Piše:
Nemanja Dević za Rt.rs
Koliko nas danas, posle decenija lobotomije, ima svijest da je Jajce jedan od najstradalnijih srpskih gradova u BiH, a ne samo simbol Avnoja?
„Jajačko područje u oslobodilačkom ratu i revoluciji 1941–1945“. Tako se zvala knjiga koju sam svojevremeno kupio za dvjesta dinara na buvljaku i koju dugo nisam stigao da očistim od naslaga prašine niti da je čestito izlistam.
Obimna je, preko 600 stranica, i jedna je od tri koje su posvećene istorijatu djelovanja komunističkog pokreta otpora u ovom kraju. Po dizajnu, naslovu, strukturi, rečenom i prećutanom – to je tipična lokalna hronika NOB-a, koje su masovno bile objavljivane u vremenu socijalističke Jugoslavije. Imao ih je svaki region i bezmalo svaki grad i pisane su tipski, sa potrebom da se prošlost ne rekonstruiše, nego konstruiše, u skladu sa ideološkim i političkim potrebama. Slična je i hartija, sličan format, slične korice, čak i sve slično mirišu.
Ova knjiga štampana je 1981, dakle posle Titove smrti, kada je izražena produkcija ovakvih izdanja imala još jedan politički cilj: da učvršćuje vrijednosti zajedničke borbe svih jugoslovenskih naroda, u periodu kada je zemlja ulazila u drugu fazu dezintegracije.
Otud i velika Titova slika na prvim stranicama knjige, da ukaže poštovanje preminulom predsjedniku, ali i da pokaže da se i posle njegove smrti ostaje na njegovom putu i vjeran njegovim idealima. Nejasno je zašto se u naslovu upotrebljava termin oslobodilački, umjesto uobičajenog narodnooslobodilački, ali to nije jedina osobenost knjige koju sada posvećeno čitam.
Ovo zapravo nije tek lokalna hronika koju je pisao neki zaslužni publicista, već zbornik sjećanja preživjelih boraca, koji je sa saradnicima priredio Pero Morača, istoričar i jedan od tadašnjih boljih poznavalaca teme revolucionarnog rata u Jugoslaviji 1941–1945. godine. Opredijeljen i angažovan, odan partiji, ali pored toga i privržen bar osnovnim pravilima struke – ili bar upućen u njih. Dakle, tekstovi objavljeni u njoj ma koliko bili redigovani i prolazili cenzuru, ipak bi se prije svrstali u korpus izvora nego literature. Knjiga je „na liniji partije“, kako se to tada govorilo. Ustanak u Bosanskoj Krajini nije bio spontan i svenarodni, nego pod suverenim i jedinstvenim rukovodstvom KPJ, izuzev šačice izdajnika i otpadnika; svi narodi ravnomjerno su uzeli učešća u oslobodilačkoj borbi i nije se radilo tek o srpskom refleksnom otporu protiv genocida u NDH; masovni pokolj srpskog stanovništva još prije ustanka nije organizovan usljed nacionalnih i vjerskih motiva, već pretežno ideološki, pa i ovdje kao širom NDH u pojednostavljenom tumačenju „fašisti“ satiru „antifašiste“. Ipak, poneki detalj promiče i pojedini kazivači ne drže se šablona.
Ovdje se nalazi niz dragocjenih opisa i detalja hrvatsko-muslimanskih zločina iz 1941, u kojima se uočava nekoliko faza: prvo su ubijani ugledniji pojedinci, pa su u drugoj fazi masovno hapšeni muškarci različite starosne dobi koji su u julu 1941. odvedeni u nepoznatom pravcu – kasnije se ispostavilo da je u pitanju logor Jadovno odakle se niko nije vratio.
Onda je u avgustu planuo ustanak Srba, u kom je oslobođen znatan dio tadašnjeg Jajačkog sreza, ali samo za kratko: u Jajce hitno stiže tzv. Mostarska bojna pod komandom Ive Herenčića, i u prvim danima septembra vrši paljevinu i pokolj svega srpskog što joj se našlo na putu.
