Protojerej-stavrofor Miroljub Srb. Ružić: Milo Đukanović, SPC i pitanje crnogorskog identiteta

Piše: o. Miroljub Srb. Ružić

Treći dio intervjua Mila Đukanovića u kojem govori o odnosu države Crne Gore prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi i blaženopočivšem mitropolitu Amfilohiju predstavlja jedan od najznačajnijih političkih i identitetskih nastupa u postjugoslovenskom periodu Crne Gore.

Posebno je važan segment od 52. minuta, jer u tom dijelu Đukanović ne govori samo o religiji, niti isključivo o istoriji crkve, već o mnogo širem pitanju: o prirodi crnogorske državnosti, o nacionalnom identitetu, o odnosu prema Srbiji i o tome ko ima pravo da definiše duhovni i politički prostor Crne Gore.

Ono što je važno razumjeti jeste da Đukanović tokom čitavog tog razgovora nastupa kao političar koji pokušava da istorijskim argumentima legitimiše jedan savremeni politički projekat. Taj projekat nije samo nezavisna Crna Gora, jer je nezavisnost već bila ostvarena 2006. godine. Njegov cilj bio je nešto dublje: da se stvori potpuno zaokružen crnogorski državni i nacionalni identitet, koji bi imao sopstveni jezik, sopstvenu istorijsku interpretaciju i sopstvenu crkvenu vertikalu. Upravo zbog toga je pitanje Srpske pravoslavne crkve postalo toliko važno u političkom životu Crne Gore.

U tom dijelu intervjua Đukanović gradi nekoliko povezanih teza. Prva je da je istorijska Crna Gora imala sopstvenu crkvenu organizaciju koja je funkcionisala nezavisno. Druga je da je nakon 1918. godine, odnosno nakon ujedinjenja sa Kraljevinom Srbijom i stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, ta crkvena samostalnost ukinuta političkim putem. Treća teza jeste da Srpska pravoslavna crkva u savremenoj Crnoj Gori nije samo vjerska institucija, već nosilac jedne šire nacionalne i političke ideje koja je suprotna konceptu nezavisne i zasebne crnogorske državnosti.

To je suštinski okvir čitavog njegovog argumenta. On ne pokušava da raspravlja o dogmatici, teologiji ili liturgijskim pitanjima. Njegov pristup je politički i državnički. Za njega je pitanje crkve prije svega pitanje suvereniteta.

Posebno je značajan način na koji govori o blaženopočivšem mitropolitu Amfilohiju Radoviću. Đukanović je veoma pažljiv u tom dijelu i govori o mitropolitu Amfilohiju kao o čovjeku velikog uticaja i snažne duhovne harizme. Međutim, istovremeno pokušava da ga predstavi kao političkog aktera koji je, po njegovom tumačenju, izašao iz okvira čisto duhovne misije i postao aktivni učesnik u oblikovanju političkih procesa u Crnoj Gori.

Time Đukanović želi da postigne važan komunikacijski efekat. Ako je SPC samo vjerska institucija, onda bi svaki pokušaj države da se suprotstavi njenom uticaju mogao izgledati kao napad na vjerske slobode. Ali ako se SPC predstavi kao politički faktor, onda država dobija argument da ima pravo da reaguje u cilju zaštite sopstvenog suvereniteta. To je bio ključni politički mehanizam vlasti u periodu donošenja Zakona o slobodi vjeroispovijesti 2019. godine.

Upravo u tom kontekstu treba razumjeti i trenutak kada Đukanović pokazuje kopiju dokumenta o prisajedinjenju, odnosno ujedinjenju crkvenih struktura nakon 1918. godine. Taj momenat je vjerovatno najvažniji simbolički trenutak trećeg dijela intervjua. Bivši predsjednik Crne Gore ne koristi patriotsku retoriku, ne poziva se na emocije, ne insistira na nacionalnom zanosu, već pokušava da djeluje kao neko ko se oslanja na arhivsku građu i istorijske izvore. To je veoma svjestan politički potez.

