Uoči samog izbornog dana, Priština se suočava sa tri istovremena procesa koji se rijetko poklapaju u tako kratkom vremenskom okviru.
Prvi je vidljiv. Aljbin Kurti poslije godina dominacije prvi put ulazi u izbore sa političkim modelom koji pokazuje granice. Drugi je nov. Opozicija je po prvi put u njegovoj eri konkretno konsolidovana oko ozbiljne alternative, a Vjosa Osmani, koja mu je godinama bila najbliži međunarodni oslonac, sada mu je na čelu LDK-a i vodi ga kao glavnog političkog rivala. Treći je manje vidljiv, ali politički možda i najvažniji. U skupštini u kojoj će brojke biti tijesne, a koalicije teške, glas srpske zajednice prvi put dobija težinu koju mu politički sistem godinama nije priznavao.
Sva tri procesa razvijaju se istovremeno, u različitim, ali povezanim pravcima. I zajedno određuju okvir u kojem će se na izborni dan odlučivati mnogo više od imena premijera. Kurti izborno ostaje snažan, ali politički više nije dominantan kao u prethodnom periodu. Rezultat koji je ranije djelovao kao dokaz apsolutne kontrole danas se teško pretvara u funkcionalnu vlast. Šest neuspjelih pokušaja izbora predsjednika, institucionalni zastoj i raspuštanje skupštine na početku treće vlade pokazali su ograničenja tog modela.
Kampanju je otvorio najavom cilja od 60 odsto, što nije realna projekcija, već poruka sopstvenoj bazi. Politika koja stalno proizvodi protivnike vremenom ostaje bez partnera. Zato su projekcije pred izborni dan drugačije nego u prethodnim ciklusima. Nijedna albanska strana ne djeluje dovoljno snažno da samostalno kontroliše institucije. Samoopredjeljenje realno pada na između 42 i 46 odsto, Demokratski savez sa Osmani na čelu skače sa nešto preko 13 na 20 do 24 odsto, Demokratska partija ostaje stabilna oko dvadeset, a Alijansa za budućnost oko šest.
To je politička matematika koju Priština nije navikla da vidi, i upravo u toj matematici otvara se treći, politički najdalekosežniji proces. Unutaralbanski sukob postao je oštriji nego u bilo kom prethodnom ciklusu. Opozicija optužuje Kurtija da je iza zatvorenih vrata tajno pregovarao sa predsjednikom Vučićem, čime patriotsku kartu, godinama njegovu, preuzima za sebe. On na to odgovara pojačavanjem nacionalnog tona, najavama žandarmerije po turskom modelu, novim naoružavanjem i jačanjem bezbjednosnih struktura.
U međustranačkim obračunima u Drenici, veze sa Srbijom postaju najteža politička uvreda. Čak ni direktni sudari kandidata ne otvaraju pitanje šta Srbi misle o tome kako se njihovim imenom politički manipuliše. Pitanje je samo ko će ih efikasnije upotrijebiti.
Tako je kampanja postala nadmetanje u antisrpstvu, a ne u političkoj ponudi sopstvenim biračima. Ekonomija je gotovo potisnuta iz javnog prostora, iako je Kosovo, prema podacima Međunarodnog monetarnog fonda, druga najsiromašnija ekonomija u Evropi. Prosječna plata je oko 520 eura, minimalna zarada 130, a oko petine stanovništva živi ispod linije siromaštva.
U takvoj kampanji jedan glas ostaje konstantan — glas srpske zajednice. Taj glas se decenijama ne mijenja jer njegovi nosioci dobro razumiju okolnosti u kojima žive. U institucijama koje ih često tretiraju kao smetnju, političko jedinstvo nije pitanje stila, već opstanka, zato se ne cijepaju, zato ne dozvoljavaju da im tuđa administracija razbija politički nastup.
Glasaju kao jedan, uprkos nejednakim uslovima. Na decembarskim izborima Srpska lista je ponovo odnijela oko 90 odsto glasova srpskog biračkog tijela. Ta dosljednost u političkom životu Kosova i Metohije spada u najrjeđe pojave.
