Zašto Temeljni ugovor sa tzv. CPC neće značiti apsolutno ništa?

Crnogorska javnost prethodnih dana sa pravom je uznemirena nakon što je premijer Dritan Abazović javno obznanio da je otvoren za potpisivanje Temeljnog ugovora sa svim vjerskim zajednicama pa i sa tzv. Crnogorskom pravoslavnom crkvom. Podsjećamo, ova tzv. Crkva je registrovana 2000. godine u cetinjskoj policijskoj stanici i od tad oni tvrde da polažu pravo nad vjerskim objektima Srpske pravoslavne crkve.

Ipak, mnogi teolozi i istoričari tvrde da upravo Srpska pravoslavna crkva polaže pravo nad vjerskim objektima jer je upravo ona formalno pravni nasljednik tadašnje Mitropolije crnogorsko-primorske, koja je djelovala kao autonomna crkva s obzirom da u tom periodu nije postojala Pećka Patrijaršija kao krovna institucija Srpske pravoslavne crkve.

Stav suverenističkog bloka je da i Crkva mora biti nezavisna kad je i država – političko i istorijsko sljepilo

Problematika ali i glavna argumentacija suverenističkog bloka jeste ta da će zaokruživanje crnogorske nezavisnosti i državnosti biti i obnova autokefalne Crnogorske pravoslavne crkve(iako to nikako i nije mogla biti, ma šta pisalo u Ustavu 1903. godine, obzirom da je Ustav svjetovni a ne duhovni dokument). Navodno, kako tvrde, Srpska pravoslavna crkva je ukinula Crnogorsku crkvu 1920. godine nakon ujedinjenja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a danas nakon što se Crna Gora odvojila od Srbije (posljedica raspada Jugoslavije), treba obnoviti i Crnogorsku crkvu.

Ipak, postoji jedan glavni problem a to je da je taj period istorijskog procesa obilježila okupacija od strane Osmanskog carstva i da u tim momentima nije postojala Srpska pravoslavna crkva kao jedinstveno tijelo već je to bio logičan proces nakon oslobađanja od Osmanlija. Po istom principu kao Mitropolija crnogorsko primorska je funkcionisala i Karlovačka mitropolija.

Karlovačka mitropolija je bila nezavisna i samoupravna srpska pravoslavna crkvena oblast u Habzburškoj monarhiji i, pred kraj svog postojanja, u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Dobila je ime po svom dugogodišnjem sedištu, Sremskim Karlovcima. U početku je imala autonomni status u okviru Pećke patrijaršije, da bi je posle ukidanja ove patrijaršije Vaseljenska crkva prećutno priznala za potpuno nezavisnu i samoupravnu.

Slično je dakle bilo i sa Mitropolijom crnogorskom primorskom, ipak, ona je bila na sebi svojstven način više povezana sa Moskovskom patrijaršijom i sa Ruskom pravoslavnom crkvom. Tako su mnogi crnogorski mitropoliti bili hirotonisani u Rusiji. Banalan primjer ruske pomoći Crnoj Gori jeste puna riznica Cetinjskog manastira ruskim darovima.

Dakle, imavši ovo u vidu, na isti način kako je „ukinuta Crnogorska crkva“, očigledno je ukinuta i „Karlovačka pravoslavna crkva“ (hipotetički rečeno, poznato je da u pitanju Mitropolija karlovačka a ne zasebna crkva). Ipak, svjesni smo da to nije istina, već je 1920. godine došlo do svecrkvenog ujedinjenja, što je čak i kralj Nikola iz Francuske pozdravio, i to je bio jedini ispravni crkveno istorijski čin čemu su težili svi pravoslavni balkanski narodi. Ovim sva separatistička priča pada u vodu a NVO ostaje NVO, i ne postoji prostor za obnovu bilo kakvih „Crnogorskih crkvi“ jer je upravo Srpska pravoslavna crkva pravosnažni nasljednik tadašnje samostalne Mitropolije crnogorsko-primorske. Ovo pokazuje da ne postoji nikakav valjan razlog za crkveni separatizam, obzirom da na Balkanu već 100 godina ne postoji Otomansko carstvo koje bi razjedinilo pravoslavce.

