Na pravoslavni Vaskrs, 12. aprila, biće održani najznačajniji izbori u Evropi ove godine – izbori u Mađarskoj. Aktuelni premijer Viktor Orban suočava se sa mogućim porazom, nakon 16 godina na vlasti, od bivšeg lojaliste, Petera Mađara.
Zašto su ovi izbori toliko važni za Evropu? Orban, najdugovečniji lider EU, od 2010. godine opisuje Mađarsku kao ‘neliberalnu demokratiju’ i sebe kao zagovornika tradicionalnih hrišćanskih porodičnih vrijednosti u kontekstu evropskih diskusija o liberalizmu i multikulturalizmu.
U četiri uzastopna mandata često je bio u neslaganju sa politikama EU, neki analitičari ga smatraju jednim od najkritičnijih lidera prema Uniji, posebno oko pitanja pravde, migracija, LGBT+ prava i, u skorije vrijeme, pomoći Ukrajini, koju je, zajedno sa sankcijama protiv Rusije, stalno blokirao (uključujući i najnoviji zajam od 90 milijardi eura), prenosi Guardian.
List navodi da Orban održava bliske odnose sa Rusijom i nastavlja uvoz ruskih energenata, uključujući naftu i gas, te se sastaje sa ruskim predsjednikom Vladimirom Putinom od početka rata u Ukrajini. Nedavne tvrdnje da je Budimpešta dijelila informacije sa Kremljom izazvale su zabrinutost u EU.
Orban je, navodi Guardian, inspirisao istomišljenike koji opstruišu EU, poput slovačkog Roberta Fica i češkog Andreja Babiša, i podstakao nacionalističke izazivače poput francuske Marin Le Pen i holandskog Gerta Vildersa.
Ukratko, ovogodišnji izbori će imati posljedice daleko izvan Mađarske, zemlje koja čini samo 1,1% BDP-a EU i 2% njenog stanovništva, ali je, pod Orbanom, počela da igra ulogu na međunarodnoj sceni nesrazmjerno svojoj veličini.
Ko su ključni igrači na izborima u Mađarskoj?
Viktora Orbana (62) podržali su američki predsjednik Donald Tramp, italijanska premijerka Đorđa Meloni i Alis Vajdel iz organizacije Alternativa za Njemačku.
Bio je antikomunistički omladinski lider tokom Hladnog rata i, uz finansiranje svog kasnijeg zakletog neprijatelja, filantropa Džordža Soroša, ukratko je istraživao „koncept civilnog društva u evropskoj političkoj misli“ na Oksfordu.
Njegova stranka Fides, koja je 2010. osvojila dvotrećinsku većinu, omogućila mu je da prepiše mađarski ustav i usvoji zakone kojima je konsolidovao izvršnu vlast, ograničio nevladine organizacije i slobodu medija i, pojedini smatraju, ozbiljno oslabio nezavisnost pravosuđa.
Ove godine, Orban vodi klasičnu populističku kampanju. Nastoji da predstavi izbore kao izbor između rata i mira, govoreći biračima da mogu da sačuvaju Mađarsku kao „ostrvo bezbjednosti i mira“ ako izaberu njega, ili da je uvedu u haos i rat ako izaberu Mađara, kojeg prikazuje kao agenta Brisela i Kijeva.
Istraživanja pokazuju da su birači više zabrinuti za domaća pitanja poput zdravstva i ekonomije, koja stagnira već tri godine. Cijene hrane porasle su gotovo do prosjeka EU, dok su mađarske plate treće najniže u Uniji.
Peter Mađar (45), bivši sledbenik Fidesa i lojalan član Orbanovog užeg kruga, izbio je u prvi plan prije dvije godine nakon što je njegova bivša supruga Judit Varga podnijela ostavku na mjesto ministarke pravde u Orbanovoj vladi, kada se ispostavilo da je konzervativna predsjednica Mađarske Katalin Novak, ključna saveznica premijera, pomilovala muškarca osuđenog u slučaju seksualnog zlostavljanja.
