Piše: Sreten Ćeranić
(Tekst je napisan kao znak podrške o. Ognjenu Femiću zbog „toplog zeca“ priređenog u medijima)
Decenijama, čak i preko jednog vijeka, traje propaganda koja Crnu Goru naziva srpskom „Spartom”, hajdučke i – uglavnom epski naduvene – vojničke borbe ovdašnjeg življa. Mnogi stručnjaci za Crnu Goru, počevš od korifeja srpskog reintegralizma pokojnog prof. Predraga Vukića do svih današnjih – saglasni su u tezi da je to „spartanstvo“ korijen crnogorske hrvatizacije.
Ono što protagonisti tog crnogorskog spartanstva ne znaju jeste istorija i srž Sparte. U pitanju je bio jedan od liberalnih polisa, čiji je raskalašni način života odveo ka totalitarizaciji društva, prilikom koje je Sparta pretvorena u disciplinovan vojnički sistem. Da bi se razumjela potreba za uvođenjem onovremene diktature, vrijedi vidjeti sastav Sparte. Tamošnje stanovništvo se dijelilo na Spartance i Helote, odnosno na stanovništvo koje je Spartu napravilo i proširilo; i na ono stanovništvo koje su Spartanci porobili. Dok su Spartanci uživali u blagodetima, za to vrijeme su Heloti robovsku radili na njihovim poljima. Mladim Spartancima, kao svojevrsan test zrelosti, bilo je mučenje Helota. O svemu tome piše Tukidid u svom djelu o istoriji Sparte. Taj odnos je izazivao pobunu Helota, i onda je spartanska aristokratija zavela totalitarni režim, praćen stalnim napadima na Helote i neposlušne Spartance.
Ako se prisjetimo kako je tekao razvoj Crne Gore, vidjećemo da je jedna grupacija – starocrnogorski glavari odani dvoru Petrovića – sticajem istorijskih okolnosti uspjelo da napravi državu, i počne da je širi na brdska i hercegovačka plemena. To širenje se vodilo propagandom pomenutog „spartanstva”, i ponekad je dobijalo monstruozne oblike. Sjetimo se samo knjaza Danila Petrovića – poharu Kuča je pravdao „državom“, a gnusni čin silovanja pod Ostrogom je pravdao željom da „Bjelopavlići budu junaci kao Katunjani“. Dalje širenje te države, na čelu sa Danilovim sinovcem Nikolom, nastavljeno je po zadatim premisama „spartanstva” odnosno petrovićkih dvorjana, i ostalih. Dok je crnogorski dvor živio raskalašno, a sa njima i dio stanovništva iz stare Crne Gore, brdska i hercegovačka plemena su naglo siromašila. U to vrijeme je, a ne danas, nastala izreka da „više vrijedi krštenica s Čeva, nego diploma iz Beča“. Svaki glas pobune je nemilosrdno gašen. O tome svjedoče sve žrtve tog režima. To je izazvalo reakciju – oličenu u formiranju antirežimskih pokreta, na koncu sabranih u Narodnu Stranku, čiji su pokretači i glavni simpatizeri izveli detronizaciju Nikole Petrovića i čitave kaste onovremenih crnogorskih „spartiota“. Zelenaški potomak i srpski integralista dr Aleksandar Stamatović je taj otpor Petrovićima nazvao „zaostalim vjetrom evropske demokratizacije“, prilikom kojeg se Ujedinjenje nametnulo kao jedina alternativa.
Docnija istorija je opštepoznata, oživljena u poslednjih 25 godina: Ti „Spartanci“ su se stavili na raspolaganje svim okupatorima, pa kasnije nekako volšebno završili među komunistima i iz tog njihovog „spartanstva“ proizveli novu naciju kao antipod srpskom lokalnom i sveukupnom nasleđu. Vrijedi pogledati sudbinu teoretičara novocrnogorstva – Savića Markovića Štedimlije, koji je umjesto denacifikacije posle Drugog svjetskog rata, bio aktivan učesnik procesa povodom rušenja NJegoševe kapele; ili izvjesnog Sava Čelebića, koji je 1941. raširio italijansku zastavu na Petrovdanskoj skupštini, da bi 1945. dočekao kao general NOB-a.