Posebno su bili stravični pokolji u Podmilačju (hrvatsko selo u koje su dovedeni Srbi iz okolnih mjesta i tu po noći masakrirani), Jezeru, Prisoju, Perućici. Tada se više nije gledalo ni na pol ni na uzrast: zabilježena su imena 266 srpskih dječaka i djevojčica iz okoline Jajca, mlađih od 15 godina, poklanih na masovnim stratištima i spaljenih sa roditeljima u svojim domovima. A to što se desilo u Jajcu, produženo je i u Pljevi, Janju, Šipovu…
Čak su se i regularne hrvatske vlasti zgražavale nad ovim ustaškim zločinima, a lokalni fratar Josip Markušić u svoj dnevnik (inače izvanredan istorijski izvor čiji značaj nadilazi lokalne okvire) zapisuje da je posebno bio potresen „suhim okom“ srpskih majki koje su bile prinuđene da svoje siročiće predaju u neku vrstu savremenog janičarstva, gdje bi ih ustaše poštedjele i prehranile, ali i odvojile od njihovih porodica, zavičaja, naposlijetku i nacije i vjere.
Mnogo je ličnih priča, ilustracija i dokumenata, koji upotpunjuju priču o tragediji jajačkih Srba iz 1941. godine. Meni su u sjećanju, za sva vremena, ostale dvije fotografije. Prva, sa ekshumacije iz Podmilačja iz 1945, gdje se vidi grupa lokalnih komunističkih aktivista sa prostim oruđima, ašovima i krampovima, a ispred njih naslagane lobanje žrtava, njih oko 150, a uočava se i da sve nisu ušle u kadar. Na licima prisutnih uočava se žalost, ali je nepoznati fotograf ovjekovječio i trenutak pravde: rat je završen i porodice i prijatelji žrtava bar su uspjele da ih posle četiri godine pronađu, iskopaju i prenesu u zajedničku grobnicu.
Druga fotografija je manje potresna, ali samo naizgled manje značajna. Na njoj se uočavaju majka i njeno dvoje male djece u nošnji tog kraja, na zgarištu svog potpuno opljačkanog i spaljenog doma. Otac na slici – izostaje. Ili je u šumi, među ustanicima, ili je već u nekoj od jama. Ali na licima ove porodice nema grča: oni su opet okupljeni oko ognjišta, prije zime će svojim rukama, uz pomoć susjeda, ponovo skrpiti i nekakav krov, i u toj kući obnoviće se život. U dvije fotografije partizanske hronike tako je, potpuno neočekivano, ispisan i čitav smisao srpske istorije.
No nešto treba reći i o Jajcu kao simbolu. U zgradi sokolane, koju je 1930-ih za sve narode iz tog kraja Bosne i Hercegovine projektovao veliki beogradski arhitekta Momir Korunović, od 1941. stacionirale su se ustaše. I baš u podrumu sokolane, izvršeni su neki od najstrašnijih zločina nad Srbima u gradu Jajcu.
Silovanja, premlaćivanja, fizička tortura nalik na onu iz inkvizicije, i konačno smrt pod nožem. U tu zgradu već iduće godine ulaze partizani i, otkrivši tragove zločina, čak i oruđa kojim su nesrećni ljudi danima mučeni, bivaju paralisani od straha. Posle desetak dana, napadnuti od Njemaca, povlače se, a dio sokolane pale. Ali 1943. se ponovo vraćaju i sokolana, koju partizani sada opravljaju, dobija istorijski značaj: u njoj se održava Drugo zasijedanje Avnoja. I sve one fotografije, manje ili više poznate, nastale prilikom tog događaja, načinjene su u sokolani.