Njegova logika je relativno jednostavna: ako postoji dokument o ujedinjenju ili prisajedinjenju, onda je prije tog čina morala postojati zasebna institucija koja se ujedinjuje. Drugim riječima, on pokušava da pokaže da Crnogorska crkva nije nastala kao nekakva savremena politička konstrukcija, već da ima istorijski kontinuitet koji je prekinut nakon nestanka crnogorske države 1918. godine.

To je ujedno i najjači dio njegovog argumenta, ali i najkontroverzniji.

Problem nastaje onda kada se politička interpretacija istorije suoči sa kanonskim pravom pravoslavne crkve. Naime, u pravoslavnom svijetu autokefalnost nije isključivo političko pitanje. Nije dovoljno da neka država ima sopstvenu crkvenu organizaciju ili visok stepen crkvene samostalnosti. Za punu autokefalnost neophodno je i formalno priznanje unutar pravoslavnog kanonskog poretka, najčešće kroz tomos ili priznanje drugih pomjesnih crkava.

Tu dolazi do glavnog sukoba interpretacija.

Đukanović i krugovi bliski ideji obnove Crnogorske pravoslavne crkve tvrde da je Crna Gora faktički imala autokefalnu crkvu, jer je vjekovima bila nezavisna država sa sopstvenom crkvenom hijerarhijom. Po toj logici, ujedinjenje poslije 1918. nije bilo prirodno kanonsko objedinjavanje, već politički čin koji je uslijedio nakon nestanka crnogorske države.

S druge strane, Srpska pravoslavna crkva i većina njenih istoričara s pravom naglašava činjenicu da nikada nije postojao formalni tomos kojim bi Crnogorska mitropolija bila priznata kao zasebna autokefalna pravoslavna crkva. Po tom tumačenju, crnogorska mitropolija jeste imala široku autonomiju zbog istorijskih okolnosti i slabljenja Pećke patrijaršije, ali nije bila kanonski odvojena od srpskog crkvenog korpusa. Samim tim, ujedinjenje 1920. godine tumači se kao prirodno objedinjavanje srpskih pravoslavnih eparhija nakon stvaranja nove države.

Zbog toga dokument koji Đukanović pokazuje ima ogromnu političku i simboličku vrijednost, ali nije dovoljan da sam po sebi riješi kanonski spor. On može da služi kao istorijski argument u prilog njegovoj tezi o posebnom crkvenom identitetu Crne Gore, ali ne predstavlja konačan dokaz autokefalnosti u pravoslavnom smislu.

Još jedan važan aspekt intervjua jeste način na koji Đukanović pokušava da čitav konflikt predstavi kao nastavak istorijske borbe za crnogorsku državnost. U njegovoj interpretaciji, pitanje crkve nije izolovano vjersko pitanje, već dio mnogo šireg procesa u kojem Crna Gora pokušava da definiše sopstveni identitet nakon raspada Jugoslavije i razdvajanja od Srbije.

U tom smislu, SPC se u njegovom govoru ne pojavljuje samo kao vjerska organizacija, već kao institucija koja čuva ideju jedinstvenog srpskog nacionalnog prostora. Upravo zato je spor postao toliko dubok i emotivan. Nije se radilo samo o hramovima, imovini ili administrativnom statusu crkve. Radilo se o pitanju kom kulturnom i istorijskom krugu pripada Crna Gora.

Međutim, iako je Đukanovićev nastup bio veoma pripremljen i politički artikulisan, on je imao i ozbiljne slabosti. Najveća je bila potcjenjivanje emocionalne i duhovne veze velikog dijela naroda sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Đukanović je problemu uglavnom pristupao racionalno, kao državnik koji pokušava da konsoliduje institucije i nacionalni identitet. Ali za mnoge ljude u Crnoj Gori SPC nije bila samo institucija, već dio porodične tradicije, vjerskog života i ličnog osjećaja pripadnosti.

Zbog toga su litije 2019. i 2020. godine dobile tako masovan karakter. One nijesu bile samo politički protest, već i snažan emotivni i duhovni pokret. Tu se pokazala i najveća slabost Đukanovićeve strategije. Istorijski dokumenti i pravni argumenti mogu biti važni u političkom diskursu, ali u pitanjima religije i identiteta često nijesu dovoljni da nadjačaju duboko ukorijenjene simbole, tradiciju i kolektivno osjećanje pripadnosti.

