Dana 15. decembra Srpska pravoslavna crkva se sjeća poslednjeg vladara iz dinastije Nemanjića, Stefana Uroša V Nejakog, sina cara Dušana.
Stefan Uroš V Nejaki bio je jedini sin i naslednik cara Dušana. Vladao je od 1355. do 1371. godine, a njegova zadužbina je Manastir Matejča. On je poslednji vladar loze Nemanjića. U njegovo vreme slabi centralna vlast, a oblasni gospodari se osamostaljuju. Posle smrti cara Uroša, srpska država prestaje da postoji.
Vladavina Uroša, sina cara Dušana, bila je gotovo u svakom pogledu suprotna vladavini njegovog roditelja. Sudbina i istorija ponekad igraju nemilosrdne igre, pa je prvi potomak cara Dušana poneo nadimak Uroš Nejaki. Novi srpski car, koji je titulu nasledio od oca, nije uspevao da zaštiti svoju državu ni od spoljašnjih napada, ni od unutrašnjih potresa. Kao što je već bila praksa u srednjem veku, i Uroš je morao da vodi bitku za svoja nasledna prava.
Najozbiljniji protivnik bio mu je Simeon Nemanjić, Dušanov polubrat. Iako je celokupna srpska vlastela i crkva stala na Uroševu stranu na državnom saboru u Skoplju 1357. godine, Simeon, vojno daleko snažniji, sebi je dodelio carske dostojanstvene oznake i zavladao Epirom i Tesalijom 1359. Mladom Urošu je uz podršku njegove majke Jelene, državnog sabora održanog u Skoplju, i Dubrovačana uspelo da sačuva svoje vladalačko nasleđe. Ubrzo je srpska država podeljena na dva carstva: Uroševo i Simeonovo. U većem delu, koji je obuhvatao sve stare srpske zemlje, vladao je Uroš. Pretpostavlja se da je umro 2. ili 4. decembra 1371. godine, verovatno posle Maričke bitke, kao poslednji srpski car.
Za vreme njegove vladavine, 1365. godine, za savladara je krunisan kralj Vukašin Mrnjavčević, uz očekivanje da će njegovi potomci (Marko Mrnjavčević) naslediti carski presto jer Uroš nije imao potomaka. Te godine Vukašinov brat Uglješa preuzima od carice Jelene (Uroševe majke) vlast u Seru. Posle velikih Dušanovih osvajanja, car Uroš postaje žrtva bahatosti vlastele koja se naglo obogatila u prethodnim ratovima i pljačkama. Infrastrukturna nepovezanost novih teritorija carstva sa njegovim jezgrom otežala je uspostavljanje reda i državnih instrumenata.
Uroš Nejaki je proglašen za svetitelja 211 godina posle smrti. Njegove mošti su, nakon upokojenja, ležale u „manastiru Svetog Uroša“ u Nerodimlju. Srpski monah Hristifor je 11. maja 1705. godine preneo Uroševe svete mošti u Sremski manastir Jazak, a zajedno sa njima ponio i Žitije i Službu Svetoga. Jedan deo svetih moštiju cara Uroša prenet je i u manastir Studenicu. Iz Jazka su mošti Svetog Uroša prenošene u manastire Vrdnik i Krušedol, pa zatim vraćane u Jazak. Za vreme poslednjeg Svetskog rata (14. aprila 1942. godine) mošti Svetog cara Uroša morale su biti uklonjene iz manastira Jazak pred bezbožnim ustašama i tada su prenete u Sabornu crkvu Sv. Arhanđela u Beogradu, gde i danas počivaju.
Njegov lik i narodna tradicija o Vukašinu Mrnjavčeviću poslužili su kao osnovni motiv za istorijsku dramu Stefana Stefanovića iz 1825. godine pod nazivom „Smrt Uroša V“. Pre njega je ovaj motiv pokušao da obradi Emanuel Kozachinski, a njegov rad je preradio Jovan Rajić pod imenom „Tragedija cara Uroša“, ali ta dela nemaju značajnu književnu vrednost.
Uroš je veoma mlad i neiskusan, sa osamnaest godina, nasledio presto u velikoj državi bez unutrašnjeg jedinstva i čvršće povezanosti. Dušanov polubrat Simeon samovoljno se proglasio novim carem, pa je sabor u Skoplju 1357. godine za srpskog cara proglasio Uroša, dok se Simeon odcepio od Epira i Tesalije i napravio sebi drugu državu. Počeli su to da čine i drugi velmože, tako da je centralna vlast naglo oslabila. Nestalo je jezgro oko kojeg bi se pojedini krajevi čvrsto okupili i povezali u celinu, pa su kao mali delovi postali turski plen. Sin cara Dušana, poslednji potomak dinastije Nemanjića, carovao je u teškom vremenu raspada srpskog carstva.
U bici na Marici 1371. godine učestvovala su samo dva brata Mrnjavčevića, gde su ih Turci potukli, posle čega godinama gotovo nije bilo većih bitaka sa Turcima sve do Kosovske bitke 1389. godine, u kojoj nisu učestvovale sve srpske oblasti. Krotak, pobožan i blag, Uroš nije hteo silom potčinjavati neobuzdane velikaše, među kojima je najneobuzdaniji bio Vukašin, koji je dobrome caru glave došao. Mučenički je postradao dobri Uroš 2. decembra 1367. godine u svojoj trideset prvoj godini.
Smrću cara Uroša 1371. godine ugasila se vladavina loze Nemanjića i otpočela agonija srpske države i naroda, vekovima gazenog sa raznih strana, ali nikad satrvenog, zahvaljujući duhovnoj snazi i nasleđu koje mu je ostavila epoha Nemanjića. Od ljudi ubijen, on je od Boga proslavljen. Njegove čudotvorne mošti počivale su u manastiru Jazak u Fruškoj gori, odakle su za vreme Drugog svetskog rata (1942. godine) prenete u Beograd i položene u Sabornu crkvu pored tela kneza Lazara i despota Stefana Štiljanovića.
Za vreme Uroševe vladavine sagrađen je i manastir Sveti Naum na Ohridskom jezeru, a sagradio ga je Urošev velikaš Grgur.
(Svetigora)