Dokaz 2 – U Crnoj Gori su stolovali Mitropoliti a ne Patrijarsi

Još jedan dokaz koji ide u prilog gorenavedenim tvrdnjama jeste prosta činjenica da po kanonskom pravoslavnom ustrojstvu na čelu jedne kanonski priznate autokefalne Crkve mora da stoluje Patrijarh te Crkve, što nije bio slučaj u Crnoj Gori. Mnogo puta se suverenistički i crkveno separatistički blok pozivao na fotografiju Mitropolita Petra II Petrovića Njegoša (od nedavno i svetog Petra II Lovćenskog tajnovidca) gdje nosi bijelu kamilavku, što jeste specifično za patrijarha.

Ipak, zašavši u rane godine XX vijeka može se primijetiti i da poglavari Srpske pravoslavne crkve nose crvene mantije kao dokaz da su poglavari. To je, koliko nam je poznato, promijenjeno dolaskom patrijarha Pavla tron pećkih patrijaraha, koji je poznat po svojoj skromnosti, i koji je nosio prostu monašku crnu mantiju.

Dakle, u pitanju je puka formalnost, iako u trenutku Njegoševog stolovanja na tronu svetog Petra, Crkva u Crnoj Gori nije zavisila od Pećkog trona, jer je on u tom periodu bio ukinut. Ipak, koliko god ta Crkva bila autonomna ne smije se izuzeti iz vida i Njegoševa želja za ujedinjenjem (kako suverenisti tvrde, zbog Sime Sarajlije) ali i poštovanje i divljenje nekim mnogo većim silama. „Hvatamo“ li se samo za njegovu kamilavku, dolazimo u problem gdje omalovažavamo samog Njegoša i ono što on predstavlja, a on predstavlja poglavara Mitropolije koja ima tu čast da je sačuvala Pećki tron. Zato se i cetinjski mitropoliti i tituliraju kao egzarsi – čuvari Pećkog trona, pritom dajući ogromnu čast Mitropoliji crnogorsko – primorskoj. Ovim shvatamo cjelokupni apsurd crkvenog separatizma u Crnoj Gori, a što protažiraju struje okupljene oko NVO CPC, i time vidimo da je to jedan potpuno propali projekat.

Nadalje, govoreći o Ustavu kralja Nikole u kom se govori da je Crnogorska pravoslavna crkva autokefalna (iako se u ostatku tog Ustava pominje da u Crnoj Gori većinski žive Srbi i da se govori srpskim jezikom, što ipak suverenisti iz nekog razloga ne vide) mora se naglasiti da Ustav kao najveći dokument jedne države ili Kraljevine nema pravo da uređuje unutar crkvene odnose. Taj Ustav je pisan 1903. godine, dakle prije svecrkvenog ujedinjenja. Ipak, i pored toga, Ustav ne može konstatovati je li neka Crkva autokefalna dok svi ostali crkveni akti vaseljenske Patrijaršije ili bilo koje druge Pravoslavne crkve to isto ne konstatuju.

Zašto onda Temeljni ugovor sa NVO CPC neće značiti ništa

Objasnivši cjelokupnu problematiku Crnogorske pravoslavne crkve, njen istorijat kao i njenu istorijsku pojavu, kao i da je Srpska pravoslavna crkva u Crnoj Gori njen istorijski i kanonski nasljednik, dolazimo do pitanja potpisivanja Temeljnog ugovora sa današnjom Crnogorskom pravoslavnom crkvom.

Današnji moderni svijet, kao i sve povelje Ujedinjenih nacija i Evropske unije zahtijevaju potpunu slobodu prava na vjeroispovjest i različita vjerska opredjeljenja. Slobodni svijet je takav da se nikome ne može zabraniti da vjeruje u ono što želi (ne govoreći o principu lažnog predstavljanja, što Crnogorska pravoslavna crkva svakako i radi, čime se otvara prostor za krivično pravno gonjenje ovog subjekta). Samim tim, država Crna Gora, kao zemlja koja će poštovati evropski put mora garantovati svakoj vjerskoj zajednici (iako ona to po svim pravilima nije, ali se ipak očigledno mora ispoštovati) pravo na slobodu vjeroispovjesti.

