Trifković: Britanska politika prema Jugoslaviji bila je moralni i strateški debakl

Besjeda profesora Srđe Trifkovića na 80. godišnjicu smrti Draže Mihailovića izgovorena u manastiru Nova Gračanica 17. jula. 2026. godine

U nedelju 6. aprila 1941. započeo je osovinski napad na Kraljevinu Jugoslaviju koji je ubrzo izazvao neminovni vojni slom. Pred srpskim narodom stajao je golgotski put čija je tragika bila bez presedana u njegovoj istoriji.

Uticaj vlade, oružane sile, obavještajnih službi, ključnih donosilaca odluka i medijskog aparata Velike Britanije na balkanska zbivanja od marta 1941. do proleća 1945. godine bio je u celini porazan po Jugoslaviju i sve njene narode, ali prvenstveno po Srbe. Taj uticaj odnosio se pre svega na tri ključne epizode, vremenski razdvojene ali suštinski povezane u jednu neraskidivu cjelinu:

1. Aktivno podsticanje vojnog puča od 27. marta 1941. koji je Jugoslaviju osudio na rat, okupaciju, komadanje teritorije i krvoproliće bez presedana;

2. Aktivnu vojno-logističku, propagandnu i političku pomoć, od početka 1943. pa do kraja rata, Titovim partizanima i bezočno klevetanje Ravnogorskog pokreta;

3. Aktivno saučesništvo u masovnim zločinima Titovih snaga u Sloveniji u proleće 1945. godine kroz masovna, ilegalna i zločinačka prinudna izručenja zarobljenika i izbeglica od strane britanske armije u Austriji.

Sredinom maja 1941. godine generalštabni pukovnik Dragoljub-Draža Mihailović, na čelu grupe oficira kraljevske vojske koji su izbegli zarobljavanje, podiže u zapadnoj Srbiji barjak otpora. To je bio začetak Jugoslovenske vojske u otadžbini (JVuO) i Ravnogorskog pokreta, klica antifašističkog otpora koja se potom širila i na druge krajeve porobljene zemlje.
Čim se u Londonu saznalo za ustanak u Srbiji početkom jeseni 1941, u štab Draže Mihailovića upućena je britanska vojna misija. U samoj Velikoj Britaniji, kao i širom okupirane Evrope – posredstvom BiBiSi radija – građena je slika o generalu Mihailoviću kao herojskom vođi pokreta otpora, junaku bez mane i straha.

Od početka 1943. dolazi do preokreta. Sa britanske strane stižu zahtevi Draži za bezuslovnom borbom, nezavisno od ishoda, cene u životima i nemačkih odmazdi. U preusmeravanju britanske podrške Titu bila je posebno značajna uloga ispostave Uprave za specijalne operacije (SOE, Special Operations Executive) u Kairu. Ključna ličnost u tom Centru bio je pmajor DŽejms Klugman (1912-1977), od 1936. član Komunističke partije Velike Britanije. On je bio kako ideološki opredeljen tako i operativno angažovan u promociji interesa jugoslovenskih partizana.

Klugman je bio povezan sa Kimom Filbijem i drugim članovima obaveštajne mreže SSSR unutar britanskog aparata. Klugmanov neposredni pretpostavljeni bio je kapetan Bazil Dejvidson, komunista koji je posle rata tokom više od pola veka bio jedan od vodećih pobornika Titovog režima i mita o NOB u britanskoj javnosti, medijima i akademskim krugovima. Tek posle rata izbile su na videlo manipulacije izveštaja britanskih misija na terenu, posebno onih kod JVuO, koje su Klugman i Dejvidson frizirali da bi se umanjila uloga četnika a preuveličao značaj partizana u borbama protiv Vermahta. Očigledno je da za London nije bilo bitno ono poznato Čerčilovo pitanje „ko ubija više Nemaca“.

