Mladi Iranci danas ne pamte period kada je Iranom vladao šah Muhamed Reza Pahlavi, ali istorijski zapisi i svjedočenja govore o jednom od najrepresivnijih režima svog vremena. Kako piše poznati francuski advokat Režis de Kastelno, šahov režim bio je obilježen brutalnom represijom, političkim nasiljem i sistematskim kršenjem ljudskih prava.
U doba Hladnog rata, dekolonizacije i otvorenog imperijalizma, svijet je bio ispunjen diktaturama – od Latinske Amerike, preko Južne Afrike pod aparthejdom, do Evrope u kojoj su vladali fašistički režimi u Španiji, Grčkoj i Portugalu. Zločini su tada bili gotovo svakodnevica – kao što su, po mišljenju autora, i danas.
Savak – stub šahove vlasti
Ipak, prema De Kastelnu, režim Pahlavija izdvajao se po posebnoj surovosti. Šah je vlast zasnivao na Savaku – ozloglašenoj političkoj policiji, čije se metode mogu opisati isključivo kao varvarske. Mučenja, nestanci i likvidacije bili su dio institucionalne prakse.
Takav sistem neminovno je doveo do revolucije.
Islamska revolucija – prelomni trenutak
Revolucija je srušila šaha i uspostavila novi poredak, zasnovan na otporu Zapadu, a posebno Sjedinjenim Američkim Državama, koje su u Iranu viđene kao ključni krivac za decenije poniženja i eksploatacije. Mlađe generacije, nažalost, tog perioda nemaju lično iskustvo.
De Kastelno upozorava da je danas sve jasnije da se Iran ponovo suočava sa zapadnom operacijom destabilizacije, čiji je cilj tzv. „promjena režima“ u Teheranu i stavljanje zemlje i njenih resursa pod kontrolu SAD i Izraela.
Početak revolucije 1978. godine
Masovni protesti u Iranu izbili su 5. decembra 1978. godine, podstaknuti islamskim vjerskim vođama. Štrajkovi radnika paralizovali su zemlju i prepolovili proizvodnju nafte, što se smatra stvarnim početkom Islamske revolucije.
Islamska revolucija često se poredi sa Francuskom revolucijom iz 1789. ili Ruskom iz 1917. godine, jer je iz temelja promijenila geopolitičke odnose na Bliskom istoku i snažno uticala na muslimanski svijet.
Bivši savjetnik Bijele kuće Geri Sik kasnije je priznao da ništa od pada Sajgona nije imalo tako snažan uticaj na SAD kao revolucija u Iranu.
Nafta, korupcija i strano upravljanje
Tokom šahove vladavine, Iran je bio duboko pogođen korupcijom i siromaštvom, dok je stvarnu moć imala Anglo-iranska naftna kompanija. Kako navodi iranski publicista Bahman Nirumand, Britanci su decenijama praktično otimali iransku naftu, dok se prihod slivao u džepove šaha i uskog kruga njegovih saradnika.
Džamije su postale centri otpora, a ajatolah Homeini – koji je živio skromno i predstavljao potpunu suprotnost šahu – izrastao je u simbol revolucije.
Homeini je tada poručio: „Iranci su za Amerikance manje vrijedni od psa“, ukazujući na potpunu pravnu i političku neravnopravnost.
Izlazak Irana iz orbite Zapada
Za razliku od kasnijih „obojenih revolucija“, Islamska revolucija nije bila inspirisana niti finansirana spolja. Njen cilj bio je stvaranje islamskog sistema vlasti zasnovanog na domaćim kulturnim i vjerskim vrijednostima.
Francuski filozof Mišel Fuko 1979. godine opisao je ovu revoluciju kao „prvu transmodernu revoluciju našeg doba“ i pobunu protiv zapadnih globalnih sistema.
Direktor Naučno-istraživačkog centra „Ibn Sina“ u Sarajevu, Ruholah Kangavari, ističe da je zahvaljujući revoluciji Iran izašao iz potpune zavisnosti od Zapada i okrenuo se obnovi sopstvene kulture i suvereniteta.
Savremeni protesti i optužbe za destabilizaciju
Iran je, prema tom viđenju, krenuo putem resuverenizacije, što je izazvalo kontinuirane pokušaje Zapada da stanje vrati na staro. Posljednjih godina zabilježeno je više talasa protesta, uključujući i one iz 2022. godine, koje De Kastelno opisuje kao instrumentalizovane spolja.
Iako su sankcije dovele do teške ekonomske situacije i stvarnog narodnog nezadovoljstva, autor tvrdi da su se protesti brzo pretvorili u nasilne nerede sa dobro organizovanim i naoružanim grupama.
Prijetnje i neizvjestan ishod
Prema De Kastelnu, ukoliko pokušaj „obojene revolucije“ ne uspije, moguća je nova vojna intervencija SAD i Izraela. Takvu mogućnost nagovijestio je i bivši američki predsjednik Donald Tramp.
Iranski vrhovni vođa Ali Hamnei odgovorio je oštrom porukom, poručivši da se svi tirani, poput faraona, urušavaju upravo onda kada misle da su najmoćniji.
Ulozi su ogromni, a ishod ove konfrontacije odrediće ne samo budućnost Irana, već i stabilnost čitavog Bliskog istoka.
