Zatvaraju li probleme otvorene izborne liste: Poslanike bi poznavali glasači, a ne samo uža rodbina

U  Crnoj Gori već godinama traje rasprava koja se povremeno predstavi kao potencijalni spas izbornog sistema – uvođenje otvorenih lista. I dok dio javnosti u toj ideji vidi konačni obračun sa partijskom kontrolom, drugi upozoravaju da bi promjena mogla donijeti više buke nego stvarnih rješenja.

Trenutni izborni model u Crnoj Gori zasniva se na zatvorenim listama, što znači da građani glasaju za političku partiju, dok sama partija odlučuje koji će kandidati dobiti poslaničke mandate. Redosljed na listi praktično određuje političku sudbinu kandidata, pa su oni bliži vrhu ujedno i bliži skupštinskim klupama. Takav sistem daje snažnu moć partijskim liderima i vrhu struktura, dok birači često ostaju bez stvarnog uticaja na to ko ih konkretno predstavlja.

Uvođenje otvorenih lista promijenilo bi tu logiku jer bi građani, osim partije, mogli da biraju i pojedince sa liste. U teoriji, to bi značilo veću odgovornost političara prema biračima, veću vidljivost kandidata i mogućnost da u parlament uđu oni koji zaista imaju podršku građana, a ne samo partijskog rukovodstva. U praksi, međutim, takav model nosi i određene rizike, uključujući jačanje unutrašnjih sukoba u partijama, skuplje i personalizovanije kampanje, kao i dodatnu politizaciju svakog pojedinačnog kandidata.

Zatvoreni sistem, kakav je trenutno na snazi, najviše odgovara partijskim elitama koje kroz kontrolu lista zadržavaju odlučujući uticaj nad raspodjelom mandata. Takav model omogućava disciplinu unutar partija, ali istovremeno smanjuje prostor za individualni politički integritet i odgovornost prema biračima. S druge strane, otvorene liste bi više odgovarale kandidatima sa ličnim ugledom i građanima koji žele direktniji uticaj na izbor svojih predstavnika, iako ih dio političkih struktura posmatra sa rezervom upravo zbog gubitka kontrole koji bi takva promjena donijela.

Ipak, uprkos očekivanjima, otvorene liste same po sebi ne bi riješile sve probleme izbornog sistema. One bi mogle unaprijediti određene aspekte demokratije i povećati transparentnost izbora, ali ključni izazovi ostaju u političkoj kulturi, funkcionisanju institucija i načinu na koji se politička odgovornost doživljava. U tom smislu, otvorene liste predstavljaju potencijalni korak naprijed, ali ne i konačno rješenje.

Ukoliko bi bile uvedene, jedno je izvjesno – političari bi se morali više okrenuti građanima nego partijskim centrima moći, pa bi poslanike možda konačno počeli da prepoznaju i oni koji nijesu dio njihovog najužeg kruga.