Komunistička propaganda je poistovetila JVuO sa „velikosrpskim nacionalizmom“ – što je prihvaćeno zdravo za gotovo od strane britanskog establišmenta. Protitoističko opredeljenje britanskih ustanova i uticajnih pojedinaca, podsticano rovarenjem britanskih komunista, dovelo je do potpunog otklona prema četnicima kao „velikosrbima“. U odlukama koje su donošene u Londonu tokom 1943. godine ishod je bio da se materijalna i propagandna podrška pruži isključivo Titu i sasvim uskrati Mihailoviću.

Ironijom slučaja, britanski zaokret započeo je upravo u vreme pregovora najviših predstavnika KPJ (Milovan Đilas, Koča Popović i Vladimir Velebit) sa Nemcima u Zagrebu marta 1943. godine. Ti pregovori otišli su daleko otvorenije i dublje u pravcu kolaboracije između jugoslovenskih komunista i Trećeg Rajha nego ma kakva uporediva aktivnost Ravnogorskog pokreta. Komunisti su tada stavili do znanja Nemcima da bi čak prihvatili zajedničku borbu protiv zapadnih saveznika u slučaju da se iskrcaju na Jadranu.

Čerčilov lični prijatelj, kapetan Vilijam Dikin, spustio se padobranom maja 1943, u jeku operacija na Sutjesci gde su Titove snage bile prinuđene na otpor Nemcima da bi se izvukle iz obruča. NJegovi prvi utisci učinili su da se on emotivno sasvim poistovetio sa patizanima: „Korak po korak, ja sam se apsolutno identifikovao sa ljudima oko mene“.

Brigadir Ficroj Meklin, šef britanske misije od ljeta 1943. do kraja 1944. godine, bio je jednako zadrti pobornik partizana kao i Dikin. Meklin je išao tako daleko da je, u najboljem duhu titoističke dogme, stavio znak jednakosti između ustaša i četnika kada je u jednom izvještaju za London napisao: „Nisam mogao da nađem dokaze o masovnim hapšenjima ili pogubljenjima od strane partizana koji bi bili uporedivi sa onima koja sprovode ustaše i četnici“.

Krajem 1943. Tito je poslao u Kairo već pomenutog Vladimira Velebita, člana Politbiroa KPJ, na čelu misije Saveznicima. Velebit je očekivao hladan prijem, ali je u Kairu dočekan raširenih ruku. Bio je iznenađen da su u kairskoj centrali SOE bili angažovani ljudi koji, kako je kasnije pisao, uopšte nisu prikivali svoje izrazito prokomunističke simpatije.

Postojala je spremnost u britanskim vladajućim krugovima, počev od premijera Vinstona Čerčila, da se podrži svaki pokret koji nije imao srpski nacionalni predznak, makar on bio otvoreno komunistički po karakteru i po ciljevima. Ovo je ključ i za razumevanje tragičnih zbivanja maja 1945. tj. za britansku odluku da Titu budu izručeni i četnici, koji su (shodno ranijim dogovorima vlada SAD i Velike Britanije, kao i naredbama Komande za Sredozemlje) izričito bili izuzeti od prinudnih repatrijacija. Shodno tim naredbama trebalo ih je smestiti u izbegličke logore.

U celini, britanska podrška Titu od 1943, a potom i prodor Crvene armije u Srbiju 1944, presudno su uticali na ishod građanskog rata u Jugoslaviji. Time je omogućeno komunističkom pokretu da se konstituiše u moćnu, a na kraju i pobedničku vojno-političku snagu. Ishod je bio savršeno predvidljiv od trenutka prelaska sovjetskih trupa preko Dunava u Srbiju kod Turnu Severina septembra 1944. godine i njihovog ulaska posle žestokih borbi u Beograd samo mesec dana kasnije.

Mihailoviću nije pomoglo što su njegovi borci spasli, rizikujući svoje živote skrivali i na kraju uspešno otpremili za Italiju preko 500 britanskih, američkih i drugih savezničkih avijatičara koji su evakuisani sa improvizovanog aerodroma u Pranjanima. Nijedan pokret otpora u okupiranoj Evropi nije se mogao pohvaliti sličnim podvigom. Da su jednake količine oružja i opreme za¬padni saveznici isporučili JVuO, komunistički pokret bi ostao na marginama srpske istorije. Bez britanske podrške, a potom i intervencije Crvene armije, pobeda komunista u građanskom ratu – koji je vođen pod uslovima okupacije i genocida nad Srbima u NDH – bila bi teško zamisliva.

