Ugledni magazin Forbes objavio analizu „Strateška logika angažovanja Srbije“: Ovo su četiri ključna razloga zbog kojih Vašington vidi Beograd kao ključnog partnera na Balkanu

Možda vam je promaklo, ali prošle nedjelje američka politika prema Zapadnom Balkanu napravila je značajan korak naprijed. Ministar spoljnih poslova Srbije Marko Đurić i državni sekretar Marko Rubio su 17. jula zvanično pokrenuli strateški dijalog između svojih zemalja. Na ovoj inicijativi se radilo više od godinu dana i, iako je detalja za sada malo, potencijalni ulozi za Trampovu administraciju su veliki – iz najmanje četiri razloga.

Ovako svoju stručnu analizu za jedan od najuticajnijih biznis magazina Forbes počinje Ilan Berman. Berman je, kako stoji na sajtu Forbesa viši potpredsjednik Američkog savjeta za spoljnu politiku u Vašingtonu. Kao stručnjak za regionalnu bezbjednost na Bliskom istoku, u Centralnoj Aziji i Ruskoj Federaciji, pružao je konsultantske usluge Centralnoj obavještajnoj agenciji (CIA), kao i Stejt departmentu i Ministarstvu odbrane SAD, te pomagao brojnim vladinim agencijama i kancelarijama u Kongresu u vezi sa pitanjima spoljne politike i nacionalne bezbjednosti. Si-En-En (CNN) ga je svrstao među vodeće američke stručnjake za Bliski istok i Iran.

Ovoga puta Berman je svoj fokus u autorskom tekstu usmjerio na Republiku Srbiju što je vijest koja je od velikog značaja ne samo za Srbiju već i za čitav Zapadni Balkan a pogotovo srpski narod koji živi u zemljama bivše Jugoslavije. On je taksativno naveo razloge zbog čega bi Trampova administracija mogla svoj fokus prebaciti na Balkan u narednom periodu.

„Prvi je energetska bezbjednost. Trampova administracija je s pravom postavila diversifikaciju energetskih izvora na Zapadnom Balkanu kao prioritet. Nadovezujući se na ministarski sastanak „Partnerstva za transatlantsku energetsku saradnju” održan prošle jeseni u Atini, SAD su se pridružile Bugarskoj, Grčkoj, Moldaviji, Rumuniji i Ukrajini u unaprjeđenju projekta „Vertikalni gasni koridor” – rute koja se prostire pravcem sjever-jug i čiji je cilj dopremanje američkog tečnog prirodnog gasa (LNG) i gasa iz Azerbejdžana u centralnu i istočnu Evropu i na Balkan, čime bi se smanjila dugotrajna zavisnost kontinenta od ruskih energenata. Srbija ima važnu ulogu u ovim planovima jer se nalazi na toj ruti i već posjeduje infrastrukturu da postane ključno čvorište za tranzit energenata. Štaviše, Beograd trenutno gradi gasne interkonektore ka Rumuniji i Sjevernoj Makedoniji, što će omogućiti veći uvoz energenata koji ne potiču iz Rusije. To je izuzetno važno pitanje, s obzirom na to da ruski državni energetski konglomerat „Gasprom” trenutno ima kontrolni udio u NIS-u, nacionalnoj naftnoj kompaniji Srbije. Poslednjih godina Rusija koristi NIS kao geopolitičko sredstvo za finansiranje niza operacija malignog uticaja u Srbiji, od podsticanja protesta do širenja antiameričke propagande. U okviru širih mjera usmerenih protiv ruskog energetskog sektora, Trampova administracija je prošlog oktobra uvela sankcije NIS-u, a taj pritisak je dao rezultate: mađarska energetska kompanija MOL je u januaru stupila u proces i potpisala sporazum o preuzimanju ruskog udjela, iako je taj posao u međuvremenu naišao na odlaganja. Ipak, čini se da je Vlada Srbije ozbiljna u nameri da prekine ovu zavisnost; budžet za 2026. godinu, usvojen još u decembru, predviđa 164 milijarde dinara (približno 1,6 milijardi dolara) za energetsku bezbednost – sredstva koja bi se mogla iskoristiti za nacionalizaciju NIS-a ukoliko Rusi na kraju odbiju prodaju“, naveo je Berman.

