Finale Svjetskog prvenstva u Kataru gledalo je više od milijardu ljudi, otprilike svaki sedmi stanovnik planete. Nijedan sport, nijedan televizijski spektakl, pa gotovo nijedan globalni događaj ne može da se približi tim brojevima, što otvara pitanje: kako je fudbal postao najmoćniji kulturni i finansijski fenomen savremenog svijeta?
Finale Svjetskog prvenstva u fudbalu 2022. (Argentina–Francuska) gledalo je od 1,2 do 1,4 milijarde ljudi, dakle sedmina čovječanstva.
Orijentacije radi, sljedeći najgledaniji događaj je finale Lige šampiona (Evrope, naravno) koje gleda između 350 i 400 miliona ljudi, što se i vidjelo u Beogradu tokom prenosa ovogodišnjeg finala 30. maja. Tada su građani koji ne gledaju fudbal mogli čekajući sat, sat i po, da cjelivaju pojas Bogorodice, za šta se ostalim danima čekalo i po šest, sedam sati.
Sljedeći je, iznenadiće vas, kriket, koji može da pređe 200 miliona ako su u finalu mnogoljudne zemlje poput Indije i Pakistana. A „stotku“ mogu, povremeno, da ovjere još samo dva sportska takmičenja. Malo preko 100 miliona gleda Super Bowl u američkom fudbalu i odlučujuće trke Formule 1, kao onu u Abu Dabiju 2022. kada je Hamiltonu ukradena titula.
Dakle, takmičenje u značaju je završeno prije nego što je i počelo. Fudbal je toliko ispred svega tako da izreku „fudbal je najvažnija sporedna stvar na svijetu“ možda treba zamijeniti izrekom „fudbal je najvažnija stvar na svijetu“.
Popularnost fudbala je eksplodirala u prošlom vijeku. Možemo raspravljati o tome zašto je baš fudbal ta sportska igra koja je najpopularnija. Ja bih ponudio objašnjenje da je „najdemokratičnija“, odnosno da fudbal mogu igrati i mali i veliki kao i ljudi srednje visine. Prihvatam i druga objašnjenja. Nastao je, kao i gomila drugih sportova, u viktorijanskoj Britaniji koja je, realno govoreći, u 19. vijeku vladala svijetom i gotovo prirodno nametala svoje standarde. Fudbal i ragbi su bili ista igra do sredine 19. vijeka. Lopta se sastojala od naduvane svinjske bešike za kojom su jurcali mlađi muškarci. Kako svinjska bešika ima oblinu ali nije baš lopta, izgled lopte, a ni pravila nisu bili formalizovani. Današnja jajasta lopta kojom se igraju ragbi i američki fudbal za razliku od „okrugle“ lopte kojom se igra fudbal nisu bili standardizovani sve do posljednje četvrtine 19. vijeka.
Ključni događaj u razvodu fudbala od ragbija jeste osnivanje Fudbalske asocijacije 1863. Čak ni tada lopta nije bila precizno definisana. Odvajanje dvije igre bilo je zasnovano na uvođenju dva pravila u fudbal – nema igranja rukom i nema obaranja protivničkog igrača. Tako je i danas. Lopta se sporije formirala ali je tokom sedme decenije 19. vijeka uvedena obloga od komada kože a svinjska bešika je zamijenjena vulkanizovanom gumom. Vulkanizacija je, recimo, jedan od ključnih doprinosa fudbalu kakvim ga danas znamo. Sirova guma propada lako i raspada se. Dodatkom sumpora i termičkom obradom dobija se ovo što danas zovemo gumom i lako se naduva do lopte. Pronalazak pripada Čarlsu Gudjiru (Charles Goodyear, 1839), a istoimena kompanija koja proizvodi gume za vozila uspješno radi i danas. Dodavanjem unutrašnje lopte od vulkanizovane gume, Britanci su loptu definitivno „zaokružili“ i ispucali je u cio svijet.
Fudbal je toliko ispred svega tako da izreku „fudbal je najvažnija sporedna stvar na svijetu“ možda treba zamijeniti izrekom „fudbal je najvažnija stvar na svijetu“.
U Britaniji se igralo naveliko, a igra se postepeno širila na Evropu i Južnu Ameriku, ali i na sve zemlje Britanske imperije nad kojom nikada nije zalazilo Sunce, što je simbolizovalo da je obuhvatala cio svijet. Britanija je još u 19. vijeku imala utakmice reprezentacija svojih ustavnih zemalja poput Engleske, Škotske, Irske i Velsa što je i izvor njihovog današnjeg članstva u međunarodnoj asocijaciji FIFA. Kuriozitet je da Britanci i zato što imaju četiri reprezentacije i člana FIFA, čine četiri od osam članova Komisije za fudbalska pravila. Mala li je to vlast? FIFA je osnovana 1904. u Parizu i pristupilo joj je sedam zemalja, a sjutradan, telegramom i Njemačka, ali istoričari sporta vole da tvrde da je sedam zemalja među osnivačima. Engleska pristupa 1905. godine.
