Da bi utrkivanje u naoružanju u vrijeme Hladnog rata, koji je uslijedilo odmah nakon Drugog svjetskog rata, a gdje su se za dominaciju nad svijetom borili SSSR i SAD, bilo potpuno, jedna od stvari na koju je itekako trebalo obratiti pažnju jesu resursi, tj. nalazišta uranijuma.
Tako su i iskopi i, uopštenogovoreći, istraživanja koja su rađena u Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji (FNRJ) bila pod detaljnom prismotrom američke Centralne obavještajne agencije (CIA).
O tome najbolje svjedoči izvještaj koji je, tog 25. novembra 1958. godine, sačinjen za potrebe tadašnjeg američkog predsjednika, republikanca Dvajta Ajzenhauera, a u čiji posjed BORBA, zahvaljujući prijateljima iz SAD, uspjela da dođe.
Dva najperspektivnija nalazišta u to vrijeme, kako se ocjenjuje u pomenutom izvještaju, bila su „ležište žive u Sloveniji i rudnik olova i cinka Zletova u Makedoniji“.
„U ovim rudnicima bi se uranijum niskog kvaliteta mogao dobiti kao nusproizvod iz ruda za koje se vjeruje da imaju prosječan sadržaj uranijuma od 9,01 odsto. Geološko okruženje većeg dijela Jugoslavije, posebno Srbije i Makedonije, povoljno je za mineralizaciju uranijum i Jugosloveni trenutno sistematski traže radioaktivne materijale”, navodi se u izvještaju.
Amerikancima bilo nepoznato koliko uranijuma posjeduje FNRJ
U tom trenutku, konstatuju američki obavještajci – koji su pomno pratili ovaj poduhvat FNRJ – nije bilo poznato koliko se rude dobija.
Procjene CIA-e bile su da Jugosloveni godišnje iskopaju rude dovoljno da, nakon prerade, dobiju oko 100 tona obnovljivog „metalnog uranijuma”.
„Savezna komisija za nuklearnu energiju smatra da će im postignuti rezultati omogućiti izgradnju velikih mlinova uranijuma u narednim godinama”, ističe se u ovom dokumentu.
U Jugoslaviji, primjeti li su operativci koji su se bavili prikupljanjem podataka, ne radi nijedna fabrika za proizvodnju uranijumovih soli ili metala.
„Istraživanja o ovim procesima sprovode se na institutima u Vinči, Ljubljani, Zagrebu i Beogradu. Njihova rukovodstva su 1957. godine kontaktirala jednu američku firmu, koja se bavi inženjeringom, projektovanjem i nabavkom opreme i materijala, da izradi pilot postrojenje za preradu metalnog uranijuma, čiji kapacitet bi bio do 20 tona godišnje. Ova američka kompanija je podnijela prijedlog za ovu elektranu, ali on još uvijek nije prihvaćen, ali ni odbijen. Razlog je taj što u FNRJ još uvijek nema pogona za proizvodnju teške vode”, pojašnjavaju analitičari koji su sačinili ovaj dokument u čiji je posjed, zahvaljujući prijateljima iz SAD, došla BORBA.
Jedini nukelarni reaktor bio je u Vinči
No, uprkos tome, Institut Jožef Stefan u Ljubljani je uradio laboratorijske radove na odvajanju D20 frakcionom destilacijom i kaskadnom elektrolizom.
Kada je riječ o reaktorima, u FNRJ jedini koji je postojao bio je onaj u Vinči. Njegov kapacitet bio je do 10 MV.
„Jugoslovenski zahtjevi za tehničkim informacijama i opremom za preradu plutonijuma u punom obimu od strane Sovjetskog Saveza su odbijeni. Međutim, Sovjeti su obećali da će dati savjete o laboratorijskoj preradi plutonijuma koja se obavlja u Vinči i Zagrebu”, zaključuje u ovom dijelu izvejštaja američke CIA-e o atomskom i nuklearnom programu Jugoslavije, iz 25. marta 1968. godine, do kog je došla BORBA.
Nastaviće se…
