Kan – Dobitnik Oskara i pet nagrada EFA za film „Ida” 2013. godine, kao i tri nominacije za Oskara i takođe pet osvojenih nagrada EFA za film „Hladni rat” 2018. – poljski reditelj i scenarista Pavel Pavlikovski je sa novim crnobijelim filmom „Otadžbina” dobio ubjedljivo najviše ocjene međunarodnih filmskih kritičara na 79. Kanskom festivalu.
Fokusiran sada na odnos između pisca, dobitnika Nobelove nagrade, Tomasa Mana (Hans Cišler) i njegove kćerke Erike (Sandra Hiler) – glumice, spisateljice i vozačice relija, u ljeto 1949. godine na vrhuncu hladnog rata, Pavlikovski će svoje junake povesti preko Njemačke u ruševinama – od Frankfurta pod dominacijom SAD do Vajmara pod sovjetskom kontrolom. Poslije šesnaest godina izgnanstva u SAD, Tomas Man se suočava ne samo sa podijeljenom domovinom već i sa dubokim raskolom unutar sopstvene porodice, a sve to Pavlikovski pred gledalište donosi narativno svedeno, esencijalno i moćno.
Pavlikovski – autor koji je svoju filmsku karijeru započeo u Engleskoj, režirajući nagrađivane dokumentarce, pa i onaj o Radovanu Karadžiću, prije nego što je prešao na narativne igrane filmove poput ostvarenja „Posljednje utočište” i „Moje ljeto ljubavi” za koje je osvojio nagrade BAFTA – u ekskluzivnom razgovoru za „Politiku” govori o temi previranja istorije, izgnanstva i potrebe za domom, o ideološkim pritiscima i razlozima privrženosti Evropi.
Teme identiteta, porodice, ljubavi i krivice usred previranja i konfuzije poslijeratne Evrope, u središtu su i ovog Vašeg novog filma?
Može se baš tako reći. Sve je ovdje zasnovano na biografiji Tomasa Mana u opštem smislu, a onda postoji jedna epizoda u njegovoj biografiji za koju sam se „zakačio”, jer spaja dramatičan istorijski trenutak sa veoma posebnom ljudskom pričom, a takođe, baš kao i u mojim prethodnim filmovima, na osnovu toga sam mogao da se bavim temom previranja istorije, izgnanstvom i transcendentalnom ljudskom potrebom za domom i pripadnošću.
Za razliku od Vaših filmova „Ida” i „Hladni rat” u kojima su likovi bili izmišljeni, u „Otadžbini” oni su stvarni?
Da, imamo istorijske ličnosti Tomasa Mana i njegovih zalutalih blizanaca, Erike i Klausa, zarobljenih u trouglastoj porodičnoj drami. Trudeći se da spojim lično i istorijsko na dirljiv, međusobno obogaćujući način, uzeo sam i malo slobode sa istorijskim činjenicama i njihovom hronologijom, dok sam pokušavao da ostanem vjeran emocionalnoj i intelektualnoj istini o tome. Manov povratak u Njemačku 1949. godine i njegov pokušaj da prevaziđe podijeljenost i rastuću ideološku polarizaciju svoje zemlje ima očigledne savremene rezonance. Stara paradigma je mrtva, stara pravila više ne važe, a na njihovom mjestu pojavljuju se dva gruba, međusobno isključiva narativa. Narativi koji usisavaju kiseonik iz vazduha, tjeraju vas da zauzmete stranu i polako onemogućavaju jasan pogled i slobodan govor. Za Mana, jedina odbrana od ove ideološke redukcije bila je umjetnost, „poetski pogled” koji on pominje u jednom od svojih govora i otvoreno oko za složenost i paradokse života.
„Otadžbina” spaja mnogo toga i govori veoma jednostavno, sažeto, gotovo samo kroz grafičke slike, ostavili ste prostor publici da sve drugo zamisli i osjeti?
Smatrao sam da bi to bio najispravniji način. Tomas Man se iz Amerike vraća sa kćerkom kao svojom brižnom asistentkinjom u Njemačku gdje ga i u Zapadnoj i u Istočnoj Njemačkoj nagrađuju. Negdje paralelno sa tim saznaje se za tragičnu smrt njegovog sina, pisca Klausa Mana i njegov odnos sa kćerkom. I kada sam spojio ove dvije stvari, odjednom se činilo kao zaista jaka kombinacija. Znate, uvijek je veoma teško pronaći ideju koja je relevantna za to gdje se nalazite u životu, šta osjećate, šta imate da kažete. Mislim da je to u filmskom stvaralaštvu najteža stvar. I odjednom sam pomislio da je ovo što imam zaista jako. Ovo je situacija, ova podjela Njemačke, Evrope, ove dvije ideologije koje su prilično i različite ali i slične. Jedna je veoma gruba, druga je takođe pomalo gruba, ali pomalo korumpirana i pomalo zanimljivija.
I onda morate da odlučite na koju ćete stranu?
