Bivši viceguverner NBJ Mašan Ercegović: Evropa Sad je neautentičan i neodrživ program koji ne donosi jedna odgovorna i stručna Vlada!

Čuli ste za program „Evropa sad“ Vlade Crne Gore, šta o njemu mislite na prvi pogled, s obzirom da je usvojen sa vrlo malo (bez) javne rasprave ?

„Shvatam vašu profesionalnu radoznalost i razumijem što pitanje na temu koja vas prevashodno interesuje postavljate direktno, ipak, smatram da prije konkretnog odgovora a radi potpunog razumijevnja date problematike, prvo treba približiti i objasniti ambijent u kome taj Program treba da zaživi.

Dakle, smatram da nije upitno ustvrditi da crnogorsko društvo koncipirano zadnjih 25 godina, predstavlja jedan opšti društveni simulakrum u kome nijedan faktički dio društva ne odgovara onome što bi trebala biti njegova suština, pa tako ni ekonomski, tj. privredni sistem nije što je javno obnarodovano, tj. liberalna tržišna ekonomija, već ono što se u stručnoj praksi naziva „kroni kapitalizam“ a u kolokvijalnom govoru, burazersko-kumovska ekonomija u kojoj jedno privredno preduzeće svoju egzistenciju ne može zasnivati na kvalitetu preduzetničkog znanja i rada, već isključivo na „KVALITETU“ odnosa sa ljudima iz vlasti.

Stoga, već sama ova činjenica koja govori o neuredjenim tržišnim odnosima, a time i o svojevrsnoj pravnoj nejednakosti i nesigurnosti, ne uliva povjerenja da se jedan ovako radikalan Program poreskih mjera može kvalitetno sprovesti, a da prethodno nije sprovedena jedna fundamentalna pravno-politička konsolidacija društva.

Osim toga, sam njegov naziv nije autentičan, s obzirom, da nas malo starije, vraća u predvečerje raspada SFR Jugoslavije, kada su slovenačke marketinške agencije pod uticajem stranih obavještajnih službi lansirale političko-propagandnu sintagmu „Evropa zdaj“ tj. Evropa sad, i tako najavili raspad zajedničke države. Eto, to je na prvi pogled.“

Koja je ovo vrsta programa i šta je njegova osnovna sadržina ?

„Iako mu njegovi autori nastoje dati opštiji karakter, ovaj Program ne predstavlja ništa više od jednog seta poreskih mjera što se vidi i iz njegove osnovne sadržine koju čine tri primarne stavke, ukidanje doprinosa za zdravstveno osiguranje na zarade, povećanje minimalne zarade na 450 evra, i ukidanje oporezivanja zarada do 700 evra bruto.

Očigledno, čitav Program se zasniva na jednoj poreskoj rekonfiguraciji opterećenja zarada iz koje treba da proisteknu veće zarade zaposlenih i time poboljšanje njihovog socio-ekonomskog statusa. Imajući u vidu, upravo, ovaj aspekt Programa i nezavidan socijalni i ekonomski status ogromne populacije zaposlenih u crnogorskoj privredi, on se na prvi pogled čini i opravdanim i poželjnim.

Nažalost, po mom mišljenju ovaj Program ni po svojoj sadržini ni po svom obuhvatu, ne može dobiti tretman ni suštinske poreske reforme, a kamoli tretman plana, ili još manje, strategije finansijske konsolidacije, jer je njegova osnovna sadržina i cilj, unisono povećanje zarada zaposlenih zbog podizanja socio-ekonomskog statusa zaposlenih u funkciji aktuelnog političkog trenutka, jer na dugi rok ovaj i ovakav Program nije održiv, bez ozbiljnih finansijskih i ekonomskih posljedica.“

Kakvi rezultati i koje posledice mogu da se očekuju od primene Programa u kratkom a kakve u dugom roku ?

„Već je konstatovano da ovaj Program suštinski predstavlja jedan set poreskih mjera koje bitno relaksiraju ukupno poresko opterećenje bruto zarada zaposlenih. Takodje je konstatovano da poreska odgovornost i pravna sigurnost u društveno-ekonomskom sistemu Crne Gore nije na poželjnom nivou, a posebno nije na nivou društva razvijene tržišne privrede, što uspješna realizacija ovog Programa podrazumijeva.

Iz ove dvije činjenice proizilaze i procjene uspješnosti njegove primjene, kao i posledice koje po tom osnovu mogu nastati.

Dalje, bitna ograničavajuća okolnost uspješne realizacije Programa leži u činjenici da se ukupno opterećenje poslovanja sa stanovišta poslodavca ne umanjue, već samo preraspodjeljuje u korist zaposlenih, što znači da bez efikasne i ažurne kontrole teško da može dati očekivane rezultate jer sa sobom nosi sistemski (unutrašnji) paradoks- sukob interesa poslodavca s jedne i zaposlenih s druge strane.“

Evo i potvrde, ako je informacija tačna, broj isplaćenih zarada u februaru u odnosu na januar, pao je sa 161,251 hiljada, na 103,986 hiljade isplaćenih zarada, ili za 58 hiljada tj. 36% manje.

