Temeljni ugovor između Vlade Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve

Nakon secesije Crne Gore iz zajedničke države sa Srbijom (2006), pokušavane su razne mimikrije kako bi se odobrovoljio Đukanovićev režim, da ne bi izvršio agresiju na Srpsku pravoslavnu crkvu. Na majskom zasedanju Svetog arhijerejskog sabora Srpske pravoslavne crkve, odmah posle otcepljenja Crne Gore, doneta je odluka o osnivanju Episkopskog savjeta Crne Gore koji je potom preimenovan u Episkopski savjet Pravoslavne crkve u Crnoj Gori. Takođe, Sveti arhijerejski sabor je na istoj toj sednici u maju 2006. dodelio počasnu, odnosno „liturgijsku titulu arhiepiskopa cetinjskog” mitropolitu crnogorsko-primorskom Amfilohiju. Namera Svetog arhijerejskog sabora bila je da se osnivanjem episkopskog saveta, uvođenjem pojma, odnosno kovanice „Pravoslavna crkva u Crnoj Gori” za eparhije Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori i arhiepiskopskom titulom „zbuni Đukanović”.

Tokom Đukanovićeve vlasti pripreman je Temeljni ugovor kojim bi trebalo da se utvrdi odnos Crne Gore s „Pravoslavnom crkvom u Crnoj Gori”, odnosno eparhijama Srpske pravoslavne crkve u toj privremeno otcepljenoj republici. Temeljni ugovor mogao bi biti sklopljen samo uz saglasnost Svetog arhijerejskog sinoda Srpske pravoslavne crkve, ali je mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije insistirao da on bude potpisnik.

Pritom, Crna Gora je 2011. uredila odnose s Rimokatoličkom crkvom potpisivanjem Temeljnog ugovora Crne Gore i Svete stolice (24. jun 2011) i ugovorima o uređenju odnosa od zajedničkog interesa između Vlade Crne Gore i Islamske zajednice u Crnoj Gori (30. januar 2012) i između Vlade Crne Gore i Jevrejske zajednice u Crnoj Gori (31. januar 2012). Srpska pravoslavna crkva podnela je svoj predlog Temeljnog ugovora s Vladom Crne Gore (20. april 2012), ali u vreme vladavine Demokratske partije socijalista od toga nije bilo ništa.

Dakle, Đukanović nije bio nimalo zbunjen niti „Pravoslavnom crkvom u Crnoj Gori”, niti titulom „arhiepiskopa cetinjskog”. Stoga je 2019. krenuo u konačni obračun sa srpstvom Crne Gore kada je u decembru 2019. izglasan Zakon o slobodi vjeroispovijesti, kojim je Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori trebalo da bude isterana sa svojih osam vekova dugih kanonskih teritorija, a njena imovina konfiskovana i pripisana državi Crnoj Gori.

Iako smo se nadali da će sa padom vlasti Demokratske partije socijalista sinuti sunce u odnosima Crne Gore sa Srpskom pravoslavnom crkvom i Republikom Srbijom, to se ipak nije dogodilo. Vlast premijera Zdravka Krivokapića nastavila je s mnogim tekovinama Đukanovićevog režima, posebno kada je reč o kosovsko-metohijskom pitanju. Krivokapićeva vlast se čak usudila da dovede u pitanje potpisivanje Temeljnog ugovora između Vlade Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve, kojim bi trebalo da se urede državno-crkveni odnosi, a Srpskoj pravoslavnoj crkvi prizna pravni legitimitet i istorijski kontinuitet na prostoru današnje Crne Gore u trajanju od 800 godina.

Uprkos tome što je Đukanovićev režim 30. avgusta 2020. izgubio izbore i što je Krivokapićeva vlast ipak navodno bila za Srpsku pravoslavnu crkvu, episkopi iz Crne Gore su 11. marta 2021. predstavili Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve nacrt Temeljnog ugovora u kome je kovanica „Pravoslavna crkva u Crnoj Gori” četiri-pet puta više upotrebljena od imena Srpska pravoslavna crkva. To je urađeno po inerciji i bez loše namere.

Stoga je bilo nužno da Sveti arhijerejski sinod – tokom utvrđivanja crkvene verzije predloga Temeljnog ugovora (2021) – utvrdi da ime eparhija u Crnoj Gori može biti samo Srpska pravoslavna crkva, da se iz upotrebe nadalje isključi zbunjujuća kovanica „Pravoslavna crkva u Crnoj Gori” i da potpisnici tog dokumenta budu patrijarh srpski i premijer Crne Gore. Ovo rešenje je u potpunosti bilo u skladu sa stavovima srpskih arhijereja u Crnoj Gori. Srpska pravoslavna crkva je time odlučila da izbegne bilo kakve neprincipijelne kompromise.