Intenziviranje strateškog dijaloga sa Vašingtonom, dodao je on, može pomoći da se ubrza ova tranzicija i Srbija čvrsto poveže sa američkim i zapadnim lancima snabdijevanja energentima, čime bi se Moskvi oduzela jedna od preostalih najefikasnijih geopolitičkih poluga na Balkanu.

„Srbija posjeduje najveće rezerve litijuma u Evropi: Nalazište Jadar može da zadovolji čak 90% trenutnih potreba Evrope“

„Drugi aspekt se odnosi na strateške minerale. Iako to nije široko poznato, Srbija posjeduje najveće rezerve litijuma u ​​Evropi. Na primjer, nalazište „Jadar” u zapadnoj Srbiji spada među najznačajnije u svetu, a procenjuje se da bi moglo da zadovolji čak 90% trenutnih potreba Evrope za litijumom. Srbija se opredelila za razvoj ovih rezervi u saradnji sa Evropom, a ne sa Kinom, čime je 2024. godine ozvaničila strateško partnerstvo sa EU u oblasti sirovina i lanaca vrijednosti za proizvodnju baterija, a zatim obezbijedila i uključivanje „Jadra” kao ključne lokacije u Akt EU o kritičnim sirovinama. Ovi koraci odražavaju svjesne odluke Vlade Srbije da svoj najvrjedniji strateški resurs veže za lanac snabdijevanja Zapada, umjesto za onaj kineski. Riječ je o trendu koji treba podržati, jer Vašington ima direktan interes da obezbijedi diversifikaciju globalnog snabdijevanja litijumom, udaljavajući ga od zavisnosti od Pekinga“, naveo je Berman.

Treći aspekt, navodi on, je modernizacija odbrambenog sektora.

„Srbija aktivno modernizuje svoju vojsku nabavkom borbenih aviona iz Francuske, transportnih aviona iz Španije, helikoptera iz Njemačke i niza sistema iz Izraela. Ipak, uzastopne administracije u Vašingtonu su kroz istoriju pokazivale uzdržanost kada je riječ o prodaji američkog naoružanja Beogradu, dijelom zbog primjedbi susjednih zemalja. Međutim, takva uzdržanost je sve više kontraproduktivna, budući da bi vojska Srbije, opremljena američkim sistemima, imala veći stepen interoperabilnosti sa NATO-om, bila transparentnija i više orijentisana ka zapadnim, a ne ka ruskim standardima“, naveo je američki stručnjak.

Dodao je da je na kraju tu i sve veći značaj Srbije kao partnera na Bliskom istoku.

„Beograd se profilisao kao pouzdan prijatelj dva ključna saveznika SAD: Izraela i UAE. Srbija je bila jedna od rijetkih evropskih zemalja koje su Izraelu pružile značajnu vojnu podršku nakon 7. oktobra 2023. godine, a ta politika je nastavljena uprkos pritiscima drugih evropskih država. Kao rezultat toga, veze između dvije zemlje su značajno ojačale, donoseći konkretne koristi obijema stranama. Na primjer, izraelska kompanija iz oblasti odbrambene industrije „Elbit sistems” (Elbit Systems) trenutno u Srbiji gradi pogon za proizvodnju dronova vrijedan dvije milijarde dolara — jedan od rijetkih takvih objekata van Izraela. U međuvremenu, Emirati su postali jedan od najvažnijih neevropskih partnera Srbije. Tokom proteklih petnaest godina, uložili su značajna sredstva u zemlju, pokrećući projekte koji obuhvataju sve – od obnovljivih izvora energije do digitalne infrastrukture. Ova saradnja je donijela jasne koristi Beogradu, dok je Abu Dabiju obezbijedila strateško uporište na Balkanu radi efikasnijeg suprotstavljanja regionalnim rivalima, poput Turske“, kazao je Berman.

Sve to, dodaje, čini Srbiju korisnim faktorom koji pojačava efekat djelovanja u ostvarivanju prioriteta SAD na Bliskom istoku i to u trenutku kada Trampova administracija aktivno dovodi u pitanje posvećenost mnogih svojih drugih partnera na tom kontinentu.

„Pokretanje strateškog dijaloga između Vašingtona i Beograda prošle nedjelje doprinosi napretku na sva četiri pomenuta polja. Ono što slijedi – u smislu konkretnih rezultata u oblastima energetike, strateških sirovina, odbrane i regionalnih partnerstava – odrediće da li će se ovo trenutno otvaranje pretvoriti u trajne strateške dobitke za SAD na Zapadnom Balkanu“, zaključio je on.

(Forbes)