Od prvog dana uspostavljanja komunističke vlasti u Srbiji, nakon ulaska Crvene armije drugom polovinom septembra 1944. godine, počeo je smrtonosni teror novih vlastodržaca. Vesti o masovnim strijeljanjima koja vrši OZNA ubrzo su doprle u Crnu Goru, što je mnogima dalo dodatni motiv da ne čekaju dolazak komunista.

Komunisti su u Srbiji videli okupiranu zemlju koju treba kazniti. Bili su osvetnički gnevni jer u njoj nisu imali skoro nikakvo uporište od užičkog kolapsa u jesen 1941. godine do povratka pod okriljem Staljinovih tenkova. Sa ubilačkim žarom i sa apsolutnim monopolom vlasti, pobili su od septembra 1944. do marta 1945. godine oko 60.000 ljudi. To je višestruko veći broj od žrtava svih nemačkih, ustaških, mađarskih, bugarskih i albanskih odmazdi nad civilima na teritoriji današnje Srbije tokom prethodne tri i po godine okupacije.

Britanci su svejedno po završetku rata izručili Titu srpske antikomunističke borce, protivno ne samo moralu i pravdi već i političkim odlukama i vojnim naredbama. Treba istaći činjenicu da su četnici (the Chetniks) bili izričito izuzeti od prinudnih izručenja, shodno naredbi Glavnog štaba savezničkih snaga za Sredozemlje (AFHQ) od 3. maja. Ta naredba kaže da četnici uživaju status zarobljenika shodno Ženevskoj konvenciji i da ih treba „poslati na sigurno“. Kao što se pokazalo u danima koji su usledili, pripadnici britanske armije na terenu postupali su radikalno suprotno tom naređenju.

Prve sedmice maja 1945. povlačila se ka Sloveniji glavnina crnogorskih i hercegovačkih boraca i civila koji su preživeli tifus i glad u Bosni u zimu 1945, a potom i kalvariju na Lijevče Polju početkom aprila. Pravac povlačenja je bio Celje-Dravograd-Blajburg. Tu im je put preprečila britanska vojska i odbila njihovu predaju, da bi se zatim demoralisana masa predala jedinicama JA koje su već bile izvršile opkoljavanje čitavog prostora. Predaji kod Blajburga usledilo je izručenje oko 30.000 zarobljenika čiju su predaju Britanci prihvatili 12. maja, iz logora Viktring kod Klagenfurta.

Najveći deo stradale kolone nije bio zarobljen u zoni Zidanog Mosta, kao što mnogi i danas misle, već je prošao tu deonicu krećući se zakrčenim putevima prema Dravogradu i staroj granici sa Austrijom. Pokret četnika i naroda, uz manje borbe, trajao je do 15. maja 1945. ujutru. Jedan deo kolone iz Crne Gore uspeo je da pređe granicu i ponudi predaju Britancima kod gradića Blajburga. Na polju oko varoši stali su, pored drugih formacija, crnogorski četnici i izbegli narod, očekujući prihvat od strane britanske armije.

U dvorcu grofa Turn-Falasina kod Blajburga, britanski brigadni general Patrik Skot, komandant 38. irske brigade, odvojeno je primio hrvatske i četničke izaslanike i saopštio im da moraju položiti oružje pred jedinicama Jugoslovenske armije. Skot se pritom pozivao na izričite naloge svoje više komande. On je rekao da britanska vojska ne može primiti njihovu predaju jer prema dogovoru na Jalti sve neprijateljske jedinice moraju da se predaju onim snagama protiv kojih su se borile. On je upozorio da će na eventualni pokušaj njihovog daljeg prodora britanske trupe uzvratiti žestokom vatrom.