Sveti arhijerejski sinod je 25. marta 2021. usvojio tekst Temeljnog ugovora u čijem su usaglašavanju učestvovali pravni eksperti Srpske pravoslavne crkve i Ministarstva pravde Crne Gore. Tekst Temeljnog ugovora službeno je uručen crnogorskom premijeru Zdravku Krivokapiću 14. aprila 2021. u manastiru Ždrebaonik, na sastanku koji je upriličio episkop budimljansko-nikšićki Joanikije. Krivokapić je potom izjavio da je Srpska pravoslavna crkva „zadovoljna” tekstom, iz čega je proizilazilo da je Temeljni ugovor već obostrano usaglašen. Ali već na tom sastanku u Ždrebaoniku, premijer Krivokapić je kazao kako je potrebno da taj tekst ide na ratifikaciju u Skupštinu Crne Gore. Međutim, stav eksperata bio je da za tim nema nikakve potrebe jer nije reč o međunarodnom sporazumu.

Krivokapić je ubrzo odustao od namere da se tekst ratifikuje u Skupštini Crne Gore, ali je odustao i od toga da je tekst Temeljnog ugovora usaglašen, navodeći kako dva člana nisu u skladu sa Ustavom Crne Gore i pozitivnim propisima te države. Pritom, Krivokapić je 30. aprila 2021. kazao kako je najbolje sačekati da se, nakon upokojenja mitropolita Amfilohija, izabere mitropolit crnogorsko-primorski, pa da se onda potpiše navedeni ugovor. Desetak dana kasnije na sastanku sa dve visoko rangirane osobe kazao je kako „nije trenutak” za potpisivanje Temeljnog ugovora Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve. Na tom sastanku uopšte nije ni pominjao neke navodne sporne članove kojih uistinu uopšte nije ni bilo.

No, na molbu vladike Joanikija, Krivokapić je 27. maja 2021. uveče došao u Beograd da potpiše tekst Temeljnog ugovora s patrijarhom srpskim Porfirijem, u vreme kada je održavan Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve. Ranije tog dana Krivokapić je svoj dolazak u Beograd uslovio time da se iz Temeljnog ugovora izbaci pravo da pravoslavni vernici u Crnoj Gori neradno obeležavaju Svetog Savu, Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Petra Cetinjskog.

Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve je Krivokapićev uslov shvatio kao obavezujući da bi se otkočio proces potpisivanja Temeljnog ugovora i doneta je teška odluka da se taj član Temeljnog ugovora ukloni. Radio-televizija Srbije i TV Tanjug pozvani su da direktno iz Srpske patrijaršije prenose potpisivanje Temeljnog ugovora.

Međutim, pokazalo se da je Krivokapiću taj član, u kom su bili navedeni srpski svetitelji, bio samo izgovor da ne potpiše Temeljni ugovor. Krivokapić ni sam nije verovao da je Sveti arhijerejski sinod, iz najbolje namere i da bi se potpisao Temeljni ugovor, bio spreman da načini takav ustupak. Stoga je, isto veče kada je doputovao (27. maj 2021), odbio da potpiše Temeljni ugovor. Ispostavio je novi uslov da, pre potpisivanja Temeljnog ugovora, Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve izabere vladiku Joanikija za mitropolita crnogorsko-primorskog.

Inače, nije bilo sporno da će na zasedanju Svetog arhijerejskog sabora u maju 2021. vladika Joanikije biti biran za mitropolita crnogorsko-primorskog. Bilo je nedopustivo da se Zdravko Krivokapić upetljava u tok rada Svetog arhijerejskog sabora, a sasvim je moguće da je to uradio kako bi rad Svetog arhijerejskog sabora učinio neregularnim. Na zasedanju Svetog arhijerejskog sabora ukinuti su svi episkopski saveti u otcepljenim republikama, time je u potpunosti prestala da postoji kovanica „Pravoslavna crkva u Crnoj Gori“, a Srpska pravoslavna crkva krenula je ka centralizaciji svoje organizacione strukture.

Posle skandala koji je Krivokapić napravio u Srpskoj patrijaršiji, Sveti arhijerejski sinod zauzeo je stav da se mora vratiti prethodno usaglašenoj verziji teksta Temeljnog ugovora, a time i rešenju kojim pravoslavni vernici u Crnoj Gori dobijaju pravo da neradno obeležavaju Svetog Savu, Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Petra Cetinjskog.

Krivokapić je i nadalje insistirao da tekst Temeljnog ugovora nije bio usaglašen. Tokom letnjih meseci 2021. poslao je Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve čak tri različite verzije teksta Temeljnog ugovora na navodno usaglašavanje. Iz prve verzije koju je poslao, izbacio je već usaglašenu preambulu u kojoj je potvrđivan pravni legitimitet i istorijski kontinuitet Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori u trajanju od osamsto godina.