Da, i morate da odlučite kao intelektualac. Čitava ljevica u to vrijeme je bila prostaljinistička. Ljevičarska inteligencija u Francuskoj i svuda. Čak je i Doroti Parker bila prosovjetski orijentisana, tako da je teško sve to jasno vidjeti. A onda je u novoj Njemačkoj, mislim na Zapadnu Njemačku, u to vrijeme počeo pokušaj razvoja demokratije, ali uz korišćenje bivših nacista da bi to funkcionisalo. Sve je to veoma složena stvar, a onda je u toj priči i taj čudni ljubavni trougao između oca, sina i kćerke i to je na neki način nevjerovatna ljubavna priča.
Čini se da je Erika bila omiljeno Manovo dijete od troje koliko ih je imao?
Jeste, bila mu je omiljeno dijete, tako da je ovo bilo zaista intenzivno. I divila mu se. Ponekad mu je zamjerala, ali ga je obožavala. Ali, prije svega, imala je taj trenutak tokom četrdesetih godina kada je odlučila da podrži oca jer mu nije bilo baš dobro. Zdravlje mu već nije bilo dobro, bio je u misiji, a i njoj je ponestalo obaveza, predavanja koja je držala su usahla i tako je, odjednom, njen odnos sa ocem postao važna stvar u njenom životu. Postala je njegov urednik. Uređivala je njegove govore i tekstove, što vidite u filmu. I istovremeno imala brata koji tone Klausa, koji je i ranije pokušavao samoubistvo, bio alkoholičar i narkoman, izgubljen i očajan. Dakle, to je nevjerovatna kombinacija. A odnos između oca i sina je bio izuzetno zanimljiv jer su oba bili pisci, s tim što je Tomas Man već imao Nobelovu nagradu i bio poznat svjetskoj čitalačkoj publici, dok Klaus nije znao kojim jezikom da piše ni ko mu je publika. On se negdje tokom svih tih godina provedenih u porodičnom egzilu izgubio.
Nevjerovatno je da ste sve ovo uspjeli da sažmete u svega 82 minuta snažnog i nezaboravnog filma?
To se nije desilo u montaži, već je to rezultat mog procesa. Takođe montiram dok snimam. Snimim nešto i onda odmah sve to sklopim. Još dok sam pisao težio sam tome da ne moram previše da objašnjavam, konstruisao sam scene koje se jednostavno dešavaju da budu snažne i zanimljive. Dakle, to je stalni proces dok pišete, čak i dok izviđate lokacije, dok malo vježbate sa glumcima i kada možete da vidite da je nešto loše ili da ima previše informacija koje bi možda preopterećivale gledaoca. To je jednostavno osjećaj kao da pritiskam dugmad i kao da me hrane na kašičicu. Trebalo je sve svesti na minimum, a da ipak ostane dovoljno razumljivo kako bi se ljudi sa tim povezali. I ono čemu sam najviše težio tokom procesa jeste da se pobrinem da svaka scena bude scena sa unutrašnjim životom, a ne informacija.
I „Otadžbina” je, poput prethodnih, crnobijeli film, Vi kao da ste postali majstor ove estetske forme u 21. vijeku?
Možda samo ponavljam ono – to su Bergman i Breson i svi ostali radili. Sva tri filma se tiču poslijeratne prošlosti i za crnobijelu sliku inspirisali su i moji porodični albumi iz Poljske, tako da sam pokušavao da ponovo stvorim tu vrstu slike i osjećaja. Pomenuo sam Bergmana. Njegov film „Zimska svjetlost” mi je bio omiljen i ta slika u kolima sa Tomasom Manom i Erikom u mom filmu je slična njegovoj.
Nekoliko puta u filmu Tomas Man i Erika izgovaraju: „Hajdemo kući”, a jedno drugom odgovaraju: „A gdje je to” jer egzil ne može biti dom, ali me zanima gdje je vaš dom jer ste iz Poljske otišli u Englesku, pa ponovo u Poljsku?
Pa, znate, to je Evropa, iskreno. I sve sam više i više privržen Evropi. Naravno, ljudi kažu, oh, govorite o imperijalističkoj Evropi. Ne, ne, ne! Govorim o Evropi koju poznajem. Kada je Man napustio Njemačku on je bio odrasla i uspješna osoba. Ja u Englesku nisam otišao svojom voljom već je moja majka radila tamo i imao sam samo 14 godina. Bio sam izgubljen, nisam znao jezik, ali sam vremenom sve to savladao i svoje prve filmove snimio tamo. Bio sam toliko zaljubljen u rok muziku, tako da je za mene to bila i neka vrsta muzičke Meke u to vrijeme. Engleska je bila tada potpuno drugačija zemlja od sadašnje. Sada kada se vratim u London imam kulturni šok jer vidim taj hladni korporativni grad koji je najskuplji u Evropi, koji nema apsolutno nikakvu dušu i ništa kreativno u vezi sa sobom. Danas se ipak sve više osjećam Evropljaninom i upravo sam napravio film koji je evropski i o Evropi.
