

Država je najjača onda kada se svaki njen građanin, bez obzira na nacionalno izjašnjavanje ili vjersku pripadnost, u njenom Ustavu i institucijama osjeća potpuno ravnopravno i uvaženo.

Postavljanje stolice za sve za ustavnim stolom ne znači slabljenje države, već stvaranje uslova za njen unutrašnji mir, konsolidaciju i dugoročni opstanak. Vrijeme je, prema ovom viđenju, da se uklone ustavne barikade prošlosti i otvori prostor za širi društveni dogovor o jeziku, simbolima i identitetskim pitanjima.

(SRPSKI KOMPAS)