Ipak Temeljni ugovor sa Srpskom pravoslavnom crkvom je taj koji će tzv. CPC pomrsiti konce jer je upravo SPC obezbijeđen istorijsko pravni kontinuitet djelovanja u Crnoj Gori od 1219. kada je i osnovana eparhija na Miholjskoj prevlaci, do danas, a konstatuje se i postojanje Hrišćanske crkve na ovim prostorima od apostolskih vremena.

„Pozivajući se na međunarodno pravo i Ustavom Crne Gore, zajemčenu slobodu vjeroispovijesti i načelo odvojenosti države i Crkve, na pravoslavno kanonsko pravo, Ustav Srpske Pravoslavne Crkve (u daljem tekstu: Ustav SPC) i crkveno ustrojstvo od osnivanja Žičke Arhiepiskopije, Pećke Patrijaršije, odnosno Srpske Pravoslavne Crkve. Polazeći od činjenice da je Hrišćanska Crkva na prostoru Crne Gore prisutna od apostolskih vremena i njenog kontinuiteta-misije kroz istorijsko pravoslavno i crkveno ustrojstvo od osnivanja Zetske, Budimljanske i Humske Episkopije Žičke Arhiepiskopije (1219-1220g.).

Imavši ovo u vidu, imovina i istorijski kontinuitet Srpske pravoslavne crkve u Crnoj Gori je sačuvan, a ono što je ključno reći jeste da CPC može dobiti sva prava kao vjerska zajednica, ali ne ta koja polaže pravo na Crkve i Manastire u Crnoj Gori jer je itekako poznato ko je njihov vlasnik a to je – Srpska pravoslavna crkva.

Šta ovo znači za Srpsku pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori?

Gorenavedena preambula je možda i najvažniji dio Temeljnog ugovora jer se ovim tekstom priznaje ono što je SPC tražila već dugi niz godina – priznanje njenog istorijskog kontinuiteta kao jedine kanonski priznate pravoslavne vjerske zajednice u Crnoj Gori. Od vremena referenduma 2006. godine, Srpska pravoslavna ckrva je živjela pod tenzijom da se njen kontinuitet uskrati i da se joj se uvaži samo od 19. vijeka, ili čak od 20. kada se i dogodilo svecrkveno ujedinjenje u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca što je dočekano sa oduševljenjem.

Ono što druga strana „spori“ Srpskoj pravoslavnoj crkvi jeste navodno ukidanje autokefalne CPC. Prije svega važno je znati da je ta CPC, koju i pominje kralj Nikola u Ustavu iz 1913. godine bila Crkva koja je sačuvala Pećku patrijaršiju. Zato je mitropolija crnogorsko-primorska danas mitropolija, a ne eparhija, čime se uzdigla na najviši rang koji jedna eparhija može imati. Dakle crkveno jedinstvo 1920. godine nije značilo nikakvo ukidanje Crkve u Crnoj Gori, već njeno ujedinjenje sa svim ostalim eparhijama Srpske pravoslavne crkve, a sve pod mitrom srpskog patrijarha. Tako je i mitropolija, nakon dugog niza godina turske okupacije, konačno našla svoje mjesto.

Nadalje, ovim Temeljnim ugovorom se priznaje kontinuitet djelovanja od 1219. godine, konkretnije od svetosavskog vremena, kada je upravo Sveti Sava i osnovao eparhiju na Miholjskoj prevlaci, uz konstataciju da je Hrišćanska crkva prisutna od apostolskih vremena, što se i može vidjeti po temeljima hramova (Zlatica, Duklja…), a podsjećanja radi, tada je Hrišćanska crkva bila jedinstvena, bez podjele na Pravoslavce i Katolike.

Imavši ove činjenice u vidu, sa pravnog i istorijskog aspekta, Temeljni ugovor uvažava sve ove činjenice i daje najveće časti Srpskoj pravoslavnoj crkvi, što je zvanična Crna Gora i bila u obavezi da uradi.