I upravo zbog toga, taj glas na izborni dan prvi put dobija nešto što do sada nije imao — stvarnu težinu unutar skupštinske aritmetike. Kada su većine bile stabilne, kada je Kurti imao disciplinovanu koaliciju, kada je Osmani bila uz njega i kada dijaspora nije bila uravnotežena, glasovi srpske zajednice bili su statistička kategorija. Sada je sve obrnuto.
Kurti gubi u prostoru gdje je bio najjači. Osmani je postala njegov glavni rival, i unutrašnje i spoljnopolitički. Dijaspora je u ovim izborima brojnija nego u decembru, ali je po prvi put razdijeljena između Kurtija i Demokratskog saveza, što slabi njegov automatizam.
U takvoj strukturi, gdje svaki mandat vrijedi kao nikad, politika srpske zajednice ulazi u samu matricu odlučivanja. Ne kao privjesak, nego kao faktor bez kojeg se odluke ne donose.
Međutim, punu institucionalnu formu taj glas može dobiti tek kada se ispuni obaveza koja čeka 13 godina — Zajednica srpskih opština. Briselski sporazum je 2013. godine obavezao Prištinu da formira Zajednicu srpskih opština sa punim izvršnim nadležnostima u oblasti obrazovanja, zdravstva, lokalnog razvoja i drugih pitanja od neposrednog značaja za srpsku zajednicu.
13 godina je od tada, smijenjeno je više vlada, promijenjeni su pregovarači, prošli su brojni međunarodni posrednici, ali Zajednica opština je ostala na papiru. Jer bi njeno formiranje značilo da srpska zajednica više nije zavisna od dobre volje institucija u Prištini, već da njen status počiva na pravu, a ne na trpljenju.
Dok se to ne dogodi, osnovna neravnoteža ostaje. Srbi i dalje žive u sistemu koji ih formalno uključuje, ali suštinski ne dozvoljava da budu ravnopravno uključeni. Institucionalni okvir koji bi to promijenio postoji na papiru 13 godina — u praksi ne postoji.
U ovakvom kontekstu, politika Srbije je jasna i dosljedna. Zaštita srpskog naroda na Kosovu i Metohiji počiva na institucionalnoj borbi, međunarodnom pravu i stalnom diplomatskom prisustvu. Predsjednik Vučić, potpredsjednik Vlade Dačić i drugi državni akteri poručuju da bez Zajednice opština nema stvarnog rješenja i da se svaki razgovor u Briselu vraća na tu temu.
Zato se pitanje izbornog dana ne svodi samo na to ko će osvojiti Prištinu. Pravo pitanje je da li će politički sistem u Prištini, ma ko ga vodio, biti primoran da prihvati ono što godinama odbija da prizna.
Kurti može da ostane ili ode. Osmani može da ojača ili oslabi. Bez Srba se više ne može vladati.
Elec: Srpska lista je posljednja linija odbrane svih Srba na KiM
Srpska lista održala je juče skup uoči izbora na KiM u Domu kulture „Sava Dečana” u Leposaviću, a nosilac liste i predsjednik ove stranke Zlatan Elec poručio je da je Srpska lista „bedem i posljednja linija odbrane svih Srba na Kosovu i Metohiji”, naglašavajući da „ovo nijesu izbori, već referendum gdje je na jednoj strani država Srbija i Srpska lista pod rednim brojem 119, a na drugoj petokolonaši i izdajnici”.
Kandidat za poslanika Slavko Simić kazao je da je „7. jun dan kada lešinare treba da pobijedimo i zaustavimo” i da je to „dan kada treba Kurtiju i Rašiću da pokažemo da vjerujemo u sebe i da ćemo ostati i opstati”.
Potpredsjednik Srpske liste Igor Simić poručio je da je „svaki mandat važan” i da „pobjeda nije potrebna zbog Srpske liste, već zbog srpske djece i veze sa Srbijom”.
„Vrijeme je da ne dozvolimo da nas dijele”, zaključio je Simić.