Danas, preko vijek nakon Nikole, prisustvovali smo gotovo identičnoj situaciji, s tim što je stanovništvo podijeljeno po nacionalnoj liniji. „Spartanska” državotvorna klasa je izgradila ideju o svojoj izuzetnosti nad ostalim nacijama, prevashodno Srbima, i uvela je u medijski i pravni sistem. Uzmimo samo zastupljenost Srba u javnoj upravi za vrijeme Đukanovićevog režima. Nikad nije prešla 7%. Jezik, simboli, finansiranje kultunih institucija – na sve je to udaren embargo. Takođe treba uzeti stepen siromaštva u regijama. Najveća, po podacima UNICEF-a, jeste na sjeveru gdje, u dominantnoj ili relativnoj većinj, žive Srbi. Čitav opozicioni angažman je bio zapravo organizovan otpor „Helota” i neposlušnih „Spartanaca”. I odmazda nad njima je bila ništa manje surova, samo upodobljena modernim vremenima. Sem poljoprivrede, „Helotima” je bilo namijenjeno zapošljavanje u „spartanskim” preduzećima po nehumanim uslovima, ili emigracija. Litije su bile završna borba, čiji kraj je trebao da promijeni odnos snaga, ali nije. „Spartanci” su ipak, kako to reče bivši premijer Lukšić „postavili ograničenja koja će nadživjeti DPS“.
Tome svjedočimo nakon 30. avgusta.
Novi crnogorski političari, kao vid inicijacije, uzimaju učešće u iživljavanju nad nama „Helotima”. Prvo su stavili embargo na učešće srpskih predstavnika u izvršnoj, a zatim su mogućnost zapošljavanja sveli na teške poslove u rudokopima i Elektroprivredi. I to je strogo medijski kontrolisano. Čini im se da je preveliki broj „Helota” zaposlen. Lokalne samouprave se kontrolišu, svak ko pokuša da – skladno Ustavu i zakonima koje su „Spartanci” samostalno donosili – izvrši promjene, prođe medijskog „toplog zeca”. U institucijama je postavljen embargo – tamo ne može na čelo doći onaj koji iskaže sumnju u državotvorne dogme. Slučaj dr Leposavića, ali i g. Vladimira Vukovića, pa gospođe Bojane Đačić i još niz ljudi prognanih zbog srpskih stanovišta od strane tzv. litijske vlade. U tom duhu, ne čudi ni ponašanje novoizabranog predsjednika Crne Gore Milatovića koji je – kao inicijaciju za svoju funkciju – izvršio retoričko iživljavanje nad Srbima, zahvaljujući kojim je došao do svih funkcija na kojim je bio. Ovdje treba priznati jednu poraznu stvar: Jedan dio „Helota” je razvio, pod Đukanovićevim režimom i kasnije, sindrom srećnog roba, koji našim „Spartancima” ide na ruku.
No, raste i druga strana. To su nam pokazali predsjednici opština i skupština opština iz redova Nove srpske demokratije na popularnom zasjedanju Odbora za region i dijasporu Skupštine Srbije. Parafrazirajući g. Marka Kovačevića, Srbi su prevazišli osjećaj krivice za saradnju sa Srbijom; i počeli da odbacaju sentimente koji su nam kočili zahtjeve za naša prava, i počeli da Srbiju smatraju našom maticom. Drugačije rečeno, opet se – još uvijek stidljivo – o Ujedinjenju govori kao o alternativi pokušajima da Spartance ubijedimo da smo i mi dio ove države, kojoj plaćamo basnoslovno visoke poreze. O istinitosti navoda iz teksta je svjedočila i medijska histerija „spartanskih” medija, stranaka i pojedinaca. Ovih dana je jedna takva histerija podignuta protiv jereja SPC, o. Ognjena Femića zbog toga što je napisao – po mogućnosti koji daje spatriotki Ustav – da će nekad doći do Ujedinjenja. Da su druga vremena, možda bi ga i uhapsili. Možda i hoće – nije isključeno. Da se ne veselimo veselimo previše, kako to reče o. Darko Đogo.
Premda iz istorije nijesu ništa naučili, ipak ću podsjetiti na kraj prethodnih spartanskih režima: Kad je Sparta osvojena od strane Rimljana nakon Punskih ratova, tamošnji vojnici su sa ovnujskim rogovima i tojagama u rukama bili postrojeni pred rimskim vojnicima. Nikolin režim je, na slobodnom referendumu, podržalo ispod 5% stanovništva. Kada se, sad kao farsa, ponovi istorija: Na šta će ličiti i koliko će ostati ovovremenih „Spartanaca”?