Kada se sve sabere, taj dio intervjua treba posmatrati kao mnogo više od razgovora o crkvenoj istoriji. To je zapravo politički manifest jedne epohe crnogorske politike. Đukanović u njemu pokušava da definiše šta znači biti suverena Crna Gora i kako treba razumjeti njen odnos prema Srbiji, srpskom identitetu i Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Dokument koji pokazuje ima snažnu simboličku težinu jer služi kao materijalni dokaz da je postojala posebna crkvena struktura u Crnoj Gori prije ujedinjenja sa Srpskom pravoslavnom crkvom. Ali istovremeno, čitav spor pokazuje koliko su na Balkanu istorija, religija i politika duboko isprepleteni i koliko je teško razdvojiti kanonsko pitanje od nacionalnog i državnog identiteta.

Zato je ovaj intervju važan ne samo kao politički nastup Mila Đukanovića, već kao dokument jednog šireg istorijskog sukoba oko tumačenja prošlosti i prava da se definiše budućnost Crne Gore.

Istovremeno, bez obzira na političke interpretacije i savremene identitetske rasprave, istorijska činjenica je da Srpska pravoslavna crkva ima dubok i neprekinut kanonski i duhovni kontinuitet na prostoru današnje Crne Gore. Mitropolija crnogorsko-primorska vjekovima je bila dio šireg pravoslavnog i srpskog crkvenog nasljeđa, a manastiri kao što su Cetinjski manastir, Ostrog i Morača predstavljaju ne samo vjerske objekte već i nosioce istorijskog pamćenja, duhovnosti i kulturnog identiteta srpskog pravoslavnog naroda u Crnoj Gori. Upravo zbog tog dugog kontinuiteta SPC je kod velikog dijela stanovništva doživljavana kao tradicionalna i kanonski priznata crkva, što je i objašnjavalo snažan otpor pokušajima da se njena istorijska uloga relativizuje ili institucionalno potisne.

Pored toga, značajno je naglasiti da je kanonski legitimitet Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori kroz istoriju potvrđivan i činjenicom da je njen status bio priznat od ostalih pravoslavnih pomjesnih crkava, što u pravoslavnom svijetu ima presudnu težinu. I u periodima kada je Crna Gora funkcionisala kao samostalna država, crkveni život nije bio izolovan od šireg srpskog i pravoslavnog konteksta, već je postojala snažna duhovna, liturgijska i istorijska povezanost sa tradicijom Pećke patrijaršije.

Upravo zbog toga se identitet pravoslavlja u Crnoj Gori ne može razumjeti van istorijskog kontinuiteta Svetosavske Srpske pravoslavne crkve, koja je kroz vjekove preživljavala osmanski period, ratove, ukidanja i političke promjene, ostajući, uprkos svim istorijskim iskušenjima, jedna od najstabilnijih institucija duhovnog života srpskog pravoslavnog naroda na tom prostoru. Tamo je, u drevnoj Duklji, u Ribnici na Morači – današnjoj Podgorici, rođen rodonačelnik svetorodne srpske dinastije Nemanjića, Stefan Nemanja – Sveti Simeon Mirotočivi, iako protivnici svega srpskog u Crnoj Gori pokušavaju da dokažu da je Nemanja rođen u Spužu kao dijete izbjeglice, a da je kršten u oblasti koja se zvala Ribnica, a ne u gradu Ribnici koji navodno nikada nije postojao.

Uz sve savremene pokušaje revizije i brisanja srpskih istorijskih tragova na prostoru Crne Gore, Srpska pravoslavna crkva ostaje jemac očuvanja istorijskog kontinuiteta, duhovnog identiteta i predanjskog pamćenja srpskog pravoslavnog naroda. Kao duhovno-administrativna institucija koja je kroz vjekove opstala uprkos brojnim istorijskim iskušenjima, ona svojim kontinuitetom svjedoči i garantuje trajnost kulturno-istorijskog nasljeđa, čime onemogućava da se takvi pokušaji potpunog preoblikovanja istorijske svijesti i potiskivanja utemeljenih činjenica u krajnjem ishodu i ostvare.

(Stanje stvari)