Stoga, sa sigurnošću se može očekivati da će u prvom naletu primjene doći do generalnog povećanja zarada kao njegovog primarnog cilja, da će se taj trend sa sigurnošću održati u javnom sektoru, a da će u privatnom to prevashodno zavisiti od efikasnosti nadzora i kontrole, s jedne i opštih ekonomskih kretanja, s druge strane.

Poseban problem je, što Program narušava sistem obračuna zarada u javnom sektoru i primjenu granskih i drugih kolektivnih ugovora, čije će se uskladjivanje, po prirodi stvari morati vršiti na višem nivou i tako dugoročno dovesti do povećanja budžetskih izdvajanja za te namjene i time država postajati još skuplja.

Dakle, svaki od navedenih objektivnih aspekata primjene Programa dovodi u pitanje efektivnost njegove primjene, problematičnih nepovoljnosti i izazova je mnogo, a pozitivnih i sigurnih izvjenosti, malo.“

Koje i kakve implikacije primena Programa može izazvati na javne finansije ?

„To je posebno delikatno pitanje, jer se pozitivne implikacije mogu odraziti samo na jedan dio gradjana (zaposlene), a negativne, na sve gradjane, druge pravne subjekte i državu kao cjelinu. To će se u pojavnom smislu ponajprije odraziti na budžet i stanje javnog duga.

Prvo, sigurno je da će njegova primjena dovesti do povećanja budžetskog deficita, prije svega zbog činjenice što budžet (u širem smislu) u startu ostaje uskraćen za jedan standardni prihod-doprinos za zdravstveno osiguranje, u iznosu od cirka 138 miliona evra na godišnjem nivou po informaciji MF, koji treba biti kompenzovan iz drugih fiskalnih izvora povećanjem njihove nominalne stope i boljim i efikasnijim radom poreske inspekcije u naplati poreskih prihoda.

Znači, s jedne strane imamo sigurno umanjenje budžetskih prihoda u širem smislu, a sa druge, na osnovu povećanja odredjenih poreskih dažbina i njhovom boljom naplatom, njihovo uslovno i aproksimativno povećanje, odnosno kompenzaciju.

Jasno je, iz ranijeg iskustva, da takva praksa u vodjenju poreske politike nikada nije bila u direktnoj korelaciji, niti je davala pozitivne efekte. To ne očekujem ni ovog puta, samo je pitanje u kojoj mjeri će doći do disbalansa javnih finansija, kako u sveri budžetske ravnoteže, tako i u sveri uticaja na povećanje javnog duga. Uostalom, i delegacija MMF, je i sama (a nije neblagonaklona prema ovoj vladi) sugerisala jednu oprezniju koncepciju u rekonfiguraciji budžetskih prihoda i primjeni novog seta poreskih stopa, sa predlogom faznog pristupa, kako bi se izbjegle, eventualne krupne-negativne diskrepance izmedju planiranih i ostvarenih budžetskih prihoda.“

Usvakom slučaju, ove usvojene mjere predstavljaju radikalan zahvat u rekonfiguraciji poreske politike u uslovima neuredjenog tržišta, tek nagoviještenog post-covid ekonomskog oporavka privrede, nedovoljno precizno analiziranog uticaja novih mjera na privredne subjekte, kupovnu moć gradjana i tržište tražnje u cjelini.

„U takvom ekonomskom ambijentu ovakve mjere fiskalne politike, koje u potpunosti relativizuju sigurnost punjenja budžeta i sledstveno tome neupitno ugrožavaju stabilnost i održivost javnih finansija, jedna odgovorna i stručna Vlada, ne donosi. Naravno, ako iza te odluke ne stoji neki ozbiljni i konkretni politički interes, bez obzira na posledice.“

Vaš članak od pre više od dvadeset godina, kao da je proročki predvidio ekonomsku budućnost Crne Gore?

„Ne znam kako ste došli do njega, ali tačno je da sam na molbu pokojnog Duška Jovanovića, direktora i gl.urednika dnevnog lista DAN, da prokomentarišem najavu Vlade CG da uvodi njemačku marku kao sredstvo plaćanja umjesto dinara,pravdajući to odbranom Crne Gore od zločinačke politike Slobodana Mološevića, uradio taj članak. Tako sam prije dvadeset i tri godine napisao autorski tekst za taj list, pod naslovom „Kad brojke govore“, u kome sam javno iznio i svoj politički sud o toj namjeri, tvrdeći da ako se to sprovede, onda je prirodno da jedini logični politički ishod takvog ekonomskog poteza mora završiti u otcepljenju od Srbije.

