Ovaj sveti i slavni kralj srpski i divni mučenik Hristov, Jovan Vladimir, izraste iz blagočestivog i carskog korijena koji vladaše u srpskim kneževinama Zahumlju i Prevali (koja se još zvaše Dioklitija, Duklja ili Zeta). Njegov đed zvaše se Hvalimir i imađaše tri sina: Petrislava, Dragimira i Miroslava. Petrislav primi na upravu Zetu (Duklju), Dragimir Travuniju (Trebinje) i Hlevnu (Hum), a Miroslav Podgorje.
No Miroslav ne imađaše djece te i njegova država dođe u vlast Petrislavu koji za nasljednika imaše sina svoga, ovog blaženog Vladimira. I tako se Vladimir zacari (u drugoj polovini desetoga vijeka) u Duklji i ostalim predjelima Ilirije i Dalmacije, a prijestonica mu bješe kod crkve Prečiste Djeve Marije u oblasti Krajini (na zapadnoj strani Skadarskog jezera).
Blaženi Vladimir od djetinjstva bi ispunjen darovima duhovnim – bješe krotak, smiren, ćutljiv, bogobojazan i čist životom, prezirući sve privlačnosti zemlje i revnujući za sve ono što je uzvišeno i božansko. Kako veli za njega i vizantijski istoričar Kedrin, on je bio „čovjek pravičan i miroljubiv i pun vrlina“.
Njega isto tako pohvaljuje i drevni slovenski ljetopisac Pop Dukljanin u svom Ljetopisu zvanom „Kraljevstvo Slovena“ (glava 36). U ranoj mladosti on provede neko vrijeme kod nekog dobrog vojskovođe da se uči ratnoj vještini. Iako sve to on dobro izuči, on u sebi spoji viteštvo i pobožnost, to jest pravo hrišćansko blagočešće. On marljivo izuči i Sveto Pismo, i bješe veoma milosrdan prema bijednima i siromašnima.
Znanjem Svetoga Pisma i milosrđem uspio je da mnoge bogumile i druge jeretike povrati k vjeri pravoslavnoj. U životu i vladanju svome on u svemu rasuđivaše mudro, i mudro vladaše podanicima svojim, zbog čega ljubljen bi od sviju. Uz to još, on razasla učitelje po narodu da poučavaju ljude pravoslavnoj vjeri i nauci Hristovoj, a jeretike da obraćaju ka Istini. A i crkve i manastire on podizaše, kao i bolnice i stranoprimnice.
Jednom riječju, on, iako car na zemlji i moćni vladar, bješe krotki sluga Nebeskoga Cara Hrista i Carstva Božjeg, koje nije od ovoga svijeta, ali za koje se ovaj blaženi već od djetinjstva bješe opredijelio. Zato njega i bi udostojen, kao što ćemo dalje vidjeti.
Živeći tako bogougodno, u stalnim i usrdnim molitvama Bogu i dobročinstvima, blaženi kralj Jovan Vladimir imađaše teške borbe i iznutra i spolja, iznutra sa jereticima bogumilima a spolja sa zavojevačima: carem Samuilom i carem Vasilijem. Samuilo, car Bugarski, krenu u rat sa velikom vojskom na državu ovog blaženog i htjede je pokoriti sebi. Sveti i hristoljubivi kralj Vladimir, štedeći krv čovječiju i ljubeći više mir nego rat, ukloni se sa svojima u planinu zvanu Oblik (ili Kosogor).
Prešavši rijeku Bojanu i opkolivši grad Ulcinj, Samuilo opkoli tada i ovu goru na kojoj bješe sveti kralj sa svojom vojskom. Na toj kosoj gori (= Kosogor) bijahu zmije jedovite i otrovnice, te golemu muku nanošahu vojsci. Jer kad bi koga ujele, taj je odmah umirao. Sveti Vladimir se tada pomoli Bogu sa suzama da mu svemogući Bog oslobodi narod od te kužne smrti.
