Za Istanbul/Konstantinopolj/Carigrad kažu da je taj grad „pupak svijeta“. Nalazi se na geografskom, civilizacijskom i političkom trusnom mjestu između Evrope i Azije. Već 1483. godine to mjesto krasi jedna veleljepna građevina, koja je sama simbol svih sličnosti i razlika – Aja Sofija.
Da bi razumjeli šta ova građevina znači svima koji na nju polažu prava, bitna su tri momenta istorije celokupnog prostora koji je gledao ka njenim kupolama.
Temelji zaliveni krvlju
Ako se u 60 godina skupe neprestane invazije krvoločnih naroda, masovne migracije, uništenje čitavih gradova, pad jedne polovine nekada moćnog carstva, neprekidni verski ratovi i sukobi sekti, teško siromaštvo, glad, pandemija kuge, erupcija supervulkana, momentalne klimatske promjene, strah od Apokalipse, politika koja se vodi noževima, divljanje huligana po ulicama gradova: dobija se vrijeme u kome Justinijan I postaje rimski car sa prestonicom u Konstantinopolju.
Mladić rođen na teritoriji današnje Sjeverne Makedonije postaje vladar preostale (istočne) polovine carstva. Ali on ne želi da se prilagođava katastrofama, već vlada u želji da obnovi celovito Rimsko carstvo. Ženi se cirkuskom igračicom, poklonicom hrišćanske sekte koju Crkva ne priznaje. Justinijan uz Teodorinu pomoć se bavi osvajanjima teritorija i ograničavanjem moći plemstva u Konstantinopolju.
Tada nisu postojale političke partije, ali su postojale navijačke grupe. Sport zbog koga su se lomile glave su trke dvokolica. Car Justinijan bio je navijač „Plavih“ i veliki neprijatelj „Zelenih“, dok nije došao na vlast; tada je obespravio i jedne i druge. Vođe navijačkih grupa su bili ugledni senatori, bogati trgovci, kriminalci i vojnici koji odlučuju da se ujedine i iskoriste trke kako bi ubili cara i caricu. Januara 532. svetina tokom trka počinje da viče „nika“, što na grčkom znači pobjeda; ovo je bio signal za opšti ustanak na hipodromu i juriš na carsku palatu.
Justinijan je uspio da posle nekoliko dana vojskom smiri nemire. Ubijeno je 30 hiljada ljudi. Ipak, tokom trajanja nemira, centar tadašnjeg Konstantinopolja je potpuno uništen, kao i jedna manja crkva koju je koristio car. Justinijan odlučuje da obnovi tu crkvicu, ali tako što će na njenom mjestu izgraditi najveću i najveličanstveniju građevinu u dotadašnjoj istoriji svijeta.
Posao povjerava arhitektama i matematičarima Isidoru Miletskom i Antemiju Tralskom. Oni su caru za samo 5 godina sagradili građevinu koja i danas zbog svojih rješenja i proporcija zbunjuje arhitekte, naučnike, istoričare umjetnosti, matematičare i teoretičare zavjera. Justinijan I određuje ovu crkvu za sjedište Vaseljenskog patrijarha, tada jednog od petorice ravnopravnih poglavara jedinstvene hrišćanske crkve.
Otomanski šamar
Murat I je osnovao janjičarsku vojsku regrutovanjem 1/5 robova sa osvojenih područja. Prvi veliki sukob ova formacija imala je 1389. na Kosovu polju. Kasnije će se popunjavati „dankom u krvi“. Pored fanatizma u ono doba, janjičare su pamtili kao uvežbane profesionalne borce. Pored toga što su odlično baratali svim oružjem i lako prihvatali novostvoreno (vatreno oružje), janjičari su imali i sistem borbe bez oružja. Oni su uvežbavali takozvani „otomanski šamar“, čiji je cilj bio udarcem šake onesposobiti protivnika.
Muratov potomak, sultan Mehmed II, ošamario je 29. maja 1453. hrišćanski svijet kada je osvojio Carigrad i uništio posljednji ostatak Rimskog carstva. Carigrad u to doba nije bio jedina civilizacija na svijetu. Zapadna Evropa je već polako grabila ka renesansi i humanizmu. Njegov narod bio je osiromašen, a gradski blokovi su bili mješavina straćara, zapuštenih palata i njiva na kojima su se malobrojni građani prehranjivali.
Dolazak silne turske vojske pod zidine primorao je posljednjeg cara Konstantina Dragaša da moli Papu za pomoć i da nudi prelazak sa pravoslavlja na katoličanstvo. Podeljena Evropa nije ni mogla ni htjela da pomogne, osim ljudi koji su samoinicijativno išli da brane grad. Nevolja se tumačila Božijim gnevom i kaznom za vekove grijeha. Atmosferu straha i beznađa pojačalo je pomračenje Mjeseca, grom koji je udario u litiju organizovanu kako bi se digao moral. Jutro posljednje bitke na zidinama grad je obavila gusta magla, koju Sunce nije moglo da probije, osim crvenog zraka što se presijavao na krstu poviše kupole Aja Sofije. Ovo je protumačeno kao znak da će krst pasti u krvi.