Posle rata započinje obnova starog Sokolskog doma i promjena njegove namjene u muzej revolucije. Zvanično, to postaje Dom Avnoja, koji kasnije mijenja naziv. Njega sada projektuje i uređuje zagrebački arhitekta Emil Vičić, i možda u toj promjeni uloge Beograd–Zagreb nema pretjerane simbolike. Ali u nečem drugom zasigurno ima. Na desetogodišnjicu istorijskog događaja, na nekadašnjoj sokolani postavljena je tabla sa sljedećim latiničnim natpisom:
„Predstavnici svih naroda Jugoslavije donijeli su na Drugom zasijedanju Antifašističkog vijeća Narodnog oslobođenja Jugoslavije, održanom u ovoj zgradi 29. i 30. novembra 1943 g., osnovne odluke o stvaranju Demokratske Federativne Jugoslavije, kao djela opšte narodne oslobodilačke i revolucionarne borbe“.
I natpis i pismo karakteristični su za duh vremena u kojem je ploča postavljena, ali je više nego upadljivo da se o onome što se u istoj zgradi, samo nivo niže, desilo 1941, ni tada ni kasnije nije kazala ni riječ. Po cijenu izgradnje Jajca kao simbola bratstva i jedinstva, morala je da bude potisnuta istina o genocidu nad Srbima u Jajcu (i širom NDH). I to je postalo nepisano pravilo za čitavu Jugoslaviju.
Koliko nas danas, posle decenija lobotomije, ima svijest da je Jajce jedan od najstradalnijih srpskih gradova u BiH, a ne samo simbol Avnoja? I može li u našoj svijesti 3.000 ubijenih Srba u samo jednom srezu da zaživi kao nešto više od statistike? Da li je više ikome ovdje poznato da je pravoslavna crkva u Jajcu bila 1941. pretvorena u zatvor, a zatim postala mjesto mučenja i odvođenja Srba na stratišta? Pa onda 1995. zapaljena i srušena, da nakon protjerivanja lokalnih Srba bude završeno ono što nije u Drugom svjetskom ratu… Koliko ima, od Kosova do Jadovna, ovakvih i sličnih primjera? Da li nam je za Šipovo, koje je podijelilo sudbinu Jajca u Drugom svjetskom ratu, prva asocijacija masovno stradanje naše djece, ili tragikomična ličnost srpskog rijalitija? Hoće li to, kao i naš lament, trajati vječno?
I još jedno pitanje, koje se mora postaviti budući da ovaj tekst nastaje u aprilu, kada iznova i iznova oživljavaju rane nastale sa uspostavljanjem NDH i Jasenovca. Da li su NDH i Jasenovac zapravo sinonimi? I da li su i bezmalo zaboravljena stratišta kao što su Podmilačje i Jezero, ali i Zanesovići, Garavice, Stari Brod – takođe sinonimi za Jasenovac? Bez obzira što ovdašnje žrtve nisu ubijene u tom kompleksu logora, ali ih je ubila ista ideologija, na isti način i sa istim motivima.
Možemo li, kao što je genocid nad Jevrejima nazvan Holokaustom, i genocid nad Srbima u NDH 1941–1945. imenovati kao – Jasenovac?
(Mišljenja i stavovi u rubrici Kolumne/Drugi pišu nisu nužno stavovi redakcija portala Borba)
(rt.rs)
Prema Bulatoviću u Jasenovcu je ubijeno čak 1.150.000 Srba. Istovremeno, broj Srba na popisu 1948. u odnosu na popis 1931. godine porastao je za 735.117 osoba. Kakva vitalnost, kakva nesalomljiva snaga izvire iz slobodarske tradicije srpskog naroda koja u najtežim trenucima daje ono najbolje od sebe i poput feniksa se budi i diže za čak 735.117 stopa iznad drugih naroda kojima je okružen, uglavnom dušmanskih, koji u istom razdoblju između dva popisa bilježe mahom velike gubitke stanovništva.