Da Sjedinjene Američke Države (SAD) nisu bez razloga uspjele dobiti Hladni rat protiv Sovjetskog saveza, koji je uslijedio odmah nakon Drugog svjetskog rata i koji se, faktički, sveo na utrkivanje u nuklearnom naoružanju, govori to da su imali obavještajnu službu koja je imala informacije o svemu.
Kakav je bio kvalitet tih podataka najbolje po/dokazuje i to da je CIA bila detaljno informisana o atomskom i nuklearnom programu Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ).
O tome najbolje svjedoči izvještaj koji je, tog 25. novembra 1958. godine, sačinjen za potrebe tadašnjeg američkog predsjednika, republikanca Dvajta Ajzenhauera, a u čiji posjed BORBA, zahvaljujući prijateljima iz SAD, uspjela da dođe.
Kada je riječ o infrastrukturi ovog projekta rukovodstva FNRJ, koji je i dan danas obavijen velom tajne, CIA je, doslovno, znala sve.
Institut Ruđer Bošković, Zagreb
Nakon Instituta za Instituta za nuklearne nauke „Boris Kidrič“ u Vinči, žila kucavica atomskog i nuklearnog programa Jugoslavije bio je „Institut Ruđer Bošković“ u Zagrebu.
Ovaj institut osnovala je, kako se navodi u izvještaju CIA-e, Savezna vlada FNR Jugoslavije 1951. godine.
Njegov direktor, u trenutku kada je ova obavještajna agencija prikupljala podatke o atomskom i nuklearnom program Jugoslavije, bio je prof. Velimir Novak.
Institut je, kako su pojašnjavali operativci CIA-e, organizovan u tri glavna odjeljenja: akceleratori, elektronika i reaktori.
„Ova odjeljenja i njihovi različiti odjeli sprovode istraživanja o biohemiji, teškoj vodi i obradi materijala“, saznaje CIA.
Glavni dio opreme u Zagrebu, prema informacijama do kojih su došli, bio je ciklotron od 16 Mev koji je, te 1958. kada je sačinjen ovaj izvještaj, bio „skoro završen“.
„Trenutno su u upotrebi elektronski mikroskop i neutronski generator, a u funkciji je i pilot postrojenje za separaciju rude uranijuma“, dodaje se u izvještaju.
Institut Jožef Stefan, Ljubljana
Još jedna poluga atomskog i nuklearnog programa FNR Jugoslavije, svakako, bio je i Institut Jozef Stefan u Ljubljani. On je osnovan 1947. godine kao institut za fiziku Slovenačke akademije nauka.
Kasnije ga je preuzela Savezna vlada FNRJ i proširila kao samostalan institut. Direktor ovog instituta, u tom trenutku, bio je Karol Kajfez, a predsjednik upravnog savjeta dr Anton Peterlin.
„Ovaj institut je organizovan u niz laboratorija: Analitička, Materijali, Uranijum i heksafluorid, Teška voda, Koncentracija uranijuma, Masena spektrometrija, Elektronika, Reaktorska mjerenja, Radio-biohemija, organska hemija, akceleratori i nuklearna fizika. Glavna oprema u Jozef Stefanu sastoji se od 2 Mev Van de Graafovog akceleratora i 31 Mev betatrona“, upozoravali su analitičari CIA-e.
Jedan od glavnih zadataka, koji je dodijeljen ovom institutu, zapravo je istraživanje proizvodnje „teške vode“.
„Takođe se proučavaju pojedini problemi nuklearnih reaktora i analitičke metode kvantitativnog određivanja sadržaja uranijuma u rudama“, stoji u ovom dokumentu.
Institut za tehnologiju nuklearnih i drugih mineralnih sirovina, Beograd
U Srbiji je, pored Instituta za nuklearne nauke „Boris Kidrič“ u Vinči, a o kom smo izvode iz ovog izvještaja CIA-e prenijeli u prethodnom dijelu, postojao i Institut za tehnologiju nuklearnih i drugih mineralnih sirovina.
Njega je, kao i većinu instituta ove vrste, osnovalo Savezno izvršno vijeće (SIV) 27. marta 1948. godine.
„Iako se samo posredno bavilo nuklearnom fizikom, njime upravlja i kontroliše ga Savezna komisija za nuklearnu energiju, koja takođe imenuje najviše administrativno osoblje. Trenutno je direktor Bela Bunji, a predsjednik Upravnog savjeta inženjer Milan Jovanović. Ovaj institut odgovoran je za unaprjeđenje poznatih procesa i razvoj novih modela za dobijanje nuklearnih goriva iz sirovina“, piše u izvještaju.
On je, pored toga, odgovoran za uspostavljanje industrijske proizvodnje nuklearnih sirovina.
Ovaj institut postoji i danas.
Svemoćna Savezna komisija za nukelarnu energiju
Sva četiri navedena instituta, primjećuju operativci CIA, imaju neke zajedničke karakteristike.
„Sve kontroliše i usmjerava Savezna komisija za nuklearnu energiju. Komisija imenuje direktore i članove naučnih i upravnih vijeća instituta, a među članovima Komisije su i predstavnici sva četiri instituta”, naglašava se u ovom dokumentu.
Kao nezavisni instituti, napominju američki obavještajci, svi su direktno finansirani od strane Savezne vlade.
„Oni su povezani sa svojim susjednim i srodnim univerzitetima samo preko rukovodećeg osoblja, koje ima pozicije i u institutima i na univerzitetima”, zaključuje u ovom dijelu izvejštaja američke CIA-e o atomskom i nuklearnom programu Jugoslavije, iz 25. marta 1968. godine, do kog je došla BORBA.
Nastaviće se…