Budući da je to izbacivanje preambule bilo potpuno neprihvatljivo, Krivokapićeva vlast je vratila preambulu u svoj tekst, ali je istovremeno poslala Svetom arhijerejskom sinodu Srpske pravoslavne crkve dva različita predloga tog teksta. Jedna verzija stigla je službenim putem preko Mitropolije crnogorsko-primorske, a drugu verziju su osobe bliske Krivokapiću predale Srpskoj patrijaršiji u Beogradu.

Da bi se razlučili svi ti Krivokapićevi predlozi, patrijarh srpski Porfirije je formirao tročlanu stručnu komisiju koja je trebalo da analizira čak četiri verzije predloga Temeljnog ugovora, od početnog koji je bio usaglašen, do naredna tri koja je Krivokapić samovoljno menjao. Formirana tročlana komisija je u jesen 2021. zaključila da su svi Krivokapićevi samovoljni predlozi neprihvatljivi za Srpsku pravoslavnu crkvu.

S tim u vezi, vladika bački Irinej izjavio je 31. decembra 2021. da Srpska pravoslavna crkva neće potpisati Temeljni ugovor dok je Zdravko Krivokapić na čelu Vlade Crne Gore. Time je stavljena tačka na svaku mogućnost da se Temeljni ugovor potpiše s verolomnim crnogorskim premijerom, koji je slanjem raznoraznih verzija Temeljnog ugovora imao nameru da zbuni, pa čak i sludi Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve.

Vlada Zdravka Krivokapića pala je 4. februara 2022, a nova vlada na čelu s Dritanom Abazovićem izglasana je 28. aprila 2022. godine. Pritom, neposredno pre pada Krivokapića s vlasti, Abazović je u svojstvu potpredsednika Vlade Crne Gore 26. januara 2022. posetio patrijarha srpskog Porfirija i obećao mu da, kada postane premijer, neće biti prepreka potpisivanju Temeljnog ugovora sa Srpskom pravoslavnom crkvom.

Od suštinske važnosti bio je i ulazak Socijalističke narodne partije u novu vladu Crne Gore. Ova partija srpske levice odigrala je suštinsku ulogu u obnovi prethodno usaglašenog teksta Temeljnog ugovora iz marta 2021, čime su se ponovo stekli uslovi da Vlada Crne Gore i Srpska pravoslavna crkva potpišu ovaj važan dokument.

S tim u vezi, Vlada Crne Gore i Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve su istog dana (8. jul 2022) na sednicama usvojili predlog Temeljnog ugovora, koji je skoro u potpunosti bio identičan verziji usaglašenoj 25. marta 2021. Stoga je preostalo još samo da strane potpisnice pristupe potpisivanju Temeljnog ugovora.

Datum potpisivanja Temeljnog ugovora, 3. avgust 2022, odredili su mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije i crnogorski premijer Dritan Abazović. Temeljni ugovor u Podgorici tada su potpisali Dritan Abazović u ime Vlade Crne Gore i patrijarh Porfirije u ime Srpske pravoslavne crkve.

Temeljnim ugovorom utvrđena su međusobna prava i obaveze Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve. Crna Gora je Srpskoj pravoslavnoj crkvi priznala pravni legitimitet i istorijski kontinuitet u trajanju od osamsto godina. Građani Crne Gore pravoslavne veroispovesti dobili su pravo da neradno obeležavaju praznike srpskih svetitelja: Svetog Save, Svetog Vasilija Ostroškog i Svetog Petra Cetinjskog. Pravoslavne crkve i manastiri u Crnoj Gori, kao i pokretna imovina, vlasništvo su Srpske pravoslavne crkve, odnosno eparhija Srpske pravoslavne crkve.

Obe strane potpisnice objavile su ovaj dokument u svojim službenim glasilima, čime je Temeljni ugovor stupio na snagu. Crna Gora je tekst Temeljnog ugovora objavila u Službenom listu Crne Gore broj 96/2022. od 31. avgusta 2022. Srpska pravoslavna crkva je tekst Temeljnog ugovora objavila u Glasniku Srpske pravoslavne crkve broj 8/2022. za avgust 2022.

Demokratska partija socijalista je sa svojim satelitima i nerazumnom podrškom Demokratske Crne Gore, 19. avgusta 2022. zbog potpisanog Temeljnog ugovora srušila Abazovićevu vladu. Najjača srpska politička opcija Demokratski front oštro se protivila tome da Abazovićeva vlada tada padne jer je Demokratski front smatrao da je potpisivanje Temeljnog ugovora sa Srpskom pravoslavnom crkvom bio pozitivan demokratski iskorak koji treba hvaliti, a ne kritikovati.

Međutim, rušenje Abazovićeve vlade ne može uticati na status Temeljnog ugovora. Naime, Temeljni ugovor između Vlade Crne Gore i Srpske pravoslavne crkve može se raskinuti samo uz obostranu saglasnost strana potpisnica. Dakle, Temeljni ugovor ostaje na snazi.