Tokom košmarne dve sedmice koje su usledile, još neutvrđen broj crnogorskih i drugih četnika i sa njima izbeglih civila pobijen je bez suda od strane jedinica JA. Sporadična pogubljenja isprva su vršena usput, u okolini Dravograda i Maribora, a potom masovno na nizu lokacija u Sloveniji; ukupno je locirano skoro 600 masovnih grobnica širom zemlje. Posle izručenja iz Koruške, masakr je sprovođen i maltene na licu mesta.

Opšti termin “Blajburg” podrazumeva odbijanje britanske vojske da prihvati predaju raznih formacija na Blajburškom polju i tragične posledice tog čina. Jedan od Titovih komandanata, Milan Basta, navodi da je 16. maja prošao pored četničke kolone koja je sprovođena od Blajburga ka Dravogradu: „Prema mojoj proceni i izjavama drugih, četnika je u koloni moglo biti oko 6.000, uključujući u taj broj i nekoliko stotina do hiljadu izbeglih civila.”

Osim opkoljavanja raznih jedinica na liniji Celje-Dravograd-granica-Blajburg i njihove predaje snagama JA, posebno tragičan slučaj predstavlja izručenje Titu već ulogorovanih zarobljenika – čiju su predaju Britanci formalno prihvatili 12. maja – iz logora Viktring kod Klagenfurta. Po evidenciji britanskog Petog korpusa, do 30. maja iz tog i drugih logora u zoni Klagnefurta izručeno je Titovim snagama 5.880 „Srba i Crnogoraca“.

Zbir vraćenih pripadnika stradalne kolone sa Blajburškog polja i isporučenih iz logora Klagenfurt-Viktring daje nam, dakle, cifru od oko 12.000 ljudi. Ovo je realan broj, imajući u vidu osipanje ljudstva uslijed borbi sa partizanima, gladi, tifusa, stradanja na Lijevče Polju, kao i zarobljavanja jednog dijela kolone kod Zidanog Mosta.

I moralno i pravno ovo je daleko mračniji slučaj od Blajburga. Među izručenima je bilo nešto manje od 6.000 „Srba i Crnogoraca“. Možemo pretpostaviti da je tu grupu činila oko polovina preživjelih pripadnika Pavlove kolone. Britanska vojska sve je te ljude izručila JA, koja ih je zatim masovno i brutalno likvidirala bez suda.

Prvenstvenu ličnu odgovornost za taj užasan zločin snosi Tito kao apsolutni gospodar države, partije i vojske u proljeće 1945. Josip Broz Tito lično je u dvoru na Dedinju, u noći 9-10. maja 1945, naredio da se pobiju zarobljenici. Tu je usmenu naredbu dobio načelnik III. kontraobavještajnog odjeljenja Ozne, potpukovnik Jefto Šašić. Tito je u gluvo doba noći naredio da mu dovedu Šašića, ali kad je ovaj stigao Tito ga nije ni pogledao već je koračao od jednog do drugog kraja kabineta. Onda je naglo zastao i po Šašićevom svjedočanstvu rekao: „Berlin je pao, a oni nam se ne predaju! Pobiti! Kreni u Sloveniju i Austriju i prenesi ovu naredbu komandantima naših armija!“

Osim Tita i njemu podređenih izvršilaca, odgovornost snose i britanski saučesnici. Odluka da se svi zarobljeni borci i izbjeglice izruče Titu, premda je i britanskim oficirima njihova sudbina bila jasna, predstavljala je ilegalan, nehuman i sraman čin. Oficiri britanskih jedinica na terenu svjedoče o haosu koji je naredba izazvala. U dogovoru sa oficirima JA odlučeno je da će deportircima, da bi se primirili i bili poslušni tokom transporta, britanski oficiri časnom riječi potvrditi da će vozovima biti upućeni u Italiju.

Prenebregnuta je činjenica da je britanska vlada tada bila odgovorna za njihovu zaštitu i humano postupanje. Na sva izručena lica su se van svake sumnje odnosile odredbe Ženevske konvencije o ratnim zarobljenicima iz 1929. godine. Pritom je svim ključnim ličnostima na britanskoj strani bilo od početka savršeno jasno da će deportirci biti pobijeni od strane Titove armije.