Turski juriš bio je nemilosrdan, branici bivaju satrveni na zidinama, a građani počinju da se kriju, najveći dio njih upravo u Svetoj Mudrosti. Mehmed II je svojim trupama obećao tri dana pljačke i nasilja. Turci upadaju u crkvu i počinje strahovit pokolj i silovanje svih koji su se tu sklonili. Sultan tada krši riječ datu trupama i u grad stupa već narednog dana. Aja Sofija je prva građevina u koju ulazi i mjesto gdje je pokazao milost prema pobeđenima. Zapuštenu crkvu posvećuje Alahu i od nje pravi džamiju.
Mehmed sebe proglašava za rimskog cara, što je bila jedna od njegovih mnogobrojnih titula. U to doba ovakvo ponašanje osvajača bilo je legalno i legitimno, kao i konverzija bogomolje iz jedne religije u drugu. Mehmed je svoje krvavo osvajanje video kao pobjedu civilizacije i liječenje jednog bolesnog carstva ogrezlog u korupciju i verske podele. Osmanski arhitekta Sinan nadgledao je radove tokom kojih su premalterisani hrišćanski mozaici, uništeni ikonostasi i dozidana četiri minareta.
U džamiji Aja Sofija klanjao se i Mehmedov nasljednik Selim I, čovjek koji je svim titulama naslijeđenim od porodice pridodao i onu – kalifa, vrhovnog verskog i političkog vođe svih muslimana.
Otac Turaka spašava svoju naciju
Posljednju veliku pobjedu i osvajanje Turci su imali u 16. veku; narednih skoro 400 godina oni se polako povlače. Početkom 19. vijeka u Evropi se o Osmanskom carstvu govori kao o „bolesniku na Bosforu“. Sultani trpe pobune, krize, gladi, epidemije, a na kraju im udarce zadaju i bivši potčinjeni. Hrišćani na Balkanu spremni su da se svete za vekove patnji.
Posle neuspelih reformi, Turska ulazi u seriju ratova, prvo sa Italijom, a potom sa Srbijom, Grčkom, Bugarskom i Crnom Gorom. Verni savezu sa Njemačkom, Turska ulazi u Prvi svjetski rat na strani kajzera. Na njihovu teritoriju nasrću velike sile: Rusija, Britanija i Francuska. „Bolesnik sa Bosfora“ tada je viđen kao tamnica naroda.
Već 1916. britanske i francuske diplomate prave plan za Bliski istok koji se tiče Turske. Planira se podela interesnih zona u regionu. Na teritoriji Turske predviđa se osnivanje Jermenije, proširenje Rusije, proširenje Bugarske, davanje posjeda Italiji, i povratak teritorija uz Egejsko more Grčkoj. Zbog strateške važnosti Konstantinopolj predviđen je da bude grad pod međunarodnim mandatom.
Američki predsjednik Vudro Vilson sa svoje strane donosi 14 tačaka svoje spoljne politike, od kojih većina ide u korist narodima koje su Turci podjarmili. Sajsks-Pikoov plan i 14 Vilsonovih tačaka trebalo je da isteraju Turke iz Evrope, da ih svedu u centar Male Azije, a svo muslimansko stanovništvo iz oslobođenih područja trebalo je da se iseli.
U takvoj situaciji Mustafa Kemal-paša počinje svoju revoluciju. Ideja grupe koju predvodi je moderna država zasnovana na jakom nacionalnom mentalitetu, te ukidanje svih srednjovekovnih i verskih zakona i običaja. Kraj Prvog svjetskog rata ne znači mir za Tursku. Međunarodna okupacija uspostavljena je u Carigradu, a ostatak zemlje je u ratu. Grčka se svim silama trudi da vojno osigura što više teritorije u Maloj Aziji. Ipak, reforme Mustafe Kemala daju rezultate i Grci bivaju savladani. Međunarodna situacija se menja, pa Saveznici predaju Carigrad novoj Republici Turskoj.
Predsjednik Mustafa Kemal ipak prestonicu seli u Ankaru, za koji vjeruje da je čisto turski grad. Početkom Prvog svjetskog rata u dotadašnjoj prestonici Carigradu živi i dalje više od 200 hiljada Grka, a tu su i brojni drugi nemuslimanski i neturski narodi. Želeći da pomiri muslimane i hrišćane, želeći da zaustavi sukob Turaka i Grka, a pre svega odan ideji o sekularnoj državi, Mustafa Kemal Aja Sofiju pretvara u muzej.
Ovim činom on simbolično obilježava spasenje Turskog naroda od neminovne propasti. Zahvalni Turci ga nazivaju Ataturk, a odbrana njegovog nasljeđa od islamista decenijama je bila glavna briga turske vojske.
Aja Sofija se polako rekonstruiše i obnavlja da bi u moderno doba postala velika turistička atrakcija, koja u sebi čak krije i vikinške grafite koje su urezali unajmljeni gardisti rimskih careva poreklom iz Skandinavije.
(Telegraf)