Uz to, nijedan ekonomski objektivan razlog za takav potez nije postojao, jer svi makroekonomski pokazatelji, privredna struktura i ukupno ekonomsko stanje je bilo više nego upozoravajuće. Da bi se tadašnje ekonomsko stanje crnogorske ekonomije bolje razumjelo, navodim kao najeklatantniji pokazatelj, da lična potrošnja stanovništva iznosi 102,9 % BDP, što znači, da ukupni društveni bruto proizvod ne pokriva ni ličnu potročnju stanovništva.

Ja sam samo objelodanio i iznio na vidjelo te brojke-parametre, i u skladu sa elementarnim ekonomskim modelima i zakonitostima, zaključio da crnogorska ekonomija nije samoodrživa. Ali, kako je to bio jedan geopolitički projekat zapadnih političkih struktura udružen sa domaćim separatističko-birokratskim subjektima povezanim sa kriminogenim organizacijama , svaki glas zdravog razuma i stručno-profesionalnog mišljenja bio je uzaludan, do izvrgavanja podsmijehu.

Zato je sve to moralo završiti u vidjenoj privatizaciji burazersko-kumovskog tipa, vesternizovanoj pljački i devastaciji društvene imovine, rasprodaji prirodnih resursa, sve do legalizacije kriminalnih aktivnosti kao regularnog dijela privrednoekonomske prakse. Prirodno ekonomsko ishodište tj. posljedica, takvog društveno-ekonomskog sistema, su bili svi mogući makroekonomski disbalansi, od katastrofalne privredne strukture i neravnomjernog regionalnog razvoja, do kontinuiranog budžetskog deficita i enormnog javnog i ukupnog duga. Tačnije rečeno, do situacije u kojoj se sada nalazimo, i koja je vidljiva i prosječnom gradjaninu golim okom.“

Za kraj, da li smatrate da program „evropa sad“ predstavlja jedan strateški dokument, kao plan-strategija za novi ekonomski i razvojni preporod Crne Gore ?

„Da bi jedan program predstavljao strateški sistemski dokument, on mora biti sadržajan, sveobuhvatan, koncizan, primjenljiv i, što je najvažnije, održiv.

Da li je ovaj Program takav ? Plan ili strategija ekonomskog razvoja-preporoda, osim konsolidacije finansijskog sektora, u razvojnom smislu mora da ima plan investicionih ulaganja, kako bi bio elementarno održiv.

Program „Evropa sad“ se skoro isključivo bavi setom mjera iz sfere poreske politike i to ucilju smanjenja njihovog učešća u bruto zaradi, kako bi došlo do povečanja proseječne zarade. Takodje se ne bavi ni problemom održanja kreditnog rejtinga države, te je očigledno da Program ne ispunjava kriterijume da bude ni Plan opšte finansijske konsolidacije ekonomskog sistema, a ne nešto više.

Program se, osim toga, uopšte ne bavi ni pitanjem novog investicionog ciklusa, što predstavlja „condicio sine qua non“ svakog razvojnog plana i razvojne strategije.“

Ovaj Program, još dok je bio u najavi, medijski je ponegdje nazivan i Maršalov plan-Evropa sad, to je zaista bilo izrugivanje ne samo, sa stručnoj, već i sa cjelokupnoj javnosti.

„Da bismo razumjeli stvarni obim ekonomskih problema sa kojima se susrela crnogorska ekonomija neophodno je apostrofirati, najmanje, sledeća tri :

a) potpuna devastacija realnog sektora privrede, što se najbolje vidi u padu učešća poljoprivrede i preradjivačke industrije u BDP-u, sa 22,5% u 2000. godini, na 11,1 % u 2019.godini, ili za 50,67 %;

b) spoljnotrgovinski bilans neumitno tone, pa pokrivenost uvoza izvozom pada sa 47% u 2006.godini, na 15,6 % u 2019.godini, ili za 67 %;

c) i na kraju, kao logična posljedica, a istovremeno i najuočljivija, povećanje javnog (državnog) duga, znači duga svih gradjana, koji nas dovodi, praktično u stanje bankrota, sa c-ka 700 miliona evra 2006. na c-ka 4,05 milijardi evra 2019.godine, odnosno oko 5,7 puta više. Program koji pretenduje da bude nacionalni plan ili strategija za izlazak iz krize, morao bi dati odgovore na bar ova tri goruća problema, a on ih, praktično i ne tretira.

Zaključak je više nego očigledan, Program ne ispunjava osnovne kriterijume nacionalnog plana ili strategije, ne daje rješenja za ključne probleme crnogorske ekonomije, a njegova partikularna primjena uz krtkoročne pozitivne populističke efekte, sigurno će proizvesti i odgovarajuće negativne i to sistemske i značajnije, samo je pitanje u kojoj mjeri.“

(Region.alo)