I usliši Bog molitvu sluge Svoga, i zmije prestaše nadalje ujedati, i od tada do sada nikoga ne ujedaju, a ako koga i ujedu ne bude mu ništa. Međutim car Samuilo posla glasnika kralju Vladimiru da sa svima koji bijahu s njim siđe sa gore, ali kralj to ne učini. Onda se tu kao izdajnik Juda nađe knez toga mjesta koji nezlobivog kralja izdade caru Samuilu, te ga ovaj zarobi i posla na zatočenje…
A pred svoje zarobljavanje kralj Vladimir skupi sve svoje oko sebe i stade im ovako govoriti: Čini mi se, braćo, da meni predstoji ispuniti onu riječ evanđelsku koja kaže: Dobar pastir polaže dušu svoju za ovce svoje. Bolje će biti, dakle, da ja sam položim dušu svoju za sve vas i da dobrovoljno predam tijelo svoje da ga ubiju, nego da vi propadnete od gladi i od mača. Izgovorivši to, on se oprosti sa svima i otide k caru, a ovaj ga svezana posla u svoj prijestoni grad Prespu (kraj Ohrida) na zatočenje. Samuilo zatim za vojskom udari na gradove Kotor i Dubrovnik, osvoji ih i popali, i dalje sa vojskom porobi i osvoji Bosnu i Rašku, pa se sa bogatim plijenom vrati doma.
Vladimir blaženi sjeđaše tako u tamnici u Prespi i moljaše se Bogu danonoćno. Tu mu se javi anđeo Božji koji ga okrijepi i javi mu da će ga Bog uskoro osloboditi iz tamnice, ali da će on poslije toga mučenik postati i neuveli vijenac vječnog života u Carstvu Nebeskom zadobiti.
A car makedonski Samuilo imađaše kćer po imenu Kosaru, zvanu još i Teodora, koja, Svetim Duhom nadahnuta, imađaše veliko milosrđe prema ubogima i sužnjima, i često pohađaše tamnice i sužnje tješaše. Ona izmoli od oca dozvolu da sa svojim djevojkama siđe u tamnicu i opere noge sužnjima, što joj otac i dozvoli.
No Kosara vidjevši Vladimira, rascvjetana mladošću, ponizna i skromna, i kako je pun mudrosti i razuma Božjeg, zavolje ga srcem. Zavolje ga ne iz pohote, nego što se sažali na mladost i ljepotu njegovu, i što htjede da ga oslobodi iz tamnice. Kosara izađe pred oca svoga i zamoli ga da joj da ovoga roba za muža. Ne mogaše otac odbiti kćeri svojoj, jer ju je mnogo volio i znao za Vladimira da je od kraljevske krvi, te joj ispuni molbu i izvede Vladimira iz tamnice.
Samuilo dade Vladimiru Kosaru za ženu i svu mu državu povrati, kraljevinu otaca njegovih, i još mu dade zemlju Dirahijsku (Dračku), i isprati ga s čašću i mnogim darovima. Samuilo takođe povrati i stricu Vladimirovom Dragomiru njegovu zemlju Trivuniju (Trebinje).
Blaženi kralj Vladimir, stigavši domu svome sa suprugom svojom Kosarom, bi dočekan od svojih sa velikom radošću. I življaše od tada sa Kosarom sveto i cjelomudreno. Jer on usavjetova ženu svoju da drže djevičanstvo, pošto su djevstvenici, reče, slični Anđelima. I cjelomudrena Kosara ga posluša, te življahu u cjelomudrenosti i svakoj vrlini ljubeći Boga i služeći Mu dan i noć. I kraljevaše nad povjerenim mu narodom sa strahom Božjim i pravdom.
U to vrijeme samodržac grčki Vasilije II Makedonac (976–1025. g.) iziđe sa mnogom vojskom na cara bugarskog Samuila i u klancima gore Belasice strahovito potuče njegovu vojsku (1014. godine). Od silne tuge i žalosti za vojskom Samuilo na prečac umrije, a car Vasilije dođe čak do Ohrida.
Samuilovo carstvo primi u nasljeđe njegov sin Gavrilo Radomir, no poslije nepune godine on bi ubijen od Jovana Vladislava, svoga brata stričevića. A to bješe i porodična osveta, jer otac Vladislavljev Aron bio je ranije ubijen na zapovijest brata mu Samuila.
Grčki car Vasilije pođe tada na Vladislava želeći da potpuno potčini sebi bivše carstvo Samuilovo. Lukavi pak uzurpator Vladislav nastojaše da na prevaru domami k sebi i ubije blaženog kralja Vladimira.
Jednoga dana izađe sveti Vladimir u dubravu blizu grada sa tri svoja velikaša, i vidje u šumi jednog orla kako kruži, a na plećima mu blistaše sjajni kao sunce časni Krst. Zatim orao položi Krst na zemlju i postade nevidljiv.