Mađar, bivši diplomata koji se školovao za advokata, distancirao se od Fidesa, optužujući ga za korupciju i propagandu, i pokrenuo svoju stranku Tisa (Poštovanje i sloboda). Ona je osvojila 30% glasova na evropskim izborima u junu 2024. u Mađarskoj, završivši na drugom mjestu iza Fidesa.
Mađar se obavezao da će vratiti Mađarsku proevropskoj orijentaciji, okončati njenu zavisnost od ruske energije, obnoviti nezavisne javne medije i pravosuđe, podstaći ekonomiju, zaustaviti ogromnu korupciju iz doba Orbana, sanirati javne nabavke i otključati zamrznute fondove EU.
Kako funkcionišu izbori i ko ima šanse da pobijedi?
Od 2010. godine, Orban je napravio stotine izmena izbornih pravila, uključujući gotovo prepolovavanje broja poslaničkih mjesta na 199 i stvaranje 106 jednočlanih izbornih jedinica neujednačene veličine (preostali poslanici biraju se proporcionalno putem partijskih lista).
Rezultat je sistem u kojem su izborni uslovi povoljniji u pro-Fides okruzima. Orban je takođe olakšao glasanje Mađarima koji žive u susjednim zemljama i tradicionalno podržavaju Fides, a neke politike su usmjerene ka grupama poput penzionera.
To znači da Tisa, koja u većini anketa ima prednost od 8 do 12 procentnih poena među opredijeljenim biračima (iako provladini anketari daju prednost vladajućoj stranci), možda mora da ostvari prednost od šest poena nad Fidesom kako bi obezbijedila većinu, piše Guardian.
Proseci anketa stavljaju opozicionu stranku na 50% nacionalnih glasova, a Fides na 39%. Međutim, do 25% ispitanika je neodlučno, a stručnjaci upozoravaju da nacionalna istraživanja ne odražavaju složenost izbornih jedinica u Mađarskoj koje su, kako tvrde, „prekrojene u korist vlasti“.
Istraživanja pokazuju da je Fides popularniji među biračima u penzionerskom dobu, gdje u nekim anketama vodi protiv Tise sa 50% prema 20%, dok Tisa ima snažnu prednost među mlađima od 40 godina i urbanim biračima. Izlaznost bi mogla dostići rekordni nivo od više od 80%, navode anketari.
Šta bi moglo da se desi?
Uopšteno, posmatrači vide tri moguća ishoda: većinu Mađara koju Orban prihvata; većinu Mađara koju Orban ne prihvata; ili Orbanovu većinu. Svi bi imali posljedice.
Iz razloga navedenih iznad, izbori u Mađarskoj mogu se okarakterisati kao slobodni, ali ne i u potpunosti pošteni, i mogućnost Orbanove pobjede ne može se isključiti. Ako pobijedi, moguće je da će dodatno konsolidovati izvršnu vlast i da će odnosi sa EU biti izazovniji.
Ako Orban izgubi, posebno tesnom razlikom, mogao bi da ospori rezultat. To bi EU dovelo u potpuno neviđenu situaciju i, uprkos verovatnom protivljenju Orbanovih saveznika, moglo bi na kraju dovesti do suspenzije prava glasa Budimpešti.
Pobeda Mađara koju Orban prizna svakako bi ublažila odnose između EU i Mađarske, iako opozicioni lider nipošto nije progresivan, a mađarska politika po ključnim pitanjima poput imigracije vjerovatno se neće mnogo promijeniti.
Na domaćem planu, štaviše, osim ako Tisa ne osvoji dvotrećinsku većinu (133 mjesta), nije jasno koliko bi vlada predvođena Tisom mogla da uradi: Orban je obezbijedio da mnogi zakoni zahtijevaju dvotrećinsku većinu za izmjene.
(Telegraf.rs)
