Ove godine navršava se četiri decenije od objavljivanja kultne Knjige o Milutinu. Tim povodom održan je, u organizaciji Instituta za književnost i umjetnost, jedan vrlo zapažen naučni skup posvećen Popovićevom djelu.
S druge strane, umjetnik koji je svojom monodramom Popovićevom Milutinu udahnuo novi život, Nenad Jezdić, našao se pod baražnom vatrom dijela javnosti koji mu je, po logici „ko ne skače taj je ćaci“, zamjerio nesolidarnost sa kolegama što podržavaju studentski protest.
Obilježena je i godišnjica smrti kralja Aleksandra Karađorđevića: treća generacija potomaka neimara Jugoslavije ruga mu se i nipodaštava ga na način kao što su to u njegovo vrijeme činili komunisti, bugaraši i ustaše. Oštrije nego što su ikada našli za shodno da kritikuju tvorca Druge Jugoslavije, neprijatelja Srbije iz 1914. – Broza.
Sada je i vrijeme kada se tradicionalno obilježavaju dani slobode u Srbiji: najveći broj gradova i u Prvom i u Drugom svjetskom ratu oslobođen je od okupatora upravo tokom oktobra, bilo 1918. ili 1944. godine. Upadljivo je da po tim istim gradovima izostaju ceremonije vezane za Prvi svjetski rat – po naopakoj logici uspostavljenoj 1945. godine, istorija je počela sa revolucijom i dolaskom komunista na vlast.
I sada se po šumadijskim varošima svečano obilježava to „drugo oslobođenje“, a manifestacije koje bi iskazale pijetet prema devetstoosamnaestoj vidno izostaju.
Dok se svršava pisanje ovog teksta, izlazi vijest da je aktuelni šef BIA sa saradnicima položio vence na grobove „osnivača službe“ Leke Rankovića i Krcuna Penezića.
Vijest je jako negativno odjeknula – a ima i zašto – jer srpski narod koji praznuje slobodu pamti i njeno naličje iz ’44, koje je započelo baš sa tim dvojcem na čelu.
U vidu stotina jama i tajnih grobnica, desetina hiljada strijeljanih, stotina hiljada zatvaranih i progonjenih… I još nešto – i Krcun i Ranković i čitava ta plejada „velikana“ kao da su nasilno nakalemljeni na onu aleju zaista zaslužnih, solunaca i ratnika iz Prvog svjetskog rata.
To se vidi makar i letimičnim pogledom na redove „piramida“ oko spomenika braniocima Beograda 1914–1918. na Novom groblju.
Solunci
I tu dolazimo do priče o soluncima, vječito aktuelne u jesenjim mjesecima, i do pitanja – šta su oni nama danas? Daleka uspomena ili nepresušno nadahnuće? Predmet divljenja ili učitavanja sopstvenog kukavičluka? Generacija za čije se ideale i dalje borimo, ili ona koja je bespotrebno žrtvovala svoje živote?
Solunci, kojima se danas zbirno naziva čitava generacija ratnika od 1912. do 1918, bez obzira na to da li su zaista učestvovali u proboju Solunskog fronta 1918. ili su svoju vojnu završili ranije na Kumanovu ili na Ceru, sinonim su za solidarnost i požrtvovanost u odbrani otadžbine.
Određeni patos i idealizacija u pisanju o njima neminovni su. Ako im se divimo, a Srbi, podijeljeni po raznim osnovama, ipak će emotivno reagovati na priču, sliku ili pjesmu vezanu za Prvi svjetski rat, dodajmo već postavljenim pitanjima i ovo: da li je njihov podvig, koji slavimo, samo stvar sakralizacije prošlosti, ili je, izražen u drugim okolnostima, prisutan i u našoj svakodnevici – u savremenim rovovima i na savremenim linijama fronta?
Drugim riječima, da li se divimo nečemu što je veličanstveno, ali zauvijek odvojeno od nas i prosto ugašeno, ili njihov primjer pokušavamo da koliko-toliko podražavamo i u porodici, na poslu, u svojoj bližoj okolini?
Pišući predgovor za moju omiljenu knjigu Tri sile pritisle Srbijicu (preporuka je da svako ko uistinu hoće da upozna Srbe pročita ovu knjigu, možda da u tom upoznavanju i krene baš od nje), potpisnik ovih redova primijetio je vrline srpskog ratnika, solunca:
-
Slobodoljubiv i borben.
-
Jednostavan i skroman.
-
Inadžija.
-
Sa uvažavanjem hijerarhije.
-
Čojstven.
-
Vedar.
-
Odan zajednici.
-
U živoj vezi sa Bogom i precima.
Svaka od ovih osobina dala bi se zasebno tumačiti i pojašnjavati, ali zadržimo se na posljednjoj. Generacija osvetnika Kosova i Slivnice, vitezova pod šajkačom i u opancima, koji su doslovce slomili zube i Stambolu i Beču, živjela je sasvim pomirena sa svojom istorijom, njome nadahnuta – kako mnogi savremenici pišu – kao da se Kosovo Polje dogodilo generaciji njihovih očeva.
U tom svijetu neprijatelji su bili jasno markirani: to su bili Turci i Švabe. U regionu, još, Bugari.
Nacionalna strategija, isto tako: oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda. Samo tako i „veliki juriš“ i odsudna bitka mogli su da se završe pobjedonosno.