Blaženi kralj tada sjaha s konja i pokloni se Krstu Hristovom i na njemu raspetome Gospodu, pa onda naredi da se na tom mjestu sagradi crkva; pritom i sam dade veliki prilog. Kada crkva bi podignuta, onda ovaj Časni Krst bi u nju položen, i tu sveti kralj hođaše po danu i po noći na molitvu i svenoćna bdenja.
Jer on osjeti da se približi vrijeme da primi vijenac mučenički, za kojim je i sam toliko žudio.
A Vladislav, ubica svog bratanića Radomira, Kosarinog brata, zavideći svetom kralju, i u svom vlastoljublju želeći da se domogne i Vladimirovog kraljevstva, riješi se da ga na prevaru ubije. Zato ga pozva k sebi u Prespu na tobožnji dogovor.
Ne vjerujući u iskrenost svoga brata od strica i naslućujući neku podvalu, mudra Kosara izmoli od svoga muža da ona prva otide na dogovor, ne bi li tako spasla blaženog Vladimira od nepravednog ubistva. No lukavi Vladislav obmanu i sestru, a svetom kralju posla po izaslanicima zlatni Krst pozivajući ga da dođe i obećavajući mu da mu se ništa zlo neće desiti.
Obmanuta Kosara nije mogla raspoznati nož medom premazan.
A sveti kralj odgovori Vladislavu:
„Znamo da Gospod naš Isus Hristos, Koji je za nas postradao, nije na zlatnom ili srebrnom Krstu raspet bio, nego na drvenom. Ako ti je dakle vjera prava i riječi istinite, pošalji mi po sveštenim ljudima Krst od drveta, i na vjeru u ime Gospoda našeg Isusa Hrista, uzdajući se u Životvorni krst i Časno drvo, doći ću.“
Tada vjerolomni i lukavi Vladislav dozva dva episkopa i jednoga pustinjaka, i pretvarajući se pred njima da pošteno misli, dade im Krst od drveta, i posla ih kralju.
Sveti kralj krenu tada na put, i u pratnji Anđela približavaše se dvoru Vladislavljevom. Uz put se stalno moljaše Bogu i, kao što kaže Dukljanin u svom Ljetopisu, svratvši u jednu crkvu on se ispovijedi i pričesti svetim Tijelom i Krvlju Hristovom.
Prošavši kroz sve zasjede Vladislavljeve sveti kralj najzad stiže u Prespu.
Kada ga vidje Vladislav gdje mu dolazi, ustremi se na njega i udari ga mačem, ali mu ne naud i.
Međutim Vladimir se ne uplaši već reče:
„Hoćeš da me ubiješ, brate, ali ne možeš!“
Pa istrgnuv svoj mač dade mu ga govoreći:
„Uzmi i ubij me, gotov sam na smrt kao Isak i Avelj.“
A Vladislav, pomračen umom, uze mač i odsiječe glavu svetom mučeniku.
Svetitelj pak uze glavu svoju rukama svojim, pa uzjaha na konja i odjuri pomenutoj crkvi.
I kad stiže crkvi sjaha s konja i reče:
„U ruke Tvoje, Gospode, predajem duh moj!“
A ubica se posrami i uplaši od takvog preslavnog čuda, pa pobježe sa svojima.
I tako blaženi Jovan Vladimir primi vijenac mučenički i promijeni carstvo zemaljsko za Carstvo Nebesko, 22. maja 1015. godine.
Česno tijelo svetoga kralja mučenika episkopi i klirici uzeše i sa pjesmama i slavopojima pogreboše u istoj crkvi blizu Prespanskog jezera, uz veliki plač i ridanje supruge mu Kosare.
Gospod pak, hoteći objaviti zasluge blaženog mučenika Vladimira, učini te mnogi koji dolažahu na njegov grob u crkvu i moljahu se, dobiše iscjeljenja.
A prve noći mnogi vidješe na grobu kralja Mučenika čudesnu božansku svjetlost, kao kad mnoge svijeće gore.
To uplaši bugarskog cara, i on dopusti Kosari da uzme tijelo svetiteljevo i prenese ga gdje god hoće.
I ona uze tijelo svetoga kralja i odnese u mjesto vladavine njegove Krajinu, i česno ga položi u crkvi Presvete i Prečiste Bogomatere Djeve Marije.