U prvoj polovini 20. vijeka postojale su dvije prepreke međunarodnim takmičenjima – ratovi i putovanja. Ratovi su očekivana prepreka, a one koje čudi problem putovanja treba podsjetiti na to da je i u Evropi trebalo nekoliko dana da se vozom stigne od Rusije do Pariza, dok su prekookeanska putovanja podrazumijevala duga i spora putovanja brodom kakvo je i prikazano u filmu o našoj ikoničnoj golgoti u Urugvaju 1930. godine.
Prva svjetska prvenstva se zato igraju tek između dva svjetska rata, 1930. Montevideo, 1934. Italija, 1938. Francuska. Ona se smatraju poluregularnim jer se dolazilo po pozivu, dakle, nije bilo kvalifikacija. Dodatno, dva prvenstva su igrana sa grupama i potom nokaut sistemom, a jedno na puke eliminacije. Povrh svega, na posljednja dva (prvo je dobio Urugvaj) pobjednik je bila Italija, a niko ne voli da Musoliniju podari dva svjetska prvenstva. Ne treba zaboraviti ni pomenutu urugvajsku golgotu, a u stvari svinjariju priređenu Jugoslaviji u Urugvaju, kada je policajac iz auta dodao loptu urugvajskom igraču.
Drugi svjetski rat prekida prvu seriju svjetskih prvenstava i nov ciklus počinje 1950. godine.
Sa prva tri predratna odigrana su ukupno 22 svjetska prvenstva u fudbalu. Samo osam zemalja može da se pohvali da je ponijelo titulu svjetskog prvaka. Brazil ima pet titula, Njemačka i Italija po četiri, Argentina tri, Francuska i Urugvaj po dvije i Engleska i Španija po jednu. Dakle, klub pobjednika je veoma mali. U 21. vijeku klub se smanjio jer su Urugvaj pa, nažalost, i Brazil nestali sa spiska pobjednika. Brazilci su i proslavili, generalno romanski izraz, ima ga i u španskom, Mundijal, koji neformalno koristi čitav svijet.
Dominirali su svjetskim fudbalom od otprilike 1970. do 1990, a potom je centar svjetskog fudbala prešao u Evropu. Njihova maštovita i lepršava igra je donijela mnoge zaljubljenike u fudbal, a žene i djeca su počeli da ga igraju prvo rekreativno a poslije i takmičarski, naročito u SAD jer je fudbal manje grub od američkog fudbala.
Kako su Brazilci ispali sa spiska pretendenata – mada i sada umiju da igraju jako – velike pare su počele da ulaze u fudbal. To i jeste glavni razlog prelaska centra moći u Evropu. Razlog ulaska velikih para je možda teže identifikovati, ali možemo da se „potrudimo“. Bode oči dramatičan porast gledalaca uz televizijske ekrane. Iako se prenosi i dalje obavljaju kamerama, medijum prenosa signala je prešao na internet i omogućio neviđeno bolji kvalitet slike i neviđeno veći broj kanala. Sada u kući imate prenose svih važnih utakmica svih važnih liga u Evropi i Južnoj Americi. Veći dio pretplate ide na video i generalno multimedijski sadržaj, od čega sportska prava, na fudbal prije svega, oduzimaju veći dio pretplate, dok same telekomunikacione usluge učestvuju sve manje. Dodatno, praktično na svakom uređaju možete gledati bilo šta, pa i utakmice. Uostalom, koliko puta ste pomislili da je besmisleno da gledate na mobilnom telefonu, dok niste sami sebe „uhvatili“ da to činite.
Ne treba zaboraviti ni pomenutu urugvajsku golgotu, a u stvari svinjariju priređenu Jugoslaviji u Urugvaju kada je policajac iz auta dodao loptu urugvajskom igraču.
Uporedo je jedan porok, kockanje, postao legitimni dio života. Kockaju se svi, dok je to do prije nekoliko decenija bio porok za sumnjiv svijet kojeg ste se klonili. A prenosi su kockarima i hrana i životna potreba.
Sve zajedno, ovo je fudbalu dalo neviđeno ljudsko i finansijsko okruženje. Fudbaleri se sada „prodaju“ za stotine miliona dolara. Posao cvjeta i svi su zadovoljni.
Jedanaestog juna, možda baš na dan dok čitate Srpski Kompas, počinje 23. po redu Svjetsko prvenstvo u fudbalu. Igra se u tri zemlje Sjeverne Amerike – Sjedinjenim Državama, Kanadi i Meksiku. Po prvi put se igra u novom formatu. Učestvuje čak 48 zemalja odnosno skoro četvrtina zemalja svijeta. FIFA ima tabelu kojom rangira reprezentacije i u vrhu su oni koje očekujete. Ko će od njih pobijediti, saznaćete za mjesec dana. U svakom slučaju, na terene Sjeverne Amerike će izaći fudbaleri koji vrijede, sabrano gledano, nekoliko desetina milijardi dolara.
Kako smo rekli, ni vaš doprinos njihovom bogatstvu i bogatstvu klubova za koje igraju nije beznačajan.
I zato ako čujete neku buku sa stadiona, znajte: To neki milijarderi igraju fudbal.
(SRPSKI KOMPAS)
