Na Balkanu se već odavno sumnjalo da iza svih većih društvenih potresa, misterioznih zdravstvenih stanja i institucionalnih zapleta stoji sila koja je istovremeno nevidljiva, banalna i nepobjediva – promaja.
Najnoviji dokaz ove teorije dolazi iz slučaja poznatog kao „Tunel“, gdje je ispod depoa Višeg suda otkriven tajni prolaz. Dok zvanične verzije i dalje analiziraju infrastrukturu, procedure i bezbjednosne propuste, narodna nauka već ima spreman odgovor: sve je počelo zbog – promaje.
Prema nezvaničnim saznanjima iz izvora bliskih zdravom razumu, inicijalni trenutak koji je pokrenuo lanac događaja desio se sasvim nevino – u arhivi.
Naime, službenice u arhivi, u želji da „malo provjetre kancelarije“ i omoguće cirkulaciju vazduha, otvorile su prozore i vrata istovremeno. Taj čin, u balkanskoj fizici poznat kao „kompletna greška u sistemu života“, proizveo je idealne uslove za ono što će kasnije postati jedan od najpoznatijih bezbjednosnih slučajeva u zemlji.
Stručnjaci za lokalne fenomene upozoravaju da je to klasičan obrazac: promaja nikada ne dolazi sama, već kao tihi okidač događaja koji niko ne planira, ali svi kasnije objašnjavaju.
„Dovoljna je jedna promaja u pogrešno vrijeme i sistem počne da se raspada“, navodi jedan sagovornik iz komšiluka koji insistira da ostane anoniman jer „još osjeća struju vazduha“.
U ovom slučaju, tvrdi se, upravo ta arhivska promaja otvorila je prostor za niz nespornih, ali i dalje neobjašnjivih dešavanja, uključujući i pronalazak tajnog tunela ispod institucije koja bi, po definiciji, trebalo da bude simbol zatvorenosti i sigurnosti.
Na Balkanu se odavno zna: od promaje se ne samo prehlađuje – od nje se mijenja tok događaja. Ona utiče na zdravlje, raspoloženje, brakove, političke odluke, a sada, kako stvari stoje, i na otkrivanje skrivenih podzemnih struktura.
„Ako može da prođe kroz zatvoreni prostor, može i kroz sistem“, zaključuje jedan stariji građanin, dok pažljivo zatvara vrata da „ne napravi opet isto“.
Dok istraga slučaja „Tunel“ traje, jedno je sigurno: možda će se jednog dana rasvijetliti svi detalji, ali promaja će i dalje ostati najstabilniji i najuporniji faktor balkanske stvarnosti – uvijek prisutna, nikad optužena, a uvijek na vrijeme.