Tu sveto tijelo kralja mučenika ležaše cijelo i netljeno, i iz sebe ispuštaše divni miris kao da je mnogim aromatima namazano, a u ruci držaše onaj Krst koji je od cara dobio.
U tu se crkvu silan narod svake godine o prazniku njegovom, 22. maja, sakupljaše, i zaslugama i zastupništvom njegovim mnoga se čuda dešavahu onima koji se čistim srcem moljahu.
A česna supruga njegova Kosara, zbog iskrene ljubavi koju imađaše prema svetom suprugu svome, zamonaši se pri toj crkvi i provede ostatak dana života svoga u pobožnosti i svetom življenju.
Kada se pak upokoji bi i ona pogrebena čelo nogu supruga svoga.
Međutim, Vladislav ubica nadaše se održati carstvo svoje bugarsko i još mu prisajediniti i srpsko, te stoga s vojskom dođe pod Drač i opasno ga opsjede. Ali, tu ga porazi nevino prolivena krv svetog Vladimira, i on pogibe pri pomenutoj opsadi Drača početkom 1018. godine, lišivši sebe i privremenog i vječnog života.
Po kazivanju Dukljaninovom, njemu se tada javi naoružani vojnik sa likom svetog Vladimira. A kad on stade vikati i bježati, Anđeo ga porazi, te se on sruši i umrije i tijelom i duhom.
A grčki car Vasilije II lako zauze Ohrid i Drač i pobjednički se vrati u Carigrad.
Svete mošti Svetog Hristovog mučenika, pravednog kralja srpskog Jovana Vladimira, biše poslije dva vijeka (oko 1215. g.), u vrijeme blagovjernog srpskog kralja Stevana Prvovjenčanog, prenesene najprije u grad Drač, zbog čega se svetitelj slavi i kao zaštitnik Drača, a nešto kasnije biše prenesene u njegov manastir Svetog Jovana (albanski: Šin-Đon) kod grada Elbasana u srednjoj Albaniji.
Od tada se u ovom manastiru, posvećenom Svetom kralju mučeniku (a po predanju tu je sam Sveti kralj još za života podigao bio zadužbinu-crkvu posvećenu Presvetoj Bogorodici), svake godine o njegovom prazniku okupljala masa vjernog naroda, i na molitve Svetiteljeve mnoga iscjeljenja i blagodatne dare dobijala.
I sav narod pravoslavni, i srpski i grčki i arbanaški, nazivali su svetog Mučenika čudotvorcem i mirotočcem.
Crkvu u kojoj počivaju mošti svetiteljeve iz temelja je obnovio 1381. godine albanski knez Karlo Topija, srodnik po krvi kralja Francuske, o čemu postoji zapis na samoj crkvi (na grčkom, latinskom i srpskom).
Svetom kralju mučeniku ubrzo je bilo napisano Žitije i Služba, i to najprije na srpskom jeziku, pa onda i na grčkom.
O tome govori izdavač grčke Službe („Akolutije“) i Žitija (Sinaksara) Svetiteljevog, Jovan Papa, rodom iz grada Neokastra (tj. Elbasana), kada ga je u Veneciji štampao 1690. godine.
Ali pošto su srpska Služba i Žitije nekako bili zagubljeni, svetogorski hilandarski jeromonasi i proigumani, Luka i Partenije, preveli su ih sa grčkog opet na srpski, i uz ispravke i dopune (osobito u Žitiju) tršćanskog paroha i poznatog agiografa Vićentija Vakića, to je štampao 1802. g. u Veneciji Hadži-Teodor Mekša, trgovac iz Trsta.
Odavde je tu Službu i Žitije svetog kralja Vladimira unio u Srbljak mitropolit Beogradski Mihailo, 1861. godine.
Godine 1925. podignuta je crkva ovome krunisanom Mučeniku Hristovom kod manastira Svetog Nauma, na Ohridskom jezeru, kao ktitoru ovog slavnog manastira.
Neka bi Bog Svemilostivi svetim molitvama ovoga Svog mučenika i čudotvorca pogledao na ljude Svoje i na nasljeđe Svoje, i učinio konac mučenjima i izbavio nas od vidljivih i nevidljivih neprijatelja naših.
Da se slavi Bog u Trojici: Otac, Sin i Duh Sveti, Trojica jednosušna i nerazdjeljiva, u beskonačne vijekove.
(Svetigora)