Izručenja zarobljenika i izbjeglica iz Jugoslavije maja 1945. godine predstavljaju ratni zločin u rangu pogubljenja najmanje šest hiljada poljskih aktivnih i rezervnih oficira, činovnika i pripadnika inteligencije u Katinskoj šumi marta 1940. godine. Britansko saučesništvo u komunističkom zločinu u Sloveniji 1945. godine urodilo je, međutim, višestruko većim brojem žrtava. Jedan od najviših Titovih funkcionera u vrijeme izručenja i likvidacija, a prethodno jedan od inicijatora komunističkog terora u Crnoj Gori 1941-1942, bio je Milovan Đilas. On je znatno poslije rata pisao:

“Da budem otvoren – mi nismo nikako mogli da razumemo zašto su Britanci insistirali da nam vrate te ljude. Verovali smo, gledano u ideološkom kontekstu koji je prevladavao u to vreme, da će Britanci imati mnogo razumevanja za te izbeglice, jer su pobegli od komunizma“.

Britanska politika podrške Titu i njegovom pokretu u Drugom svjetskom ratu predstavljala je vojno-strateški, politički, intelektualni i moralni debakl prvog reda. U završnici rata, u Koruškoj i Sloveniji maja 1945. godine, ta je politika bila ne samo cinična već i zločinačka. Veliki deo cene tog zločina platila je stradalna kolona četnika iz Crne Gore, Boke i Hercegovine.

Potomci i saplemenici tih mučenika, kao i svi časni ljudi kojima je stalo da se gradi i jača kultura pamćenja, imaju dužnost i obavezu da ustanove punu istinu o svim okolnostima njihovog stradanja. Ovo, naravno, uključuje i ulogu zapadnih „saveznika“, britanskih pre svega, u tragičnom raspletu.

Veliki doprinos tom cilju dale su studije grofa Nikolaja Tolstoja, britanskog istoričara ruskog porekla. NJegova knjiga iz 1986. Ministar i masakri optužuje jednog naizgled pristojnog džentlmena, kasnije britanskog premijera ser Harolda Makmilana, glavnog političkog savjetnika vrhovnog savezničkog komandanta za Sredozemnlje feldmaršala ser Harolda Aleksandera, za presudnu ulogu u odluci o izručenjima. Vrhunac britanske hipokrizije predstavljala je naredba Vrhovne savezničke komande za Sredozemlje, „primenljiva odmah“, od 4. juna 1945:

1) Jugosloveni više ne smeju da budu vraćani niti predavani jugoslovenskim snagama protiv svoje volje.

2) Jugosloveni koji su se oružjem borili protiv Tita biće smatrani zarobljenicima i poslati u logor Viktring.

3) Svi ostali [tj. izbjegli civili] biće smatrani za raseljena lica (Displaced Persons) i poslati u Italiju.

Za ogromnu većinu ljudi na koje se odnosila ova naredba bilo je prekasno. NJihova tela, izrešetana mecima Titovih egzekutora, već su trunula na Kočevskom Rogu, Kamniškoj Bistrici i desetinama drugih stratišta širom Slovenije, u trenutku kada je izdata naredba da se obustavi njihovo izručivanje. Ovo je sve istina koja deluje nestvarno i koja, da ponovimo, u britanskoj javnosti ima status dobro čuvane tajne. Ta istina neće biti kompletirana dok se detaljno ne istraže još neispitani britanski arhivski materijali.

Nažalost, sa srpske strane ovim pitanjem se još nijedan istoričar od struke nije pozabavio, premda je riječ o jednoj uistinu mračnoj tajni Drugog svjetskog rata koja i poslije više od osam decenija ostaje nepoznata javnosti.

Taj zločin ostaje neokajan i od strane Britanaca ignorisan i nepriznat – da o nekom pokajanju ili izvinjenju ne govorimo – preko osam decenija kasnije. Zvanični London iz tog (ali ne samo tog) razloga nema nikakvo moralno pravo da ma kome drži lekcije o tobožnjoj nužnosti suočavanja sa prošlošću, Srbima ponajmanje.

(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcije Borbe)