Devet Jugovića
U toj, ponovimo, živoj vezi sa Bogom i precima, car Dušan Silni, Kraljević Marko, car Lazar, Miloš Obilić, braća Jugovići – prisutni su sa srpskim vojnicima pred zidinama Jedrena i Skadra, ili pri proboju Kajmakčalana. Mnogo je zapisanih sjećanja koja govore o vizijama i nadahnućima baš od drevnih junaka tada, poslije pet ili više vjekova.
Sad ovdje izdvojimo i devet Jugovića i desetog – starog Jug Bogdana.
Iako se predanje o njima, sa taksativnim nabrajanjem imena braće, vezuje bezmalo za čitavu Srbiju – od Prijepolja, preko Ivanjice, pa Loznice, sve do Prokuplja i Prištine – neki od savremenih i dobro kotiranih srpskih istoričara negiraju ih kao istorijske ličnosti.
Tu sada nije bitno da li su se braća Jugovići baš zvala kako navodi narodna pjesma, već da li je predanje zasnovano na istorijskim činjenicama – da su postojala nekakva devetorica braće plemenitog roda koji su izginuli na Kosovu 1389. godine.
Da su bez sumnje braća Jugovići postojali, vidi se i po savremenim odjecima ovog junačkog arhetipa, pa braću Jugoviće nalazimo kao motiv i u novom velikom ratu, 1914. godine.
Naravno, uz svijest o tome za šta se valja žrtvovati i u savremenoj srpskoj državi, o čemu smo pisali u jednom od ranijih tekstova – tad se za demokratiju „na srpski način“ čak žrtvovao i život. Poznat je primjer braće Vajagića, porijeklom iz jednog bosanskog sela kraj Une, gdje su njih devetorica krenuli preko okeana, čak iz Amerike, ne bi li kao dobrovoljci popunili redove malaksale srpske vojske.
Sličnih primjera ima na pretek, i ako su Vajagići koliko-toliko poznati, ovi drugi su sasvim zaboravljeni. Tako „Srpske novine“ iz 1917. prenose kako je potporučnik Ninko Pajić iz 1. vranjske pukovske komande zakazao na Krfu parastos za svoju osmoricu braće – rođene i od stričeva.
I „Ratni dnevnik“ iz 1918. piše kako je na istom mjestu narednik Dimitrije Milenković iz valjevskog sela Gornja Bukovica davao pomen svojoj braći i sinovcima, „palim na polju časti“ – njih deset na broju!
A „Srpske novine“, opet, prenijeće i epsko pismo „novih Jugovića“, „potomaka onih sa Kosova, koji smo se pet godina borili, a sada se, prešavši preko Albanije i mora, nalazimo u jednom puku“.
Tom prilikom molili su i da im se u novinama odštampaju imena „jer smo vjerni i do smrti ostajemo vjerni svome Kralju i Otadžbini“.
Pouka novom naraštaju
Dok su se borili u rovovima na Solunskom frontu, gdje su svakodnevno njihovi najbliži drugovi ostajali bez oka, noge ili ruke, bili na pola presječeni mitraljezom i razneseni granatom u paramparčad, u trenucima kada su, onemoćali, „bili lakši od sjenke“ – potonji solunci kao da su i sami prekoračili tajanstvenu granicu između života i smrti.
I zato su shvatali u punoj mjeri šta je vrijednost i bogatstvo života i koliko je smrt ništavna. Izoštrili su čula i, bez obzira na obrazovanje, postali riznice mudrosti.
„Prometeji nade, apostoli jada“, iščeznuli su iz naših života gotovo neopaženo, a da od njih kao da ništa nijesmo naučili.
Ako bi se ikakvo sažeto naravoučenije moglo izvući, trebalo bi reći da su to bili ljudi čiji podvig nije započeo 1914, kao što nije završen 1918 – oni su svoj krst nosili od rođenja do izdisaja.
I još nešto što se može uočiti u lokalnim istraživanjima: kataklizmu kakvu je donio Veliki rat oni su mogli da prežive samo uz velike porodice.
Na svim listovima gubitaka, pored imena poginulog hranioca, stoje po tri-četiri i više imena njegove djece, koji su omogućili da se vitalnost nacije obnovi i očuva.
Pouke novom naraštaju – više nego jasne. E tu se treba dobro zamisliti: rađamo li igdje devetoricu sinova i kojim ih idealima učimo?
Po starim Jugovićima danas se zove malo koja ustanova u Srbiji, čak i ono što jeste nazvano po njima češće se odnosi na majku Jugovića nego na oca i sinove. Kao da se podsvesno više vezujemo za tragične nego za junačke figure.
Jugovići u posljednjim decenijama dobijaju i sasvim drugačiju konotaciju, pa postaju simbol nekadašnjih građana Jugoslavije različitih vjeroispovijesti, koji se nalaze na „privremenom radu“ po Beču, Cirihu, Frankfurtu. Tamo su „najnoviji Jugovići“ pronašli načina da se bolje druže i pomažu nego u rodnom kraju, gdje su zakrvljeni.
A na Kosovu, nedaleko od Prištine, nalazi se i selo po imenu Devet Jugovića. Prije desetak godina, u selu je živjelo ni manje ni više – do devetoro Srba. Koliko ih je tamo, poslije novog talasa progona i seobe kosovskih Srba, preostalo – ni ne znamo ni ne pitamo. Ta bi činjenica, za našu sudbinu, bila više nego simbolična.
Nemanja Dević – RT
Stavovi kolumnista nisu nužno i stavovi portala Borba
